Кіріспе

Құмарби, құдайлардың хурит әкесі, сондай-ақ Кумарве, Кумарви және Кумарма деп те аталады. Ол хурит пантеонында жоғары мәртебеге ие болды және «құдайлардың әкесі» деп сипатталды. Ол құдайлардың ескі, тақтан түскен патшасы ретінде бейнеленген, бірақ бұл хурит дінінде пантеон басшысының орнынан айырылуын көрсете бермейді, көбінесе мифологиялық әңгіме ғана. Ол көбінесе егіншілік құдайы болған деп есептеледі, бірақ бұл пікір жалпыға қабылданбаған және дәлелдері шектеулі. Ол да берекемен байланысты болды. Оның жер асты әлемінде мекендегеніне сенді. Тешуб сияқты бірнеше хурит құдайлары Құмарбидің балалары саналды, ол Анудың мүшесін тістегеннен кейін дүниеге келді. Олар жау ретінде қарастырылды. Құмарби мен Тешуб арасындағы қақтығыстарды баяндайтын мифтерде, Құмарби ауа райы құдайының орнын бағдарлауға тырысқан түрлі жауларды, мысалы, тас алып Улликуммини тудырады. Құмарби өз пантеондарында «құдайлардың әкесі» саналған басқа да құдайлармен тығыз байланысты болды. Б.з.д. XVIII ғасырға қарай, ол қола дәуіріндегі Сирияның ішкі аймандарының пантеонының бас құдайы Даганмен байланысты болды. Екеуі де Салаш қасиетті әйелімен және Месопотамия құдайы Энлильмен байланысты болды. Б.з.д. XVI ғасырдан бастап, және мүмкін одан да ертерек, Құмарби мен Энлиль бір-біріне теңдес саналды, бірақ олар міндетті түрде біріктірілмеді және бір мифте екі түрлі тұлға ретінде көрінуі мүмкін. Угариттен табылған Вейднердің құдайлар тізімінің үш тілдегі нұсқасында Құмарби мен Энлиль жергілікті құдай Эльге теңестірілген. Эмардан табылған екі тілді нұсқаның қалпына келтірілуі оның Иштаранмен байланысты болуы мүмкін екенін көрсетеді. Құмарбиге табыну хуриттер қоныстанған Анатолиядан Загрос тауларына дейінгі барлық аймақтардағы жерлерде куәландырылған, бірақ оның культ саласындағы маңызы салыстырмалы түрде шамалы болған деп саналады. Оған қатысты ең ерте дерек Акад немесе Ұлы Ұр кезеңіне жататын Уркеш қаласындағы патшалық жазуда кездеседі, бірақ құдайдың атын дұрыс оқу ғалымдар арасында пікір тудырады. Ол б.з.д. екінші мыңжылдықтың басындағы Мари мәтіндерінде де кездеседі. Одан әрі куәліктер Угарит, Алалах және Азуннуда табынған шығыс Арафа патшалығынан алынған. Сонымен қатар, ол хетт пантеонына енген және оның мүшесі ретінде Хаттусадан табылған мәтіндерде пайда болады, бұл Кидзуватна дәстүрінің көрінісі деп есептеледі. Оның бейнесі Язилькая қасиетті орнынан табылған құдайлардың арасында анықталған. Б.з.д. бірінші мыңжылдықта ол Тайтеде табынуын жалғастырды және оның құдайларының бірі ретінде ассириялық Такульту рәсімдерінде расталған. Сондай-ақ, ол Кархемиш және Телл Ахмар сияқты жерлерден табылған лувия жазуларында да кездеседі. Құмарбиге қатысты көптеген мифтер белгілі. Олардың көпшілігі Құмарби циклына жатады, онда оның Тешубпен патшалық үшін күресі суреттелген. Оған жататын мәтіндерге Құмарби жырлары (алғашқыда Шығу жырлары деп аталған), ЛАММА жырлары, Күміс жырлары, Эдамму жырлары және Улликумми жырлары кіреді. Оларда Құмарби Тешубті биліктен құлатуға немесе жоюға тырысатын түрлі қарсыластарды көтеретін құдай ретінде бейнеленген. Оның жоспарлары көбінесе қысқа мерзімде сәтті аяқталады, бірақ соңында ол жаратқан қарсыластар басты кейіпкерлермен жеңіледі. Циклға жататын басқа да мәтіндерге Теңіз жырлары, Мұнай жырлары және басқа да фрагменттер кіреді. Құмарби сондай-ақ Атрахасистің бейімделуінде де кездеседі, онда ол бастапқыда Энлильге тиесілі рөлді ойнайды. Оған қатысты мифтер көбінесе Месопотамияның Дунну теогониясы немесе Угарит Бағал циклы сияқты көршілес мәдениеттердің дәстүрінен белгілі басқа мифтермен салыстырылады. Сондай-ақ, олар Теогонияға, әсіресе құдайлық билеушілердің мұрагерлігіне және Кронос сипатына әсер еткен деп есептеледі. Бұған ұқсас әсерлерді көрсететін басқа да еңбектерге Филонның финикиялық тарихы және Дервени папирусынан белгілі әртүрлі Орф теогониялары жатады.

