Кіріспе
Солтүстік Американың кейбір жергілікті халықтары орындайтын рәсім.
Күн биі – АҚШ-тағы кейбір жергілікті американдықтар мен Канададағы жергілікті халықтар, әсіресе жазық далалық мәдениет өкілдері орындайтын рәсім. Ол әдетте қауымның бірге жиналып, емделу үшін дұға етуімен байланысты. Жеке адамдар қауым үшін жеке құрбандықтар шалады. Американы еуропалықтардың отарлауынан және Канада мен АҚШ үкіметтерінің құрылуынан кейін, екі ел де жергілікті мәдениетті басу және көпшілік англоамерикандық мәдениетке ассимиляциялау мақсатында заңдар қабылдады. Күн биі, Тынық мұхитының солтүстік-батыс халықтарының потлач рәсімі сияқты, тыйым салынған рәсімдердің бірі болды. Канада 1951 жылы толық рәсімге қатысты тыйымды алып тастады. АҚШ-та Конгресс 1978 жылы негізгі азаматтық еркіндіктерді қорғау және американдық үндістердің, эскимостардың, алеуттардың және гавайиліктердің дәстүрлі діни құқықтары мен мәдени амалдарының қорғалуын және сақталуын қамтамасыз ету мақсатында Американдық үнділердің діни бостандығы туралы заңды (AIRFA) қабылдады.
Сипаттама
Күн биі мәдениеттерінде өткізілетін рәсімдерге бірнеше ортақ ерекшеліктер тән. Оларға көптеген ұрпақтардан беріліп келе жатқан билер мен әндер, дәстүрлі барабан, киелі от, рәсімдік құбырмен дұға ету, биге қатысу алдында тамақтан және судан ораза ұстау, ал кейбір жағдайларда денеге рәсімдік тесу және физикалық төзімділікті сынау кіреді. Рәсім кезінде қолдану үшін белгілі бір өсімдіктер жиналып, дайындалады. Әдетте, Күн биі бишілер үшін қиын сынақ, олар халқының игілігі үшін құрбандық ретінде ұсынатын физикалық және рухани сынақ. Оклахома тарихи қоғамының мәліметінше, жас жігіттер "көкірек терісіне тігілген ширалы баулармен" бекітілген бағананың айналасында би билейді. Барлық Күн биі рәсімдерінде тесулер болмаса да, Күн биінің мақсаты – отбасы мен қоғамның игілігі үшін жеке құрбандық әкелу. Бишілер ашық ауада, кез келген ауа-райында бірнеше күн бойы ораза ұстайды. Көптеген рәсімдерде туыстар мен достары айналасындағы лагерьде болып, бишілерді қолдап дұға етеді. Күн биі мен салтанатты рәсімдерді өткізу үшін бүкіл қауымның көп уақыты мен күші қажет. Қоғамдық ұйымдастыру және жоспарлау рәсімге дайындалу үшін кем дегенде бір жыл бұрын басталады. Әдетте, рәсімді бір басшы немесе басшылардың кішкентай тобы басқарады, бірақ көптеген ақсақалдар көмектеседі және кеңес береді. Рәсімге дайындық үшін қажетті көптеген жұмыстарды көмекшілердің тобы атқарады.
Канада: кедергі, тыйым салу және қарсылық
Канада үкіметі, Үндістер ісі жөніндегі департамент (қазіргі Корольдік үндістермен қарым-қатынас және Солтүстік даму Канадасы) арқылы, Күн биін орындаушыларды қуғындады және биді тоқтатуға тырысты. Үнді агенттері, жоғары тұрған басшыларының нұсқауларына сәйкес, 1882 жылдан 1940 жылға дейін көптеген канадтық далалық қауымдастықтарда Күн билеріне үнемі кедергі келтіріп, оларды ұстап, тыйым салды. 1895 жылы Үндістер заңына енгізілген түзетуде "кәндей-дақ адамның немесе жануардың өлген немесе тірі денесіне зиян келтіру немесе мүшесін кесуді қамтитын кез келген той немесе би" заңсыз деп жарияланды. Кімде-кім (тікелей немесе жанама жолмен) осындай іс-әрекетке қатысса, көмектессе немесе ынталандырса, ол түрмеге жабылуға жазаланатын.
