Бердичів: Тарихы мен қазіргі жағдайы

Кіріспе

Бердичев (Берди́чів) – Украинаның солтүстігіндегі Житомир облысындағы тарихи қала. Облыстың Бердичев ауданының әкімшілік орталығы болып табылады. Житомир қаласынан оңтүстікке қарай орналасқан. Халқы шамамен адамды құрайды.

Аймақ тарихында әртүрлі мәдени ықпалдар мен саяси өзгерістер болды, оның ішінде алғашқы қоныстанушылары Черняхов мәдениетінен бастап, Польша-Литва одағы және кейіннен Ресей империясының құрамына кірді. Бердичев гүлденген кезеңінде маңызды сауда және банк орталығы болды, бірақ 19 ғасырдың ортасында банк индустриясы Одессаға көшкеннен кейін қала кедейленіп қалды. Бердичев еврей тарихының да маңызды орталығы болды, онда көптеген еврейлер тұрды және хасидизмнің дамуына үлкен үлес қосты. Алайда, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистер Бердичевте мыңдаған еврейді қатыгездікпен өлтірді. Қаладағы қақтығыстар тоқтамайды, 2022 жылы Украинаға жасалған Ресей шабуылы кезінде қала зардап шекті.

Атауы

Украинадағы Бердичів (Berdychiv) қаласының басқа тілдердегі аталымдары – Бердычów және Берди́чев.

Негізгі мекемеге дейін

Қала орналасқан аумақ б.з.д. II мыңжылдықта-ақ адамдармен мекенделген. Мұнда қола дәуірінің қоныстары және Черняхов мәдениетінің екі қонысының қалдықтары табылды.

Польша-Литва одақтастығында

1430 жылы Литваның ұлы князі Витаутас бұл аймаққа құқықтарды Путьевл мен Звенихородканың намеснігі Калиникке берді, және оның Бердич есімді қызметшісі сол жерде шағын елді мекен (хутор) құрды деп есептеледі. Алайда Бердыхив атауының этимологиясы белгісіз. 1483 жылы Қырым татарлары елді мекенді қиратты. 1545 жылы Бердычов поляк-литвалық магнат Тишкевичтер отбасының меншігі ретінде тілге алынды, ал 1546 жылғы құжатта Польша мен Литва арасындағы шекараны Польша-Литва одағы аясында белгілеу туралы мәлімет бар. Люблин одағына (1569) сәйкес Бердычов Польшаға, Польша-Литва мемлекетіне қарады. 1593 жылы қала құқығы берілді және ол жеке меншік қала болды, әкімшілік жағынан Кіші Польша провинциясының Киев воеводствосындағы Житомир уезінде орналасқан. 1627 жылдан 1642 жылға дейін Януш Тишкевич Лохойскийдің қаржысымен бекітілген Кармелиттер монастыры салынды. 1643 жылы епископ Анджей Сзолдрский Әулие Михаил Архангел, Иоанн Баптист және Таза Мария шіркеуінің негізін қалады. Бердычов католиктердің қасиетті саяхаттарына айналды және Батыс христиандық цивилизациясының шығыс фланкінде маңызды қорғаныс бекінісі болды. 1687 жылы Тереза Тишкевич үйленді және Бердычов Лабендз гербі бар Завиша отбасына өтті. Бердычов Польша корольдері Август III және Станислав Август Понятовскийдің билігінде гүлденді, 1777 жылы балаларға арналған ең көне польша энциклопедиясы жарық көрді. 1768 жылы Казимеж Пуласки Бар конфедерациясы кезінде 700 адамымен патша әскерімен қоршалып алынған қаланы қорғады. Қала патша Станислав Август Понятовскийдің, күшті Радзивилл отбасының ықпалымен жылына он жәрмеңке ұйымдастыруға ерекше құқық алғаннан кейін қарқынды дамыды. Бұл Бердыхивті Польша-Литва мемлекетінің, кейіннен Ресей империясының ең маңызды сауда және банк орталықтарының біріне айналдырды. Сол кезде "Бердыхивке хат жібер!" деген сөз қолданысқа түсті, себебі Польша, Литва, Украина және Шығыс және Орталық Еуропаның барлық аймақтарынан келген саудагерлер екі-үш ай ішінде қалаға келуіне сенімді болғандықтан, ол аймақтың орталық пошта жәшігіне (poste restante) айналды. Кейіннен, бұл фраза Юлиуш Словацкийдің "Бердыхивке хат жібер!" атты танымал өлеңінде қолданылғандықтан, "ештеңеге қатысым жоқ" немесе "маған жақын келме" деген мағынада да қолданыла бастады. 1789 жылғы халық санауы бойынша, Бердыхив халқының 75% еврейлерді құрады (2640-тың 1951-і, оның ішінде 246-ы спирттік ішімдік сатушы, 452 үй иесі, 134 саудагер, 188 қолөнерші, 150 кеңсе қызметкері және 56 жұмыссыз адам). 1797 жылы князь Радзивилл жеті еврей отбасына қаладағы мата саудасының монополиялық құқығын берді. 18 ғасырдың соңында Бердыхив хасидизмнің маңызды орталығына айналды. Қала өскен сайын, көптеген белгілі ғалымдар рабби ретінде қызмет етті, олардың ішінде Ұлы Либер, Иосиф Хариф және Бердичевтің Цадик Леви Ицхок (Кедушат Левидің авторы) есімдері бар, ол 1809 жылы қайтыс болғанға дейін онда өмір сүрді және үйретті. Хасидтік әулет туралы мәліметтер үшін Бердичевке қараңыз. Бердыхив хасидтер мен митнагдимдер арасындағы қақтығыстардың орталықтарының бірі болды.