Атауы

Стандартты сылбырлы сына жазуында Кумарби теонимі dKu mar bi деп жазылған. Нузи деректерінде Кумуре деген қосымша түрі кездеседі. Угарит тіліндегі жергілікті әліпбилік сына жазуында ол kmrb немесе kmrw деп көрсетілген, тиісінше Кумарби және Кумарви деп оқылады. Кумарма деген кейінгі нұсқасы иероглифтік лувия жазуларында табылады, онда ол (DEUS) BONUS, "жақсы құдай" белгілерімен берілген. Дұрыс оқылуы Телл Ахмардан табылған жазудағы сылбырлы жазу негізінде анықталды: (DEUS. БОНУС)ку мара/и+ра/и ма са5. Кумарбидің аты хуриттік текті және оны "Кумардың иесі" деп аударуға болады. Ешқандай хуриттік деректемеде мұндай топоним кездеспесе де, де-нота бұл аттың б.з.д. үшінші мыңжылдыққа жататын хуриттік есімдермен ұқсастықтарын көрсетеді және бұл хуриттік тарихтың ерте кезеңінде болған, мәтіндік деректерде жеткіліксіз жазылған елді мекенге сілтеме болуы мүмкін деп болжайды. Оның пікірінше, оның аты хуриттік түбір "кум" – "жинау, үйіру" сөзіне байланысты. Басқа да осы сияқты құрылымдағы хуриттік теонимерлерге мысал ретінде Набарби ("Навардың иесі") және мүмкін Ḫiriḫibi ("[таудың] Ḫiriḫi иесі") келтіріледі. Аштаби де осыған ұқсас мысал деп саналғанымен, оның есімі бастапқыда Эбла қаласында Аштабил деп жазылған, сондықтан оны Кумарби сияқты теонимер деп қарастыруға болмайды.

Логографиялық жазбалар

Альфонсо Арчидің пікірінше, бірнеше хуриттік мәтіндерде Кумарбидің есімі dNISABA сумерограммасы арқылы көрсетілген. Бұл сумерограмма Даганды атау үшін де қолданылған. Арчи бұл екі жазу тәсілінің де бірдей түбірге ие екенін болжайды. Угарит және оған жақын диалекттерде Даганның есімі дән сөзімен дыбыстас болған, екеуі де угарит әліпбилік мәтіндерінде dgn деп жазылған. Ал оның және Кумарбидің есімдерін dNISABA деп жазу, жазушылар арасында кең таралған сөз ойынының мысалы болуы мүмкін. Бұл жағдайда, бұл екі құдайдың өте тығыз байланысы мен Нисаба есімінің дәннің метафорасы ретінде қолданылуына негізделген. Ллуис Фелиу Анатолиядан алынған осы жазудың мәліметтеріне сүйене отырып, бұл хетт астық құдайы Ḫалкимен байланысты екенін ұсынады, оны да сол сумерограммамен көрсетуге болады. Кумарбиді көрсету үшін dNISABA қолданылған анатолиялық мысалдың бірі, хетт қаласында құдайларға арналған құрбандық тізімінде табылды. Екі құдайдың ерекшелігіне қарамастан, Кумарбиге сілтеме жасау үшін Ḫалки есімін логограмма ретінде қолдануға дәлелдер бар.