Қазіргі заманғы тәжірибелер
Күн биі Канададағы көптеген алғашқы халықтар қауымдастықтарында жыл сайын өткізіледі. Кри және Саульто тайпалары 1880 жылдан бері Канада жазығында жыл сайын кем дегенде бір рет Жаңбыр биін (ұқсас элементтері бар) өткізіп келеді. 1993 жылы, Күн биі мен басқа лакота қасиетті рәсімдерінің жиі ұстамауына жауап ретінде, АҚШ және Канаданың Лакота, Дакота және Накота тайпалары «Лакота саммиті V» өткізді. Бұл Лакотаның 40 түрлі тобынан 500-ге жуық өкілдері қатысқан халықаралық жиын болды. Олар бірауыздан келесі «Лакота руханиатын пайдаланушыларға қарсы соғыс жариялау» декларациясын қабылдады: «Біздің қасиетті Лакота, Дакота және Накота халықтарының қасиетті дәстүрлерін және рухани тәжірибелерін пайдалануда, зорлық-зомбылық жасауда және бұрмалауда табандылық танытқан барлық адамдарға қарсы соғыс жариялаймыз». Меште, Вилмер және т.б. (1993) 1995 жылы Секевепмк жерінің иеленбеген бөлігінде осы рәсімді жалғастыруға жасалған әрекет Густафсен көліндегі қақтығыс деп аталатын қарулы жанжалға әкелді. 2003 жылы Лакотаның Қасиетті Ақ Бұқа Бұзау Құбырының 19-шы ұрпақ сақтаушысы, Күн биіне (Лакота тілінде Wi wayang wa c'i pi) қатысуды тоқтатуға жергілікті емес халықты шақырды; ол барлығы қолдау үшін дұға ете алатынын, бірақ құрбандық шалу орындарына тек жергілікті халық ғана жақындауы керек екенін айтты. Бұл мәлімдемені шайен, дакота, лакота және накота тайпаларының қасиетті заттардың сақтаушылары мен дәстүрлі рухани көшбасшылары қолдады. Олар жергілікті емес халықтарға қасиетті құрбандық шалу орындары мен жеті қасиетті рәсімге, соның ішінде Күн биіне тыйым салынатынын жариялады. «Жергілікті емес халық біздің шешімімізді түсінуі және құрметтеуі керек. Егер осы рәсімге қатысты аяқталмаған міндеттемелер болса және жергілікті емес халықтар бұл шешімге алаңдаса, олар бізді осы шешімге жету үшін дұға арқылы басшылыққа алғанымызды түсінуі керек. Біздің мақсатымыз – болашақ ұрпақтардың амандығын қамтамасыз ету. Егер жергілікті емес халықтар осы мақсатты түсінсе, олар да бұл шешімді түсінеді және осы Хококадан (біздің қасиетті құрбандық шалу орнымыздан) кетуінің болашақ ұрпақтарымыздың амандығына деген шын ниетті үлес екенін біледі». Манитоба мұражайындағы фотосуреттер осы рәсімдердің кем дегенде 1900 жылдардың басынан бері тұрақты түрде өткізіліп келе жатқанын көрсетеді.
"Whereas sacrilegious "sundances" for non Indians are being conducted by charlatans and cult leaders who promote abominable and obscene imitations of our sacred Lakota sundance rites; We hereby and henceforth declare war against all persons who persist in exploiting, abusing, and misrepresenting the sacred traditions and spiritual practices of the Lakota, Dakota and Nakota people." Mesteth, Wilmer, et al (1993)
In 1995, efforts to continue practicing the ceremony on a tract of unceded Secwepemc land led to an armed confrontation known as the Gustafsen Lake standoff. In 2003, the 19th Generation Keeper of the Sacred White Buffalo Calf Pipe of the Lakota asked non Indigenous people to stop attending the Sun Dance (Wi wayang wa c'i pi in Lakota); he stated that all can pray in support, but that only Indigenous people should approach the altars. This statement was supported by keepers of sacred bundles and traditional spiritual leaders from the Cheyenne, Dakota, Lakota, and Nakota nations, who issued a proclamation that non Indigenous people would be banned from sacred altars and the Seven Sacred Rites, including and especially the sun dance, effective March 9, 2003 onward:
quote|The Wi wanyang wa c'i pi (Sundance Ceremony): The only participants allowed in the centre will be Native People. The non Native people need to understand and respect our decision. If there have been any unfinished commitments to the sundance and non Natives have concern for this decision; they must understand that we have been guided through prayer to reach this resolution. Our purpose for the sundance is for the survival of the future generations to come, first and foremost. If the non Natives truly understand this purpose, they will also understand this decision and know that by their departure from this Ho c'o ka (our sacred altar) is their sincere contribution to the survival of our future generations. Manitoba archival photos show that the ceremonies have been consistently practiced since at least the early 1900s.