In 1430, Grand Duke of Lithuania Vytautas (великий князь литовський Вітовт) granted the rights over the area to Kalinik, the procurator (намісник) of Putyvl and Zvenyhorodka, and it is believed that his servant named Berdich founded a khutor (remote settlement) there. However the etymology of the name Berdychiv is not known. In 1483, Crimean Tatars destroyed the settlement. In 1545, Berdyczów was mentioned as a property of the Polish Lithuanian magnate Tyszkiewicz family, and in a 1546 document settling the border between Poland and Lithuania within the Polish–Lithuanian union. According to the Union of Lublin (1569), Berdyczów passed to Poland within the Polish–Lithuanian Commonwealth. It was granted city rights in 1593 and was a private town, administratively located in the Żytomierz County in the Kijów Voivodeship in the Lesser Poland Province. The fortified Carmelite monastery was built from 1627 to 1642 with funding from Janusz Tyszkiewicz Łohojski. In 1643, Bishop Andrzej Szołdrski laid the foundation stone of the Church of the Immaculate Conception, Saint Michael Archangel and Saint John the Baptist. Berdyczów became a Catholic pilgrimage destination and an important defensive fortress on the eastern flank of Western Christian civilization. In 1687, Teresa Tyszkiewicz married pl, and Berdyczów passed to the Zawisza family of Łabędź coat of arms. Berdyczów flourished during the rule of Kings Augustus III of Poland and Stanisław August Poniatowski. which in 1777 printed the oldest Polish encyclopedia for children. In 1768, Kazimierz Pulaski defended the city with his 700 men surrounded by royal army during Bar Confederation. The town underwent rapid development after king Stanisław August Poniatowski, under pressure from the powerful Radziwiłł family, granted it the unusual right to organize ten fairs a year. This made Berdychiv one of the most important trading and banking centers in the Polish–Lithuanian Commonwealth, and later, the Russian Empire. At the time, the saying "Pisz na Berdyczów!" ('Send letters to Berdychiv!') had an idiomatic meaning; because merchants from all over Poland, Lithuania, Ukraine and the rest of eastern and central Europe were sure to visit the town within two or three months of each other, it became a central poste restante (post office box) of the region. Later, because of the phrase being used in a popular poem by Juliusz Słowacki, "Pisz na Berdyczów!" acquired a second meaning as a brush off; "send me a letter to nowhere" or "leave me alone". According to the census of 1789, Jews constituted 75% of Berdychiv's population (1,951 out of 2,640, of whom 246 were liquor dealers, 452 houseowners, 134 merchants, 188 artisans, 150 clerks and 56 idlers). In 1797, Prince Radziwill granted seven Jewish families the monopoly privilege of the cloth trade in the town. By the end of the 18th century, Berdychiv became an important center of Hasidism. As the town grew, a number of noted scholars served as rabbis there, including Lieber the Great, Joseph the Harif and the Tzadik Levi Yitzchok of Berditchev (the author of Kedushat Levi), who lived and taught there until his death in 1809. See Berditchev (Hasidic dynasty). Berdychiv was also one of the centers of the conflict between Hasidim and Mitnagdim.