Кейіпкер

Хурр жазбаларында Кумарби “құдайлардың әкесі” деп аталады. Волкерт Хаас мұны оның жаратушы құдай ретінде қарастырылғанын көрсетеді. Оның Хурр пантеонындағы орны жоғары болды, бұл оның “эври” (“lord”) деген лақабында көрінеді. Мифтерде ол құдайлардың бұрынғы, тақтан түскен патшасы ретінде бейнеленген, оның орнын ұлы Тешуб басып алған. Алайда, бұл Хури пантеонының құрылымын түсіндіретін, нақты құдайдың маңыздылығының төмендеуін емес, ойдан шығарылған этиологиялық әңгіме деп есептеледі. Дегенмен, олардың арақатынасы бастапқыда екі бөлек жергілікті пантеонды үйлестіру мақсатымен қалыптасқан болуы мүмкін деген пікір бар. Көптеген адамдар Кумарбиді астықпен байланыстырады. Бірақ Ллуис Фелиу оның болжамды егісшілік сипатын растайтын тікелей дәлелдердің қазіргі уақытта тек dNISABA сумерограммасының кейде оның атын жазу үшін қолданылуымен және Язилькаядағы бейнедегі өсімдіктің астық масасына ұқсауымен ғана шектелетінін атап өтеді. Фелиудің бұл сипаттамаға қарсы пікірін Альфонсо Арчи да қолдайды, ол құлақ символы басқа жерде қолданылмағанын, және бұл жазбашылардың әдетіне сәйкес, Кумарбиді белгілеу үшін басқа хетт құдайы Ḫалкидің атын логограмма ретінде пайдалануға байланысты ойын болуы мүмкін дейді. Фелиу Кумарбиді егіс құдайы ретінде түсіндіруге қатысты көптеген аргументтер дөңгелек пікірге негізделгенін, атап айтқанда, онымен тығыз байланысты Даган егісшілік сипатқа ие болса, оның да солай болды деген болжамға сүйенгенін айтады. Алайда, Даган егісшіліктен гөрі, жалпы өркендеудің құдайы ретінде қарастырылды. Кумарбидің өзі бірінші мыңжылдықта б.з.д. иероглифтік Лувия жазбаларында өркендеумен байланысты айтылған. Жер асты әлемі Кумарбидің мекені болуы мүмкін, мысалы, оның тағының астындағы бұлақтан шыққан су “Жердің Күн құдайының басына жетеді” деген сиқырлы сөздерде көрсетілген. Бірақ ол қатаң мағынада жер асты құдайы емес еді. Бір хетт мәтіні, KUB 59.66, Кумарбидің жұлдызы туралы айтады, оны Волкерт Хаас Сатурн планетасымен теңестіруді ұсынды.

