Кіріспе

Кесария теңіз жағасының діни қызметкері, Сирия Палестина Кесарияның қасиетті Памфилос (Πάμφιλος; 3 ғасырдың екінші жартысы – 309 жылдың 16 ақпаны), Кесарияның діни қызметкері және өз буынының Киелі кітап зерттеушілерінің басшысы болды. Ол Кесариялық Евсевийдің досы және ұстазы болды, ол оның өмірі туралы үш кітаптан тұратын өмірбаянды жазған, бірақ ол қазір жоғалып кеткен.

Өмірбаян

Евсевийдің «Палестина шейіттері» еңбегінде Памфилдің Бейрут қаласының бай және беделді отбасынан екендігі айтылады. Бұл еңбекте ол барлық мүлкін кедейлерге таратып, өзін «жетілген адамдарға» жақындастырғаны да көрсетілген. Фотий Памфилдің Оригенді қорғау туралы жазған хатын келтіріп, Памфил Александрияға барғанын, ондағы белгілі катехизистік мектептің басшысы Пиерийден дәріс алғанын, содан кейін Кесария Маритимаға қоныстанғаннан кейін дін қызметкері болып тағайындалғанын мәлімдейді. Александрияда (Мысыр) Памфил Александриялық Оригеннің еңбектерін зерттеді. Фотий Памфилдің Беритуста туған финикиялық екенін және Пиерийдің шәкірті болғанын, сонымен қатар қасиетті кітаптарды жинаған ғалым екенін айтады. Евсевийдің сөзіне қарағанда, ол Диоклетианның қуғынының үшінші жылы, екі жыл түрмеде отырғаннан кейін шейіт болды. Түрмеде Памфил мен Евсевий Оригенді қорғау үшін бес кітап жазды. Диоклетианның қуғыны 303 жылы күшейді. 306 жылы Памфилдің шәкірті Апфиан деген жас жігіт – «біздің тіпті бір үйде болғандарымыздан да хабарсыз, ол оны жасырды» – губернатордың құрбандық шалу рәсімін тоқтатты және осы батылдығы үшін шейіт болды. Оның інісі Адесий, сондай-ақ Памфилдің шәкірті, сол кезде Александрияда ұқсас жағдайда шейіт болды. Құрбандық шалудан бас тартқаннан кейін, ол қатты азапталды, сосын түрмеге қамалды. Түрмеде ол қолжазбаларды көшіру және түзету жұмысын жалғастырды. Ол Евсевиймен бірге, түрмеде отырғанда, бірлесіп еңбек етті.

Құрмет

Қасиетті Памфил Рим-католик шіркеуі мен Шығыс православие шіркеулерінде қасиетті санатылады. Оның мерекесі 16 ақпанда тойланады (Рим-католик шіркеуі 1 маусымда қосымша еске алу күнін көрсетеді).

Шығармалары мен ықпалы

Оригеннің «Апологиясы» тек бірінші кітабы ғана сақталған, оны Руфин латын тіліне аударған. Ол Оригенге қарсы сезімнің күшті қарсылығын сипаттаумен басталады. Ол терең қарапайымдылығымен, өз заманының шіркеуінде үлкен беделге ие болған және дін қызметкері ретінде құрметке бөленген адам еді. Ол апостолдардан жеткен сенім қағидаларын сақтауға ең басты мән берді. Оның Үштік және Жан беру (Мәсіхтің тәндік денеге енуі) туралы ілімінің дұрыстығы оның жазбаларынан алынған көптеген үзінділермен дәлелденеді. Содан кейін оның іліміне қарсы айтылған тоғыз айып оның еңбектерінен алынған үзінділермен салыстырылады. Әйгілі Иероним өзінің «De Viris illustribus» еңбегінде екі кешірім сұрағанын айтады – бірі Памфилдің, екіншісі Евсевийдің. Ол Руфиннің аудармасы Ориген туралы даудың қызу шағында пайда болғанда өзінің қателігін түсінді, содан кейін Евсевий жалғыз автор деген қорытындыға келді. Ол Руфиннің шейіт есімін пайдаланып, шын мәнінде еретик Евсевийдің еңбегін жариялағанын және дәстүрге қайшы келетін үзінділерді жасырғанын айыптады. Бірінші айыптамаға қарсы «Апологияны» Памфил мен Евсевий бірлесіп жазғандығын көрсететін мол дәлелдер бар. Екінші айыптамаға қарсы түпнұсқаны оқыған Фотийдің теріс куәлігін келтіруге болады: «Ариандыққа ең кішкентай ишараға да жол бермейтін Фотий грек тілінде оқыған Оригеннің «Апологиясында» мұндай жамандықты байқамады». Антиохиядағы апостолдар кеңесінің канондарының авторы (4-ғасырдың соңында) оларды Памфилге жатқызды. Генадийдің «Contra mathematicos» трактатын Памфилге жатқызуы Руфиннің «Апологияға» жазған кіріспесін дұрыс түсінбегендіктен туындаған қателік еді. Эвталийдың жазбаларының арасында «Апостолдардың істері» кітабының бір бөлігінде Памфилдің есімі жазылған. Оригенді белгілі бір еретик ілімдерді ұстанғаны және үйреткені туралы айыптамалардан қорғай отырып, Памфил апокатастаздың ортодоксальды түсінігі ретінде жалпыға бірдей кешірімділікке қолдау көрсетті. 19-ғасырдың соңындағы универсалист тарихшылар Осия Баллу II және Дж. В. Хансон Памфилийді, басқа шіркеу әулиелерімен бірге, ерте христиандық универсализмнің мысалы ретінде келтірді. Дегенмен, патристикалық жазбалардағы апокатастаздың нақты мағынасы және әсіресе Оригендік ой-пікір тарихи теологтар арасында даулы мәселе болып қалады. Дэвид Юм өзінің «Табиғат діні туралы әңгімелерде» Памфил атты есімді қолданды.