Кіріспе
Қалалардың құлдырауы (қалалық шіру, қалалық өлім немесе қалалық апат деп те аталады) – бұрынғыда толыққанды жұмыс істеген қаланың немесе қаланың бір бөлігінің тозуы мен құлдырауына алып келетін әлеуметтанулық процестің нәтижесі. Қалалық құлдырауға себеп болатын жалғыз процесс жоқ.
Urban decay (also known as urban rot, urban death or urban blight) is the sociological process by which a previously functioning city, or part of a city, falls into disrepair and decrepitude. There is no single process that leads to urban decay.
Тарих
Өнеркәсіптік революция кезінде көптеген адамдар ауылдық жерлерден қалаларға өндіріс саласында жұмыс табу үшін көшіп, осылайша қала халқының өсуіне себеп болды. Кейінгі экономикалық өзгерістер көптеген қалаларды экономикалық жағынан осал қалдырды. Қалалық жұмыс тобы (DETR 1999), Қалалық ақ кітап (DETR 2000) және Шотландия қалаларын зерттеу (2003) сияқты зерттеулер өнеркәсіптік құлдырау, жоғары жұмыссыздық, кедейлік және физикалық ортаның тозуынан (кейде ластанған жерлер мен ескірген инфрақұрылымдарды қоса алғанда) зардап шеккен аймақтардың "жақсартуға өте төзімді" екенін көрсетеді. Көлік құралдарының қоғамдықтан жекеменшікке (әсіресе жеке автокөлік) ауысуы қалалардың қоғамдық көлік қызметтерінің артықшылықтарын – мысалы, белгілі маршруттардағы автобустар мен пойыздарды – жойды. Әсіресе, Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін көптеген саяси шешімдер қала шетін дамытуға басымдық берді және үкіметтік қолдаумен берілетін FHA несиелері мен VA ипотекалық көмегі сияқты қаржылық жеңілдіктер арқылы қала шетін дамытуға көмектесті. Бұл Екінші дүниежүзілік соғыстың көптеген қатысушылары мен олардың отбасыларына қала шетіндегі жеке тұрғын үйлерге қол жеткізуге мүмкіндік берді. Өндіріс индустриясы тарихи түрде ірі қалалардың гүлденуіне негіз болды. Бұл салалар ірі, қалалық емес ортаға көшкен кезде, кейбір қалалар халықтың азаюына және оның салдарынан қаланың тозуына, тіпті тәртіпсіздікке ұшырады. Полиция және өрттен қорғау қызметтеріне кесімдер жасалуы мүмкін, ал үкімет қаржыландыратын тұрғын үйлерді лоббилеу күшейеді. Қалалық салықтардың өсуі тұрғындарды көшіп кетуге итермелейді. Либертариандық экономистер жалға беру бағасын реттеу жаңа құрылысты және тұрғын үйге инвестицияларды азайту арқылы, сондай-ақ жөндеу жұмыстарын тоқтату арқылы қаланың құлдырауына себеп болатынын айтады.
Америка Құрама Штаттары
Тарихи тұрғыдан алғанда, АҚШ-та ақ орта тап біртіндеп қалаларды қала маңындағы аймақтарға қоныс аударды, себебі Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін афроамерикалықтардың солтүстікке қарай, қалаларға көшіп келуі күш алды. Американдық қалалар, қалалық жаңару стратегиялары қала орталығының нашарлап бара жатқан жағдайын жақсарту үшін жеке инвестицияларды ынталандырудың ең тиімді жолы деп есептелгеннен кейін, оларды күйзеген жағдай деп жариялайды. Кейбір тарихшылар Бірінші Ұлы көші-қонды (1910–1930) – негізінен Оңтүстіктің ауылдық аймақтарынан солтүстік және Орта Батыс өнеркәсіптік қалаларына көшіп келген шамамен 1,6 миллион афроамерикалықтан және Ұлы депрессия кезінде тоқтап, кейін Екінші Ұлы көші-қонды (1940–1970) – 5 миллионнан астам афроамерикалықтың, соның ішінде Калифорния мен Батыс қалаларына қоныс аударуын ажыратады. 1910–1970 жылдар аралығында афроамерикалықтар Оңтүстік штаттарынан, әсіресе Алабама, Луизиана, Миссисипи және Техастан АҚШ-тың басқа аймақтарына көшіп келді, олардың көпшілігі қалалық дағдылары бар қала тұрғындары еді. 1930 жылдан 1977 жылға дейін тұрғын үй мен бизнес үшін капитал іздеген афроамерикалықтар федералдық үкімет тарапынан жүзеге асырылған кемсітуші несие беру саясаты арқылы, Федералды тұрғын үй басқармасы (FHA) арқылы қызыл желіге түсіріліп, кемсітілді. 1977 жылы АҚШ Конгресі Қоғамдық қайта инвестициялау туралы заңды қабылдады, ол коммерциялық банктер мен жинақ-қаржы ұйымдарын өздерінің қоғамдастықтарының барлық сегменттеріндегі, соның ішінде төмен және орташа табысты аудандардағы қарыз алушылардың қажеттіліктерін қанағаттандыруға көмектесуге бағытталған. Кейінірек қала орталықтары автомобильдердің кең таралған болуы, қала маңының тартымдылығын жарнамалау және мемлекетаралық тас жолдар желісін салу арқылы одан әрі әлсіреп қалды. Солтүстік Америкада бұл өзгеріс сауда орталықтары, қала маңындағы сауда және жұмыс орындары, және сирек қоныстанған тұрғын үйлер түрінде көрінді. АҚШ-тың көптеген солтүстік қалаларының кең аудандарында халық саны азайды және қалалық аймақтардың құлдырауы байқалды. Қаланың орталық аудандарындағы жылжымайтын мүліктің құны төмендеді және экономикалық жағдайы нашар адамдар көшіп келді. АҚШ-та жаңа қалалардағы кедейлердің көпшілігі 1920-1930 жылдары Оңтүстіктен көшіп келген афроамерикалықтар еді. Олар дәстүрлі ақ халық тұратын аудандарға көшіп келген кезде, этникалық шиеленістер қала маңына қашуды жеделдетті.