Ресей империясында

1793 жылы Польшаның екінші бөлінісі мен Оң жағалау Украинаның Ресей империясына қосылуынан кейін Бердыхив Житомир уезінің қаласы ретінде Волын облысының құрамына енді. 1798 жылы қалада 864 үй және 4820 адам тұрды. Қала Киев губерниясының (1796–1925) бір бөлігі болған Бердышев уезінің әкімшілік орталығы болды. 1798 жылдан бастап сауда төмендеді, бірақ 1812–1814 жылдардағы Наполеон соғыстары кезінде қайта жанданды. 1837 жылы қалада польшалық қарсылық ұйымы құрылды. 1850 жылдан кейін банк индустриясы Бердыхивтен Одессаға (ірі портовый қала) көшірілді, және қала қысқа мерзім ішінде қайтадан кедейленіп қалды. 1846 жылы қалада 1893 ғимарат болды, оның 69-ы кірпіштен салынған, 11 көше, 80 аллея және төрт алаң бар еді. Ол 1850 жылы Оноре де Бальзакқа барып, қаланың жоспарсыз дамуы оны полька биіне ұқсататынын, себебі кейбір ғимараттар солға, ал басқалары оңға еңкейгенін айтты. 1857 жылы ағылшын тілінде жазған ең ұлы жазушылардың бірі саналатын польша-британдық жазушы Джозеф Конрад Бердыхивте дүниеге келді. 20 ғасырдың басында Бердыхивте 80-ге жуық синагога мен батей мидраш болды, және ол канторыларымен танымал еді.

Бірінші дүниежүзілік соғыс және соғыс аралығы

Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін табиғи өсім эмиграциямен теңдестірілді. Ақпан революциясынан кейін, Ресей азамат соғысы және Украина тәуелсіздік соғысы кезінде, 1918–19 жылдары Бердычив қаласының мэрі және оның еврей қауымының төрағасы бундист көшбасшысы Давид Петровский (Липец) болды. Қала әкімі ретінде ол Бердычивіде бірнеше күндік жоспарланған хайдамақтардың погромын болдырмауға қол жеткізді, осылайша мыңдаған адамның өмірін сақтап қалды. Патшалық Ресей құлағаннан кейін, қала 1917 жылдан 1919 жылға дейін жаңадан құрылған Украина Халық Республикасының бақылауында болды (және 1918 жылы қысқа мерзімге Украина мемлекетінің де бақылауында болды), соңында коммунистердің қолына түсіп, 1919 жылдың қазан айында Совет Украинасына қосылды. 1920 жылдың 26 сәуірінде поляк әскерлері совет әскерлерін жеңіп, Киев шабуылы мен Польша-Совет соғысы кезінде қаланы азат еткен шайқас болды. Польша әскерлері сондай-ақ Житомирден қалаға совет әскерлері әкелген ондаған поляк тұтқындарын босатып алды. 1920 жылдары идиш тілі ресми мойындалды және 1924 жылдан бастап қалада идиш тілінде іс жүргізетін украин соты құрылды. 1923 жылы Бердычив осы аттас ауданның орталығы болды, ал 1937 жылы Житомир облысына қосылды. Совет билігі 1930 жылдарға қарай қаладағы көптеген синагогтарды жапты. Қала 1932–1933 жылдардағы жасалма аштық – Голодомордан зардап шекті. 2008 жылы Голодомор геноцидінің ұлттық мұражайы 1932–1933 жылдардағы Украинадағы Голодомор құрбандарының естелік кітабын жариялады. Житомир облысы. Кітап 1116 беттен тұрады және үш бөлімнен құралған. Тарихи мәліметтерге сәйкес, 1932–1933 жылдардағы Голодомор кезінде 2490-нан астам адам қайтыс болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс және Холокост

