Литва Статуттары: 16 ғасыр заң кодификациясы

Кіріспе

Литваның заңдары, бастапқыда Литваның Ұлы Герцогтығының заңдары деп аталған, 16 ғасырда Литваның Ұлы Герцогтығының және оның мұрагері Польша-Литва одақтастығының барлық заңдарының кодификациясы болды. Заңдар үш заң кодексінен (1529, 1566 және 1588 жылдар) тұрады, барлығы Канцелярия русинінде жазылған, кейін латын және поляк тілдеріне аударылған. Олар Ұлы Герцогтықтың құқықтық жүйесінің негізін құрады және "Рим құқығынан бері Еуропада жазылған алғашқы толық заң кодексі" және "Шығыс Еуропаның маңызды құқықтық тенденцияларын кодификациялауға жасалған алғашқы әрекет болғандықтан, маңызды кезең" саналды. Заңдар литвалықтардың славян жерлеріне кеңейуімен бірге дамыды, сондықтан заңдардың негізгі көздері ежелгі литвалық әдет-ғұрыптық құқық, ежелгі славян әдет-ғұрыптық құқықтары, сондай-ақ Польшадағы дворяндықтардың жеңілдіктері, Магдебург құқықтары, халықаралық шарттар және 12-14 ғасырлардағы патшалық жарлықтары мен хабарламалары болды.

Бірінші және екінші жарғылар

Бірінші Статуттың басты мақсаты – заңды бірыңғай құқықтық кодекске сәйкес стандарттау және біріктіру, айқын аймақтық ерекшелікті тоқтату болды. Бірыңғай заң әр түрлі өңірлердің саяси және экономикалық интеграциясын жақсарту құралы ретінде әрекет етуі тиіс еді. Бірінші Статут 1522 жылы әзірленді және 1529 жылы Литва Лордтар Кеңесінің бастамасымен күшіне енді. Кодификацияны Литваның бас канцлері Миколай Радзвилл Казимир кодексін қайта өңдеу және кеңейту ретінде бастаған деп болжанады. Бірінші жарғы 13 тараудан тұрады және 282 бапқа бөлінеді. 1588 жылы Люблин одағының нәтижесінде Польша-Литва одақтастығы құрылды. Бұл жарлықтың басты авторы және редакторы – Русь тегіндес Ұлы Литва канцлері Лев Сапиеха. Бұл жарлық кирилл әліпбиін қолдана отырып, русин тілінде басылған алғашқы жарлық болды (бұған дейін қолмен жазылған жарлықтарға қарағанда). Осы уақытқа дейін көптеген орыс шаруалары, тіпті дворяндар (мысалы, Андрей Курбский) көршілес Ресей патшалығындағы деспотизмнен Литваға қашып барады. Үшінші Статут 14 тараудан тұрады және 1697 жылдың қыркүйек айында коронация сеймінде Porządek sądzenia spraw w Trybunale Wielkiego Księstwa Litewskego құжатында бекітілді. Бұл реформалар бірнеше литвалық лауазымдардың, мысалы гетман, канцлерз (канцлер), маршал (маршал) және подскарби (қазынашы) лауазымдарының құзыреті мен құзыреттілігін шектеп, оларды поляк тажындағы сәйкес лауазымдарға теңестірді. Бұл лауазымдардың көпшілігі Сапиеха отбасының мүшелері иеленді, ал өзгерістер кем дегенде олардың күшін азайту мақсатында жасалды. Реформалар сонымен қатар поляк тілін әкімшілік тіл ретінде енгізді, бұл үшінші Статуттың мәтініне қайшы келетін жазбаша құжаттар мен сот ісін жүргізуде русин тілін алмастырды. Литваның заңдары прогрессивті еуропалық құқықтық дәстүрдің белгісі болды және поляк және ливон соттарында прецедент ретінде келтірілді. Сонымен қатар, олар 1649 жылы ресейлік заң кодексі Соборное Уложение кодтауға үлкен ықпал етті. Польшамен бірлестік құрғаннан кейін, оның ішінде династиялық одақ (1385-1569) және конфедерациялық Польша-Литва одақтастығы (1569-1795) Литваның жарғылары Ұлы Герцогтіктің тәуелсіздігінің ең үлкен көрінісі болды. 1791 жылы жүйені өзгерту және дворяндардың артықшылықтарын жою үшін күш-жігер жұмсалды, заманауи азаматтармен конституциялық монархия құрылды (3 мамыр Конституциясын қараңыз). Алайда бұл жоспарлар Австрия мен Пруссияның қолдауымен Ресейдің одақ құрамын бөлгенінен кейін жүзеге аспай қалды. 1794 жылы 30 қазанда Ресей императоршасы Ұлы Екатерина Ұлы Сейм мақұлдаған заңның барлық өзгерістерін кері қайтарып, Литваның жарғыларын Ресейдің бағындырылған Батыс крайы үшін қолданылатын заң ретінде қолдануды бұйырды. Жарлықтың орындалуын жеңілдету үшін құжаттың орыс тіліне аударылуы басталды және 1798 жылға дейін жалғасты. Алайда, 200 жыл бұрын жасалған құжаттың қазіргі император заңдарына қарағанда әлдеқайда либералды деп танылғандықтан, құжаттың осы нұсқасын басып шығаруға тыйым салынды. Бұл заңдар 1840 жылға дейін күшінде болды, содан кейін император Николай I оларды қараша көтерілісінен кейін регресс және русификация саясатының бөлігі ретінде заңсыз деп жариялады.