Ұлыбритания
Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын көптеген өнеркәсіптік елдер сияқты Ұлыбритания да кең ауқымды шалаптарды жою жұмыстарын жүргізді. Бұл күш-жігер соғыстан кейін де жалғасты, бірақ көптеген шалаптарда халықтың азаюы жиі кездесіп, бұл одан әрі құлдырауға әкелді. Ұлыбритания Еуропаның көп бөлігінен айырмашылығы, жалпы халық тығыздығы жоғары болғанымен, Лондоннан тыс қалалық аймақтардағы халық тығыздығы төмен. 2005 жылдың қараша айында Париждің солтүстік шетіндегі қалашықтарда екі жасөспірімнің электр тогынан қаза болуынан ұлттық көтеріліс басталды, оған осы аймақтардағы нашар тұрмыс жағдайлары да себеп болды. Француз қалаларының көптеген мұқтаж шеттерінде жастар мен полиция арасында қақтығыстар болды, нәтижесінде зорлық-зомбылық пен көптеген көліктер өртенді, бұл туралы ақпарат құралдарында кеңінен жарияланды. Бүгінгі күні жағдай көбінесе өзгермеген, бірақ белгілі бір айырмашылықтар бар. Кейбір аймақтарда есірткі саудасының өсуі байқалып тұр, ал Париждің кейбір солтүстік шеттері мен Vaulx en Velin сияқты аудандар жаңартылуда және қайта дамытылуда. Франциядағы бұрынғы моноөнеркәсіптік қалалардың кейбірінде қылмыстың өсуі, құлдырау және халық санының азаюы байқалады. Бұл мәселе француз қоғамдық саясатында әлі де даулы болып қана қоймай, екіге бөліп отыр.
Италия
Италияда қалалық құлдыраудың мәшһүр мысалы – 1962 және 1975 жылдар аралығында Неаполь қаласының Скампия ауданында салынған ірі қоғамдық тұрғын үй кешені – «Веле ди Скампия». Жобаның мақсаты жүздеген отбасының әлеуметтесіп, біртұтас қауым құруына жағдай жасайтын қалалық тұрғын үй жобасын іске асыру болды. Жобаға қоғамдық көліктің теміржол стансасы және екі ғимараттың арасындағы саябақ аймағы кірді. Жобалаушылар парктері, ойын алаңдары және басқа да инфрақұрылымдары бар шағын қала моделін жасауды көздеді. Дегенмен, 1980 жылғы Ирпиниядағы жер сілкінісінен бастап, түрлі оқиғалар осы жобаның және оны қоршаған аудандардың құлдырауына себеп болды. Жер сілкінісі салдарынан үйсіз қалған көптеген отбасылар «Веле» кешенін басып алды. Полицияның жеткіліксіз болуы «Каморра» есірткі саудасының, сондай-ақ басқа да топтық және заңсыз қызметтің өркендеуіне әкелді.