Отбасы және соттар

Құмарбидің әкесі Алал болған деп есептеледі. Бұл қарым-қатынасты нақты растайтын мәлімдеме KUB 33.120 (I 19: dKumarbiš dAlaluwaš NUMUN ŠU) мәтінінде кездеседі. Ол әдетте «Алалудың ұрпағы» деп аударылады. Бұл пікірді қолдайтын тағы бір дәлел – құдайлық куәгерлер ретінде шақырылған құдайларды тізімдейтін келісімдердің бөлімдері. Мысалы, хетт патшасы Муватали II мен Вилусаның Алаксандуы арасындағы келісімде олардың екеуі де кездеседі. Олардың арасындағы байланысты бейнелейтін миф, Кумарби жырлары, патшалық үшін бәсекелес екі «династия» құдайларын қамтиды. Дегенмен, бұл болжам баршаға мәлім емес. Басқаша түсіндіру бойынша, Алу – Анудың әкесі, ол Алу мен Кумарби арасында құдайлардың патшасы болып билік еткен және Кумарбидің атасы. Бірақ, осы теорияны қолдайтын Кристиан Зголь оны дәлелдеу қиын екенін мойындайды. Ол екі бөлек династия тұжырымын күмәнден шығарып, екі құдайлық отбасыны қамтитын теогониялық мифтің басқа мысалы жоқ деп санайды. Алайда, Уилфред Г. Ламберттің айтуынша, бір отбасының мүшелеріне қарағанда қожайын мен қызметшісінің мұрагерлігі толығымен беймәлім емес. Кумарбидің Ануды құлатуы туралы есептен басқа, Дунну теогониясынан алынған үзінді де мысал боларлықтай. Онда ол құдайдың баласы (мару) емес, қызметшісі (ṣiru) деп аталатын аты-жөні белгісіз тұлғаға сілтеме жасайды. Шалаш Кумарбидің жұбайы ретінде қарастырылуы мүмкін. Ол бастапқыда Даганмен байланысты болған, бұл туралы Ебладан алынған мәтіндерде жазылған, ал оның Кумарбимен байланысы кейінірек қалыптасқан. Дегенмен, Шалаш пен Кумарбині байланыстыратын дәлелдер оның Даганмен байланысын сақтап қалуға да қолданылады. Угариттегі Вейднердің құдайлар тізімінің көптілді басылымының хуриттік бөлімінде «Кумарбидің әйелі» деген мағына беретін Аште Кумурбиневе есімді құдайша бейнеленген. Бірақ Аарон Тугендхафт оны «таза ғылыми ойлап табулардың» бірі деп санайды, олар Месопотамияның ірі құдайлары мен олардың әйелдерін етимологиялық жағынан байланысты аттармен, мысалы Ану мен Анту сияқты есімдермен еліктеуге арналған. Мифтерде Кумарби әйелсіз болып көрінеді. Тешуб Кумарбидің ұлы деп есептеледі, ол Анудың жыныс мүшелерін тістеп жұтып қойғаннан кейін дүниеге келген. Гари Бекман ауа райы құдайы Кумарби жырларында кездесетін екі құдайлық желінің ұрпағы деп санауға болатынын айтады. Ауа райы құдайының