Кіріспе

Өзіңнен басқа пікірлер мен идеяларды қадірлемеу. Эксклюзивизм – бұл өзгеше пікірлер мен идеяларды ескермеумен, немесе белгілі бір ерекшеліктері бар нәрселерді жақтан шығару арқылы топтарға бөлумен сипатталатын, өзгеге жабыспаушылық практикасы.

Христиандық пен басқа діндердегі эксклюзивизм

Расстің айтуынша, Ыбырайым діндерінің тарихындағы эксклюзивизм және инклюзивизм – Киелі кітап пен Құранның сөздеріне дейін барып тоқталады. Христиан эксклюзивистері Жоханның Ізгі хабарына (14:6) сілтеме жасайды, онда Иса: «Мен жол, шындық және өмірмін. Мен арқылы келмеген ешкім де Әкеге жете алмайды» (Жохан 14:6) дейді. Исаның қайтысынан кейін, оның шәкірті Петір ашық түрде: «Құтқарылу басқа ешбір жерде табылмайды, өйткені көкте бізді құтқаратын басқа есім жоқ» (Елшілердің істері 4:12) деді. Сол сияқты, Құранда (3:85) былай делінген: «Кімде-кім Исламнан (Аллаға бағынудан) басқа дін іздесе, ол қабылданбайды және ол ақыретте зиян шеккендердің қатарында болады». Яһуди діні құтқарылуға ерекше мән бермесе де, Бірінші міндеттеме (Шығу 20:3) «Меннен басқа құдайларың болмасын» дейді. Расс былай дейді: «Христиандық тәжірибе мен христиандық аяннан тыс нағыз практиканы тану арасындағы керіс, шындығында, христиан тарихының басынан бері, Исаның өзінің Лука Ізгі хабарындағы сөздерінен бастап болды: Лука 9:50-де ол: «Бізге қарсы емес, бізбен бірге» дейді».

Эксклюзивизмнің жаңа толқыны

Мара Брехт классикалық эксклюзивизмнің мәселесі негізінен христиандық және құтқарылу (немесе "жоғарыдан төменге" бағытталған) екенін айтады. Ол Гриффитс, Д’Коста және Нетланд басқаратын "эксклюзивизмнің жаңа толқынының" жұмысын атап көрсетеді, олар діни әртүрлілікке "төменнен жоғарыға" қарай зерттейді. Жаңа толқын эксклюзивистері діни сенушілердің діни сенімдерді шындық ретінде қабылдау және түсіну жолдарына көбірек назар аударады, бұл дінаралық қатынас мүмкіндіктерін кеңейтеді. Мысалы, Нетланд діндердің құтқарылу жолдарын салыстырудан бас тартып, диалогтың барлық діндердің айналысатын ең маңызды сұраққа – шындық мәселесіне бағытталғанын айтады. Брехт эксклюзивизмнің христиандар үшін – және осыған сәйкес, басқа дін өкілдері үшін де – жарамды екенін тұжырымдайды, егер сенушілер басқа діндердің өкілдерімен қарым-қатынасқа түсіп, олар өздерінің сенімдерін "жоңқылыққа" жететіндей жағдайға келсе, осылайша өз шындықтарын негіздеуге мүмкіндік алады. Брехт былай дейді: "Іс жүзінде, бұл мысалы, ойлы христиандар өз сенімдерін өз дәстүрлеріндегі баламалармен бірдей ықтимал деп қарастырады, яғни иудаизмдегі тиісті баламалардан әлдеқайда ықтимал және буддалық баламалардан одан да әлдеқайда ықтимал. Яғни, сенушілер өз сенімдерін басқа сенімдермен салыстырып бағалайды."

Эксклюзивизмнің бөліністері

Дуглас Пратт эксклюзивизмді одан әрі анықтап, оны үш түрге бөледі: ашық, жабық және экстремалды. Пратт Хоуфт пен Креймерді сілтеме ретінде келтіре отырып, ашық эксклюзивизм, ешқашан жоғары тұрудан бас тартпай, «басқаларға дайындық танытуы мүмкін, егер оларды конверсияға мүмкіндік беру үшін жеткілікті білу үшін болса». Қарым-қатынас тең немесе өзіндік сәйкестіктің маңызды өзара өзгерісіне ашық бола отырып құрылмайды. Егер диалогқа кіріссе, ол тек өзара түсінуді арттыру және жақсы ниет қалыптастыру үшін ғана болады. Жабық эксклюзивизм басқаның өмір сүру құқығын мойындаудан басқа ешқандай қарым-қатынасқа мүмкіндік бермейді. Өте қатал эксклюзивизм көбінесе фундаменталистік көзқарасқа алып келеді. Пратт былай деп жазады:

Америкалық дін профессоры Пол Мозер эксклюзивизмнің екі түрін ұсынады: логикалық діни эксклюзивизм, ол әр діннің қарама-қайшы, негізгі ақиқат талаптары олардың кейбіреулерін немесе көпшілігін шындықтан шығаратынын көрсетеді; және Афанасийлік Символға негізделген доксастикалық құтқару эксклюзивизмі, егер адам Троица туралы христиандық түсінікке сенбесе, ол кінәлі деп есептеледі. Мозер сондай-ақ, үштік туралы түсінікті естімеген немесе түсінбеген адамдарды құтқарудан айыратын Құдайдың моральдық қасиеттері жоқ деп санайды, сондықтан оған табынуға лайық емес.