Оңтүстік Африка
Оңтүстік Африкадағы ең көрнекті қалалық құлдырау жағдайы – Хиллброу, бұрынғыда өркендеген Йоханнесбургтің орталық ауданы. 1994 жылы апартеид аяқталғаннан кейін көптеген орта тапқа жататын ақ нәсілді тұрғындар көшіп кетіп, олардың орнына негізінен аз қамтамасыз етілген жұмысшылар мен жұмыссыздар, соның ішінде көптеген босқындар мен көрші елдерден келген құжаттары жоқ көшіп келгендер орналасты. Аймақтағы көптеген кәсіпорындар өз клиенттерін қала шеткеріне көшірді, ал кейбір пәтер үйлерін бандылар басып алып, тұрғындардан жалдау ақысын жинап, бірақ коммуналдық төлемдерді төлемеді, нәтижесінде муниципалдық қызметтер тоқтатылып, заңды иелері күтімге немесе тазалауға инвестиция жасаудан бас тартты. Қазіргі таңда аз қамтамасыз етілген тұрғындар мен иммигранттармен толған, тығыздығы зор; қылмыс, есірткі, заңсыз бизнес және мүліктердің тозуы кеңінен таралды.
Германия
1990 жылы Германияның қайта бірігуінен кейін Хойерсверда сияқты көптеген шығыс неміс қалалары халық санының азаюымен және қалалардың кішіреюімен күресіп жатыр. Хойерсверданың халқы жоғары деңгейінен бері шамамен 40 пайызға төмендеді, себебі Германия демократиялық республикасы (ГДР) кезіндегі қайта бірігудің белгісіздігі тұсында туу көрсеткіші төмендеді, нәтижесінде жасөспірімдер мен жиырма, қырық жастағы адамдар жетіспейді. Шығыс Германиядағы жағдайдың нашарлауына ГДР-дің социалистік үкіметінің құрылыс және ескерткіштерді сақтау саясаты да себеп. Тұрғын үй қажеттілігін тездетіп шешу үшін ГДР көптеген жиналмалы үйлерді жылдам құрылыспен салды. Сонымен қатар, соғысқа дейінгі ғимараттарды сақтау әртүрлі болды: кейбір жағдайларда соғыста қираған ғимараттардың қирандылары осы күйінде қалды, ал басқа жағдайларда олар тазартылып, бос орын пайда болды. Ал басқа тарихи құрылыстар ГДР-дің алғашқы жылдарында елдің социалистік идеалдарына сай келмегендіктен, күші жойылып, қирауға ұшырады.
Қалалардың құлдырауына қарсы шаралар
Қалалық құлдырауға жауап ретінде мемлекеттік араласу мен саясат, көптеген бастамалар, қаржыландыру көздері мен мекемелер арқылы шаралар қабылданды, бұл ретте Жаңа урбанизм (немесе оның Ұлыбритания/Еуропалық баламасы – Қалалық қайта жаңару) қағидаттары қолданылды. Гентрификация да маңызды әсер етті және қазірге дейін табиғи жаңарудың басты жолы болып табылады.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-та алғашқы мемлекеттік саясатқа "қалалық жаңғырту" және кедейлер үшін ірі тұрғын үй кешендерін салу кірді. Қалалық жаңғырту көптеген ішкі қалаларда толық аудандарды бұзды және қалалардың құлдырауына себепкер болды, сонымен қатар оны шешуге де көмектеспеді. Көптеген адамдар қазір мұндай үкіметтік шаралардың қате болғанын ойлайды. Қалалық ыңғайлылықтарға деген сұраныстың өсуі сияқты бірнеше себептерге байланысты, кейбір қалалар осы саясаттағы қателіктерден жаңғырды. Алайда, 1950-1960 жылдары салынған ішкі қала маңындағы кейбір аудандар құлдырау процесін бастады, себебі джентрификация салдарынан ішкі қала тұрғындары шығарылып жатыр.
Еуропа
Батыс Еуропада, дамытылмаған жерлердің тапшылығы және қалалық аймақтардың жаңа ақпараттық және қызмет көрсету экономикасының драйверлері ретінде мойындалуы салдарынан, қалаларды жаңарту жекелеген салаға айналды, осы мәселені шешу үшін жүздеген агенттіктер мен қайырымдылық қоры құрылды. Еуропалық қалалар жаңа урбанистік үлгіге сәйкес келетін тарихи органикалық даму үлгілерімен қатар артықшылыққа ие, және бұрын құлдырап қалған болса да, көптеген қалаларда қайта дамытуға дайын тартымды тарихи аудандар мен ғимараттар бар. Қаланың орталық және қала маңындағы аймақтарындағы шешім көбінесе радикалдырақ болады, 1960 және 1970 жылдардағы мемлекеттік тұрғын үй жобалары бұзылып, еуропалық дәстүрлі қалалық стильде, әртүрлі тұрғын үй түрлері, көлемдері, бағалары және меншік нысандарымен, сондай-ақ бөлшек сауда немесе коммерциялық сияқты басқа да мақсаттармен қайта салынады. Бұған ең жақсы мысал – Манчестердегі Хулм ауданы. 1950 жылдары 19 ғасырдың тұрғын үйлері бұзылып, олардың орнына көп қабатты үйлердің ірі кешені салынды. 1990 жылдары бұл аудан тазаланып, жаңа урбанистік қағидалар бойынша салынған жаңа құрылыстарға орын жасалды.