тұжырымдамасына байланысты, хуриттік әнұран (KUB 47.78) Кумарбиді анасы деп атайды: Нога Айали Даршан хурит мифологиясында Кумарби мен Тешуб арасындағы қарым-қатынас «бұзылған» деп суреттелгенін атап өтеді. Кумарбидің осылай туған басқа балалары – Ташмишу және Тигр өзені, хуриттерде Аранза немесе Аранзи деп белгілі. Шаушка Тешуб пен Ташмишудің әпкесі ретінде қарастырылса да, ол Кумарби жырларында Кумарбидің балаларының арасында аталмайды, бірақ Мари Клод Тремуйльдің айтуынша, бұл оның толық сақталмауының салдары болуы мүмкін. Сондықтан, бұл құдай Кумарби мен Анудың балаларының бірі болған деп болжауға болады. Алайда, Гари Бекманның «Кумарби жырлары» туралы соңғы зерттеуіне сәйкес, мәтінде Кумарбидің тек үш құдаймен жүкті болғаны нақты айтылған. Тешубпен болған қақтығыстарында Кумарби сондай-ақ ауа райы құдайының әртүрлі қарсыластарының әкесі болып табылады, мысалы Улликумми, Эдамму және Күміс. Эдаммудың анасы – құдайлық теңіздің қызы де. Күміс бір әйелден туған. Улликумми Гарри Хоффнердің айтуынша, Кумарбидің «ұлы жартаспен жыныстық қатынасынан» туған, бірақ Дэниел Швемер оның тұжырымдамасын сипаттайтын үзіндіде тасқа байланысты құдайға сілтеме жасалғанын болжайды. Кумарбидің осы үш баласының алғашқы екеуі құдайлардың патшасы болуы үшін жоспарланғаны туралы ритуалдық мәтінде (KUB 27.38) бірге кездеседі. Мәтінде Эдамму есімінің алдында «құдайлық белгілеуіш» (dingir) деп аталатын белгі қойылған, бірақ Күміс есімдісінде жоқ. Екеуі де мифтік, құдайлық билеушілерді және табиғаттан тыс емес патшаларды білдіретін шара және эври терминдерімен сипатталған. Барлық басқа ірі хурит құдайлары сияқты, Кумарбиге де құдайлық «визир» Мукишуна қызмет еткен деп есептеледі. Оның есімі Мүкиш топонимінен шыққан. Угариттен алынған бір мәтінде Шаррума осы рөлді атқаратын құдай ретінде сипатталған, бірақ ол Хепат пен Тешубпен байланысты болғанда жақсы куәландырылған. Кумарбиге жататын мифтерде оған кеңесші ретінде құдайлық теңіз де көмектеседі. Хашарри жырларында, Хутеллураға ұқсас «Кумарбидің жеті көзі» деп аталатын саяхатшы құдайлар тобына сілтеме жасалған. Оның айналасындағы құдайлардың шеңберіне «ескі құдайлар» да кірді, хуриттерде ammadena enna, ал хетттерде karuilieš šiuneš деп аталды. Олар мифтерде оның көмекшілері ретінде бейнеленген. Алайда, осы құдайлар тобы Алланимен де байланысты болуы мүмкін.