1941 жылы 22 маусымда нацистер шабуылға көшкен кезде, шекараға жақын аумақтардағы көптеген азаматтардың эвакуациялануға мүмкіндігі болмады. Бердыхив 1941 жылдың 7 шілдесінен 1944 жылдың 5 қаңтарына дейін неміс әскері тарапынан басылып алынды. 1941 жылдың шілде айының басында Бердыхивте “жою” мақсатындағы неміс СС бөлімшесі құрылды және еврей геттосы ашылды. Einsatzgruppen есебінің бірінде былай делінген: “1941 жылдың 1 және 2 қыркүйегінде Бердыхивте еврейлер парақтар мен науқандық жарнамалар таратты. Кінәлілер табылмай, 12 жастан асқан 875 еврей әйелі бар, жалпы 1303 еврей СС және полиция басшыларының бірлігімен атылып өлтірілді”. Гетто 1941 жылдың 5 қазанында таратылды, сол кезде барлық тұрғындары өлтірілді. Куәгерлер украиндық қосымша полициясының 25 адамнан тұратын оқ ату отрядына еврейлерді геттоға жинауда, күзетуде және қашуға тырысқандарды өлтіруде көмектескенін айтты. Бердыхивте еврейлердің жаппай қырғынына куә болған бірі: “Олар мерекелік киімдерін киюге мәжбүр болды. Содан кейін олардың киімдері мен бағалы заттары алынды. Шығырлар соғыс тұтқындарымен қазылып, толтырылды, олар да көп ұзамай атылып өлтірілді”. Кеңес Одағының Төтенше мемлекеттік комиссиясының мәліметтері бойынша, 1943 жылдың соңына дейін мұнда барлығы 10 656 адам өлтірілді. Нацистер Бердыхивте 20 000-дан 30 000-ға дейін еврейді өлтірген болуы мүмкін, бірақ Бердыхив тарихы туралы 1973 жылғы украин тіліндегі мақалада: “Гестапо 38 536 адамды өлтірді” делінген. (“Гестапівці стратили 38 536 чоловік.”) Немістер қалада нацистік түрме, мәжбүрлі еңбек лагері, еврей мәжбүрлі еңбек батальоны және уақытша Сталаг 339 әскери тұтқын лагерін ұстады. Бердыхив – совет романисі Василий Гроссманның туған қаласы, ол соғыс тілшісі болып жұмыс істеді. Гроссманның анасы осы қырғын кезінде қаза тапты. Ол оқиғалар туралы егжей-тегжейлі сипаттама жасап, оны Гроссман мен Илья Эренбург редакциялаған “Қара кітапта” жариялауға дайындады, онда нацистік Германияның совет еврейлеріне Холокост кезіндегі қарым-қатынасы талқыланды. Алғашында Совет Одағында жариялануға жоспарланған, бірақ оған тыйым салынды; бір том 1947 жылы Бухарестте жарық көрді. Алғашқы қолжазба Иерусалимдегі Яд Вашем мұрағатында сақталады. Гроссманның “Өмір мен тағдыр” романында, Роберт Чандлердің ағылшын тіліне аудармасында кеңінен таралған, повествовательдің анасы айтқан қырғын туралы егжей-тегжейлі мәлімет көркем жағдайда келтірілген.

Most civilians from areas near the border did not have a chance to evacuate when the Nazis began their invasion on 22 June 1941. Berdychiv was occupied by the German Army from 7 July 1941 to 5 January 1944. An "extermination" German SS unit was established in Berdychiv in early July 1941 and a Jewish ghetto was set up. It was stated in one of the Einsatzgruppen reports that on "Sept. 1, and 2, 1941, leaflets and inflammatory pamphlets were distributed by Jews in Berdychiv. As the perpetrators could not be found, 1,303 Jews, among them 875 Jewesses over 12 years, were executed by a unit of the Higher SS and Police Leaders". The ghetto was liquidated on 5 October 1941, when all the inhabitants were murdered. Eyewitnesses stated that Ukrainian auxiliary police aided the 25 member shooting squad in corralling Jews into the ghetto, policing it, and killing those who attempted to escape. One witness to a mass killing of Jews in Berdychiv said, "They had to wear their festivity dresses. Then their clothes and valuables were taken. The pits were dug and filled in by war prisoners who were executed shortly after." According to figures from the Soviet Extraordinary State Commission, a total of 10,656 individuals had been murdered here by the end of 1943. The Nazis likely killed 20,000 to 30,000 Jews in Berdychiv, but a 1973 Ukrainian language article about the history of Berdychiv says, "The Gestapo killed 38,536 people." ("Гестапівці стратили 38 536 чоловік.") The Germans operated a Nazi prison, a forced labour camp, a Jewish forced labour battalion and temporarily the Stalag 339 prisoner of war camp in the town. Berdychiv was the hometown of Soviet novelist Vasily Grossman, who worked as a war correspondent. Grossman's mother was murdered in the massacre. He wrote a detailed description of the events for publication in The Black Book, edited by Grossman and Ilya Ehrenburg, which dealt with the German treatment of Soviet Jews in the Holocaust. Originally meant for publication in the Soviet Union, it was banned there; one volume was eventually published in Bucharest in 1947. The original manuscript is in the archive of Yad Vashem, Jerusalem. A detailed account of the massacre as told by the narrator's mother appears in a fictionalized context in Grossman's novel Life and Fate, which is widely available in an English translation by Robert Chandler.

21 ғасыр

2022 жылы басталған Ресейдің Украинаға басып кіруі кезінде 2022 жылдың 16 наурызында Бердычив Ресейдің әуе шабуылынан зардап шекті. Бірнеше ғимарат бұзылды.

Демография

Жыл Жалпы халық саны Еврей халқы 1789 2640 1951 (75%) 1847 ? 23160 1861 ? 46683 1867 52563 41617 (80%) 1926 55417 30812 (55,6%) 1941 ? 0 1946 ? 6000 1972 77000 15000 (шамамен) 1989 92000 ? 2001 88000 1000