The main purpose of the First Statute was to standardize and unify the law, under one legal code, ending the prominent regional particularism. The unified law was supposed to act as a tool for better political and economic integration of the different regions. The First Statute was drafted in 1522 and came into force in 1529 by the initiative of the Lithuanian Council of Lords. It has been proposed that the codification was initiated by Grand Chancellor of Lithuania Mikołaj Radziwiłł as a reworking and expansion of the Casimir Code. The First Statute consisted of 13 Chapters and was divided into 282 Articles. was accepted in 1588 in response to the Union of Lublin, which created the Polish–Lithuanian Commonwealth. The main author and editor of this statute was the great Chancellor of Lithuania Lew Sapieha of Ruthenian origin. The statute was the first one to be printed (in contrast to the handwritten statutes before) in the Ruthenian language using the Cyrillic alphabet. Until then, many Russian peasants and even nobles (e. g., Andrey Kurbsky) were fleeing from despotism in the neighboring Tsardom of Russia to Lithuania. The Third Statute consisted of 14 chapters: confirmed in the coronation sejm of September 1697 in the document Porządek sądzenia spraw w Trybunale Wielkiego Księstwa Litewskego. These reforms limited the jurisdiction and competency of several Lithuanian offices, such as those of the hetman, kanclerz (chancellor), marszałek (marshal) and podskarbi (under treasurer), to equate them with those of the corresponding offices in the Polish crown. Many of these offices at the time were held by members of the Sapieha family, and the changes were at least partly made with a view to reducing their power. The reforms also instituted Polish as the administrative language, replacing Ruthenian, in written documents and court proceedings, contradicting the wording of the Third Statute. The Statutes of Lithuania were a sign of the progressive European legal tradition, and were cited as precedent in Polish and Livonian courts. Furthermore, they had a major influence on the 1649 encoding of the Russian legal code, Sobornoye Ulozheniye. After forming an association with Poland—including both the dynastic union (1385–1569) and the confederated Polish–Lithuanian Commonwealth (1569–1795)—the Lithuanian Statutes were the Grand Duchy's greatest expression of independence. In 1791, efforts were made to change the system and do away with the privileges of the nobility, creating a constitutional monarchy with a modern citizenry (see Constitution of 3 May). However, these plans came to naught when Russia, abetted by Austria and Prussia, partitioned the Commonwealth. On 30 October 1794, Russian empress Catherine the Great reversed all changes of the law approved by the Great Sejm, and mandated use of the Lithuanian Statutes as the applicable law for the conquered Western Krai of Russia. To facilitate the application of the decree translation of the document into Russian was started and took up to 1798. However, the print of this version of the document was swiftly forbidden as the 200 year old document was seen as more liberal than the contemporary Imperial law. The statutes remained in effect until 1840, when they were outlawed by emperor Nicholas I as part of a reprisals and russification policies after the November Uprising.