Құмарби және басқа да " құдайлардың аталары "

Құмарби қола дәуіріндегі ішкі Сирия пантеонының бас құдайы Даганмен тығыз байланысты болған. Бұл байланыс б.з.д. XVIII ғасырға дейін жетеді. Құмарби кейіпкерінің оның ықпалымен қалыптасқаны, тіпті бастапқыда осы құдайдың хуриттік баламасы ретінде дамығаны болжамдалады. Ассириологияда осы екі құдайдың бірдейлігін алғаш Эммануэль Ларош көрсеткен. Құдайлар тізімдерінде Даган мен Құмарби арасында тікелей теңдестірулер жоқ, бірақ оларды бірдей етуге мүмкіндік беретін басқа да дәлелдер бар, оның ішінде пантеондардағы ұқсас орны – «құдайлардың әкелері», әсіресе ауа райы құдайы және Шалаш, Энлилмен ортақ байланысы. Сонымен қатар, Даганның культ орталығы Туттул, «Едамму жырларында» Құмарбимен байланысты қала ретінде еске алынады. Кейде Құмарбиді «Хурриандардың Даганы» деп атауға болады деп есептеледі. Алайда, бұл болжам Ежелгі Вавилон кезеңінің соңынан қалған Терқадан табылған бір жазуды оқып шығуға негізделген, онда Хана патшалығының билеушісі Шунуру Аму Даган ша ḪAR ri-ге шалуар жасағанын айтады. Эпитетті «шури» деп түсіндіруді алғаш Игнас Дж. Гелб ұсынған, кейіннен Волкерт Хаас, Ичиро Наката, Карел ван дер Тоорн және Альфонсо Арчи сияқты авторлар қолдаған. Дегенмен, Ллуис Фелиу оны Эмар мәтініндегі Даганның ұқсас эпитетіне сілтеме жасай отырып, ša ḫar ri деп оқу керек дейді, хуриттерге немесе Құмарбиге сілтеме жасау мақсаты жоқ. Б.з.д. XVI ғасырда Құмарбиді Месопотамия құдайы Энлильмен теңестіру басталды, себебі екеуі де өз пантеондарында «құдайлардың әкелері» саналды. Бұл дәстүр бұрынғы, мүмкін б.з.д. үшінші мыңжылдықтың соңына дейін жетеді. Ллуис Фелиу кейінгі құдайлар тізімінен А = Анум аталған, құдайдың аты сақталмаған, «Субартудың Энлилі» деген сипаттамасы Құмарбиге қатысты болуы мүмкін деп ұсынады. Алайда, Энлиль мен Құмарби Хурит мифтерінде көбінесе екі бөлек тұлға ретінде бейнеленеді, мысалы, «Құмарби жырларында» Энлиль мен Нинлиль Құмарби туралы әңгіме тыңдауға шақырылған құдайлардың қатарында, ал «Улликумми жырларында» Энлиль Тешубты жою үшін есімдес жәндікті құру жоспарына түсініктеме беру үшін қысқаша пайда болады. Альфонсо Арчи екеуінің теңдігі туралы түсінік хетттерге беймәлім болғанын, бірақ хетт деректері оларды жеке құдайлар ретінде білгенін атап өтеді. Ол олардың арасындағы байланысты синкретизм емес, әртүрлі пантеондарды түсінуді жеңілдету үшін ұқсас позицияларды иеленетін құдайлардың «аудармасы» ретінде қарастыру керек деп қорытындылайды. Угариттен табылған Вейднердің құдайлар тізімінің үш тілді нұсқасы Құмарбиді Энлильмен теңестірумен қатар, оны жергілікті пантеонда Даганмен ұқсас рөл атқарған Эль құдайымен де салыстырады. Алайда, олардың екеуі де бөлек тұлғалар ретінде көрінетін ритуалдық мәтіндер де белгілі. Франкс Симонс сондай-ақ Эмардан белгілі бір құдайлар тізімінің екі тілді нұсқасы Құмарбиді «құдайлардың әкесі» ретіндегі ықтимал рөліне байланысты, жақсы білмеген Месопотамия құдайы Иштаранмен теңестіруі мүмкін екенін айтады. Ол Иштаран деп қайта қалпына келтірген теонимді логографиялық түрде KA.DI.DI деп көрсетеді, күтілген KA.DI-ден өзгеше, бұл оның пікірінше, диктографиялық қателік (белгінің қажетсіз қайталануы), ал Құмарби атын қалпына келтіру осы жазбаның хурит бөліміндегі KU.MA белгілерінің болуына негізделген, бұл Нүзиде оның атын жазу тәсілімен сәйкес келеді. Ол бұл теңдестіру Угарит көшірмесі Құмарбиді Энлильмен теңестіретін фактіге қайшы келмейді дейді, өйткені Хурит пантеонының кішігірім мөлшері көптеген Месопотамиялық құдайларды құдайлар тізімінде аударма ретінде қолдануды қажет етті, бұл Шимге мысалында айқын, ол мұндай жағдайда Уту және Лугальбандамен теңестірілген. Алайда, Вейднердің құдайлар тізімінің көп тілді басылымдары Хурит діні туралы дұрыс ақпарат көзі болып санала ма деген сұрақ туындайды.

