Кіріспе
Үнді діни дәстүрлеріндегі қастерлі белгі
Шриватса (санскритше: श्रीवत्स; IAST: Śrīvatsa) – индуизм және басқа да үнді діни дәстүрлерінде қастерлі саналатын ежелгі белгі. Вишнудың кейіпкері Вишнудың жаратылысы ретінде таңдалғанда, оның кеудесінде Шриватса белгісі пайда болады делінеді.
Шығу тегі
Шриватса – "Шридің сүйіктісі" деген мағынаны білдіреді, бұл Вишнудың эпитеті және оның жұбайы Лакшми құдайы Шри деп аталады. Бұл Вишнудың кеудесіндегі белгі, оның жұбайының мекендейтін жері. "Бхагавата Пурана" осы белгінің пайда болуын түсіндіреді. Бір кезде бірнеше махаришилер Сарасвати өзенінің жағасына жиналып, яджня жасады. Бұл даналар арасында Тримурти мүшелерінің – Брахма, Вишну немесе Шиваның қайсысы артық екендігі туралы дау туды. Бұл мәселенің шындығын анықтау үшін Бхригу ақсақалы тағайындалды. Ол осы міндетті осы құдайлардың мекендеріне сапар шегу арқылы орындады. Ол өзіне ұсынылмаған таққа отырғандығы үшін Брахманың наразылығына қалып, өзін құрметсіз сезінді. Шива оны құшақтауға ұмтылғанда, ол алаңдады, бұл да құдайға ренжітті. Содан кейін Бхригу Вишнудың мекеніне сапар шекті: Бхригу кейін Махавишнудың мекені – Ваикунтхаға бет бұрды. Сол жерде ол терең ұйқыда жатқан Махавишнуды көрді. Әлемді сақтау міндеті жүктелген Махавишнуның ұйықтағанын көріп, Бхригу оған кеудесіне тепті. Кенеттен оянған Вишну Бхригудың алдында тұрғанын көрді. Ол данадан кешірім сұрады. Бхригудың аяқ іздерін өмірінің соңына дейін кеудесінде алып жүретінін мәлімдеді, бұл махаришиге көрсеткен құрметсіздігі үшін өкініш білдірудің белгісі болды. Бұл аяқ іздері Вишнудың кеудесінде әлі де сақталған және "Шриватса" деп аталады. Осылайша, мунилер Махавишну Тримуртидің ең құрметтісі екеніне келісті. Тирумала жырларында Вишнудың жұбайы Лакшми, дананың сүйіктісіне жасаған тебігі мен күйеуінің ең қастерлі жеріне келтірген нақарысқа ашуланып, жерге түсті. Вишну оны Падмавати ретінде тауып, Шринивасаның бейнесінде оған қайта үйленді. Вишнудың он бесінші аватары – Калки кеудесінде Шриватса белгісін таңбалайды деп айтылады. Бұл символ құдайға тағы бір эпитет – Шриватсаланчана сыйлайды, ол "кеудесінде Шриватсаның белгісі немесе жарасы бар" деп аударылады.
text=Bhṛgu then turned his steps to Vaikuṇṭha, the abode of Mahāviṣṇu. There he saw Mahāviṣṇu in a deep slumber. Seeing Mahāviṣṇu whose task is the preservation of the world, sleeping like an irresponsible person, Bhṛgu gave him a kick on his breast. Viṣṇu who sprang up suddenly, saw Bhṛgu standing before him. He begged pardon of the sage. He declared that he would carry Bhṛgu’s footprint permanently on his chest as a sign of his repentance for having shown disrespect to the Maharṣi. This foot print still remains on Viṣṇu’s chest and is known by the name "Śrīvatsa". In this way, the Munis came to the conclusion that Mahāviṣṇu is the noblest of the Trimūrtis.|title=Bhagavata Purana
In the legend of Tirumala, Vishnu's consort, Lakshmi, is offended by the fact that the sage had kicked her beloved, as well as insulted the region of her husband she is associated with the most. She furiously descends upon the earth, where Vishnu finds her as Padmavati, and remarries her in his avatar of Srinivasa. It is said that the tenth avatar of Vishnu, Kalki, will bear the Shrivatsa mark on his chest. The symbol offers the deity another epithet, Śrīvatsalāñcchana, which translates to, "He who has the mark or scar of Śrīvatsa on his chest".
Танымал мәдениетте
Шриватса Андхра-Прадеш, Телангана, Тамил Наду және Карнатака штаттарында кең таралған есім.
Тарихи символика
Оңтүстік Үндістанда шамамен 10 ғасырдан кейін жасалған қола мүсіндерде Шриватса символы Вишну мен оның түрлі түрінің оң кеудесінде төңкерілген үшбұрыш түрінде бейнеленеді. Тибет буддизмінде шриватса (тибет: དཔལ་བེའུ་, вил: дпаль бе'у) үшбұрышты спираль немесе шексіз түйін ретінде көрсетіледі.
Джайнизм
Джайнизм иконографиясында Шриватса жиі Тиртханкара бейнесінің кеудесін белгілейді. Ол джайнизмдегі Аштамангаланың (сегіз қастерлі белгінің) бірі болып табылады. Хемчандраның "Тришаштисшалакапурушачаритрасы" және "Махапурана" сияқты канондық мәтіндер оны Аштамангалалардың бірі ретінде еске алады. Ачарья Динакара өз ортағасырлық еңбегінде ең жоғары білім Тиртханкаралардың жүрегінен Шриватса нысанында пайда болғанын түсіндіреді, сондықтан олар осылай белгіленеді. Солтүстік Үндістанның ерте ғасырлардағы джайнизм мүсіндерінде ол кеуде ортасында көрсетілген.
Басқа қолданыстар
Шриватса – Рахин штатының және Бирмадағы Рахин халқының символы.