Басқа діндердегі эксклюзивизм

Эксклюзивизмге көбінесе назар аударылса да, көптеген діндердің эксклюзивистік санатына жататын тармақтары бар. Д’Коста, адам өзін буддист, индуист немесе мұсылман деп санасын, тіпті плюралист болсын, әрбір түрінде "тек бір ғана аян немесе бір ғана дін ғана дұрыс, ал қалғандары – жалған" делінетінін айтады, бірақ ол бұл тұжырымын қандай да бір діни кітаптармен негіздемейді. Христиан діні эксклюзивизмнің ең қатаң түрлерін көрсеткенін мойындағанмен, Пратт көптеген фундаменталистік діндер осы атаққа таласатынын айтады, ислам олардан бәсекелес болып, көбінесе көзге көрінбейтін жолдармен жетекке шығады. Мысалы, Мьянмадағы рохинджаларды қырып-жою буддалық дәстүрлердің эксклюзивизмінің көрінісі ретінде бейнеленеді.

Ежелгі Грецияда

Диопифтың жарлығы (б.з.д. 430 ж.) афиналық полис мойындаған Олимпиялық пантеоннан басқа құдайларға табынуға және оларға сенуге тыйым салды. Басқа құдайларды енгізу асебея, яғни дінсіздік деп есептеліп, өлім жазасына кесілді. Анаксагор, Протагор, Сократ, Стилпо, Киринейлік Теодор, Аристотель және Теофраст сияқты бірнеше философтар осы жарлық бойынша дінсіздікте айыпталды. Сократ жаңа құдайларды таныстырды деген айыппен кінәлі деп танылып, коний ішіп өлім жазасына кесілді. Израильдің Селевкид билеушісі Антиох IV Епифан яһудилерді грек мәдениетіне айналдыру үшін Зевске табынуға бұйырды. Олар бас тартқанда, Антиох жарлығын күштеу үшін әскер жіберді. Геродоттың сөзіне қарағанда, Криттен шыққандарын және Кіші Азияға қоныстанғандарын айтқан грек халқы – кауниялықтар Олимпиялық құдайларға ғана табынды. "Олар бұрын араларында орнатылған шетелдік храмдарды пайдаланбай, тек ежелгі, ата-бабалық құдайларына ғана табынуға бекінді. Сосын олардың жастарының бәрі қаруланып, найзаларымен ауаға соғып, Калиндия шекарасына қарай жорық жасап, шетелдік құдайларды қуатынын жариялады". Платон "Заңдар" еңбегінде мемлекеттің Олимпиялық құдайлардың бар екенін жоққа шығаратындарды немесе құдайлардың бар екеніне сене бірақ, олардың адамзатқа немқұрайлы екенін немесе параға оңай сатып алуға болатынын ойлайтындарды жазалауы керек екенін айтады. Interpretatio graeca, яғни ежелгі грек жазушыларының шетелдік құдайларды өз пантеонының мүшелерімен теңеуге бейімділігі, эксклюзивизмнің бір түрі ретінде қарастырылуы мүмкін. Эллинистік кезеңдегі синкретизм, яғни иконография мен эпитеттер сияқты шетелдік құдайларға табынудың элементтері де эксклюзивизмнің бір түрі ретінде қарастырылуы мүмкін.

Америкадағы эксклюзивизм және діни алуан түрлілік

Американдықтар арасында жүргізілген әлеуметтік сауалнамада және олардың христиан дінінен өзге діндермен қарым-қатынасындағы зерттеуде респонденттердің шамамен 90 пайызы «діни алуан түрлілік Америка үшін пайдалы болды» дегенмен келісті, бұл американдықтардың әртүрлілікті және діни бостандықты бағалайтынын көрсетеді. Дегенмен, өзіндік доктринаны ұстанатындар немесе АҚШ-ты христиан мемлекеті деп есептейтіндер басқа діндердің өкілдеріне көбірек теріс көзқарас білдіріп, оларды өздерінің қоғамдық өміріне қабылдауға құлшынбайтындығын көрсетті. Стивен Мерино былай қорытындылады: «Кейбір американдықтар «діни алуан түрлілік» туралы ойлағанда, көбінесе тек христиан дінінің алуан түрлілігін еске алады». Соған қарамастан, олар өз тұжырымдамаларын қолдайтын зерттеулер де ұсынды: «Христиан емес діндердің өкілдерімен бұрынғы қарым-қатынас діни алуан түрлілікке қатысты жағымды көзқарастарға және христиан емес діндердің өкілдерін қоғамдық өмірге қабылдауға деген ықыласты арттырумен байланысты».

Эксклюзивизм және шындық

Плюралистік айыптамаға жауап беріп, Нетландқа қайта оралып, Брэд Стетсон: «Эксклюзивизмнің шын болуы мүмкін» деп тікелей мәлімдейді. Оның айтуынша, осы мәлімдеме эксклюзивистерді мақтаншылдық пен әдепсіздікке айыптайтын плюралистерді қынжырлатады. «Плюралистердің ұсынып отырғанындай, біреумен діни шындық туралы пікір таластыру – оған жаман қарым-қатынас жасаумен тең емес», – дейді ол. [ ] Діни шындық туралы эксклюзивті талап, мұндай талаптар адамдар арасындағы келісім мен бейбітшілікке зиян келтіреді деген себеппен ғана жеңіліске ұшырамайды. [ ] Сонымен қатар, Хик, Смит және басқа да плюралистер, барлық мейірімді Құдай кейбір адамдарды тозаққа жіберуі немесе ешкімнің тозаққа лайық емесі деген ойға қарсылық білдіреді. Стетсон К.С. Льюистің сөзін келтіреді: «Тозақтың есіктері іштен құлыпталған».