Дін

Құмарби – «пан хуриттік» деп саналатын құдайлардың бірі. Осылайша ол батыстағы Оңтүстік-Шығыс Анатолиядан шығыстағы Загрос тауына дейін хуриттер қоныстанған барлық аймақтарда құлшылыққа ие болды. Дегенмен, оның діни саласындағы маңызы салыстырмалы түрде шамалы болғаны және діни мәтіндерде оған сілтемелер сирек кездесетіні айтылады. Волкерт Хаас оның шыққан жері Хабур аймағы деп санайды. Оның аты Угарит, Мари, Нузи және Хаттуса жазбаларында кездеседі. Соңғы дереккөздерде ол Үркеш (Тел Мозан) – Жоғарғы Месопотамиядағы Аққад дәуіріндегі дереккөздерден белгілі қаламен байланыстырылады. Оған сілтеме жасау бұрынғы Аққад империясы немесе Үрдің үшінші династиясы кезінде осы қаланың жергілікті билеушісі Тиш-аталдың ғимарат жазуында болуы мүмкін деп жорамалданады: Бірқатар авторлар Кумарби деп санайтын құдай осы контексте dKIŠ сумерограммасымен белгіленеді.GAL, әдетте Нергалды білдіреді. Альфонсо Арчи логограмма хуриттік құдайды білдіруі мүмкін екенімен келіседі, бірақ ол Аштабиді ұсынады және басқа хуриттік дәлелдерге сүйене отырып, Нергалдың болу мүмкіндігін жоққа шығаруға болмайды. Де күмән білдіреді, Кумарбиді жазудағы сумерограммамен бейнелеу ұсынысын дәлелдеу мүмкін емес деп мәлімдейді. Беат Понграц Листен Нергал мен Кумарбиді Үркеш құдайларының мүмкін сәйкестігі ретінде атайды. Үркеш қазбалары кезінде табылған ғибадатхана б.з.д. үшінші мыңжылдықтан бастап Митанни империясының соңына дейін қолданыста болған, мүмкін Кумарбиге арналған деп жорамалданады. Сол жердегі апу, құрбандыққа арналған шұңқырдың бір түрі, оған да байланысты болуы мүмкін. Кумарбидің бейнесі ретінде Уркеште тау аралығында жүретін құдай бейнеленген ерекше мөр де сипатталған. Оның Месопотамияның оңтүстігінде табылған осындай өнер туындыларының арасында ешқайсысы да оған ұқсамайды. Кумарбидің алғашқы куәліктері Маридің дереккөздерінде де кездеседі. Гернот Вильгельм оған қатысты ең көне нақты сілтеме осы қаладан шыққан тақтайшада кездеседі деп санайды, ол шамамен б.з.д. 1700 жылға дараланған. Бір сиқырлауда ол Пиденимен бірге аталған, бұл Шалаштың эпитеті: оның тіс ауыруын емдеуге арналған деген болжам бар. Алайда, Кумарби мен Шалаштың тістерге қатысты не себепті шақырылғаны белгісіз. Құмарбиге табынудың дәлелдері қазіргі Сириядағы тағы бір қалада – Угарит қаласында бар. Бұл қаладан шыққан хуриттердің тарту тізімдері оны «атай құдай» (құдайлардың жалпы ата-бабасы) және Эль (хуриттік дәстүрден басқа жерде жоқ) деген атаудан кейін орналастырады. Бұл реті Угарит немесе Аққад тілдерінде жазылған ұқсас мәтіндерде Ілиб, Эль және Даган есімдерінің тізілуіне сәйкес келеді. KTU3 1.110-да құрбандықтың бір түрі (аṯulumma) сипатталады, онда Кумарби Кушудан кейін пайда болады. Хуриттік KTU3 1.44 (RS 1.007) сиқыры оның Туттулдан Авирашеге дейін құлшылық етілгенін айтады. Соңғысы Сирияның батысында орналасқан болса керек. Угарит мәтіндерінде аталған Кумарбидің басқа да табыну орталықтары Кумма (немесе Кумми) және Урига. Соңғы топоним Уркеш деп түсіндірілді. Құмарбиге сілтемелер Алахтан алынған мәтіндерде де анықталған, мысалы, A1T 15 тақташасында оның қызметіндегі діни қызметкердің аты аталған, белгілі бір Кабия, бірақ қазба кезінде табылған құрылымдардың ешқайсысы оған арналған деген белгі жоқ. De сонымен қатар, ол Эмардың қала құдайлығын, оны Жоан Гудник Вестенхольцтің бұрынғы ұсынысынан кейін Иль Имари («Эмар құдайы») деп атайды, оны Кумарби немесе Даганның көрінісі ретінде түсінуге болады деп жорамалдайды. Құмарбиге бұрынғы Киркук қаласының маңында орналасқан Азуinnu қаласында да табынушы болған. Жергілікті пантеонға ол және Шаушка бірлесіп басшылық еткен көрінеді. Бұл жермен байланыстырылған Нузидің кейбір тарту тізімдерінде оған Азуinnu қаласының құдайы болған Құрве құдайсы келеді. Құмарбидің есімі хуриттік ономастикада жиі кездеспейді. Ол Үр III және Ежелгі Вавилон кезеңдеріндегі ең ерте кездескен хуриттік жеке есімдерде мүлдем жоқ, бірақ олар әдетте теофоралық емес екендігі, ал Нузи сияқты кейінгі сайттардағы басқа құдайлар, мысалы, Шимиге, Кушу немесе Шаушка сияқты басқа да ірі құдайлар, оларда расталмаған. Арип Кумарве, «Кумарби (бала) берген» деген атау екі сайттан белгілі, Мари және Шубат Энлиль. Хаттусадан да мысал белгілі, бірақ мәтіннің сақталу жағдайына байланысты толық атауын қалпына келтіруге болмайды.

Хеттілердің қабылдауы

Құмарби Хет империясында табынуға бастаған хуриттердің құдайларының бірі болды. Хаттусадан табылған көптеген ритуалдық мәтіндерде ол туралы айтылған, олардың көпшілігі хуриттік түбірге ие және Кидзуватнадан шыққан болуы мүмкін. Құрбандық тізімдерінде ол Тешубтың құдайлар тобына (Каульти тізімі) жатты. Язилькая қасиетті орнындағы рельефтерде бейнеленген құдайлар осындай тізімдердегі реттілікке сәйкес келеді деп есептеледі, сондықтан ол қазіргі әдебиеттегі дәстүрлі нөмірлеу бойынша 40-шы нөмірленген рельефте бейнеленген болуы мүмкін. Ритуалдық мәтіндерде құдайлардың тізімінде ол әдетте Тешуб пен Ташмишудан кейін, ал Еа, Кушух және Шимигеден бұрын келеді. Дегенмен, Сапинувада Тешубқа табынумен байланысты ұқсас тізімде ол Анудан кейін орналасқан. IV Тудхалия билік еткен кезде, ол Анквадағы Катаха храмында Тешубтың калутисіне жататын басқа құдайлармен бірге құрбандықтар алды, AN.TAḪ.ŠUM фестивалінде. Хуррит-Хеттік иткалзи ритуалдарында Құмарби Шалашпен бірге көрінеді. Ол Ишуа фестиваліне қатысты нұсқауларда Шалаштан бұрын келеді. KUB 45.28+ ритуалдық мәтіні Құмарбиді «Ежелгі құдайлар» (Эльтара, Набира, Минки, Тухуши, Аммунки және Аваннаму), Тешуб, тау құдайлары және Еамен бірге есімдерін атайды. Хеттік дипломатиялық мәтіндердегі құдай куәгерлерінің тізімдерінде Құмарби тек екі рет кездеседі: Муршили II мен Манапа Тархунта және Муватали II мен Вилусаның Алаксанду арасындағы шарттарда. Басқа ұқсас мәтіндерде тізімдегі осыған ұқсас жазбаны Апанту есімді құдай иеленеді. Алайда, Альфонсо Арчидің пікірінше, Сирия билеушілерімен жасалған шарттарда Энлил мен Нинлил жұбы Құмарби мен Шалашқа сәйкес келуі мүмкін. Сонымен қатар, ол sumerogram dEN.LÍL оны құрбандық тізімдерінде ешқашан қолданбағанын атап өтеді.

Кейінгі куәландырулар

Адад-нирари I билік құрған кезде Ассирия жаулап алған Митанни қаласы Таитеде Кумарби, көрінеу, Набарби және Самнуха сияқты басқа екі Хурит құдайымен бірге Жаңа Ассирия дәуірінде де белгілі бір дәрежеде маңыздылығын сақтап қалды. Олардың үшеуі де Такұлту мәтінінде кездеседі. Б.з.д. X ғасырдан белгілі болған Лувия құдайы Кумарма, Кумарбидің кейінгі түрі деп есептеледі. Бұл теонимнің куәлігі тек Таурус тауларының оңтүстігіндегі иероглифтік Лувия жазуларында ғана кездеседі, олар оны өркендеумен байланыстырады. Тель Ахмардан (Масувари) жергілікті патша Хамиятаға жатқызылған үш мәтінде ол Илья Якубовичтің сөзіне сүйенсек, Хурит Эа шариінің калькісі болған “патша Эа” қасында пайда болады. Сондай-ақ, ол Кархемистен табылған жазуда шарап құдайы Типариямен бірге есімдері аталады, онда ауа райы құдайы Тарунц “жақсы құдайдың елі” мен Типарияны орнатқандығы айтылады. Арсуздың стеласында олар тиісінше “ана” және “әке” деп аталады. Бұл сипаттама “жыныстардың күтпеген кері айналуы” деп сипатталған, бірақ Марк Уиден бұл Тешубтың тууы туралы Хурит дәстүрін еске түсіретінін, оның аясында Кумарби де анасы ретінде танылуы мүмкін екенін атап өтеді. Ол бұл Алепподағы Тешубқа табынумен байланысты жергілікті сенімнің сақталуын көрсете ме, мүмкін Митанни патшалық идеологиясымен байланысты емес пе, әлде Хаттусада сақталған және кейін Солтүстік Сирияға әкелінген дәстүр ме, белгісіз екенін айтады. Әмір Ғилан бұл алғашқы түсіндірмені қолдайды. Эдит Пораданың ұсынысы бойынша кейде Хасанлудың алтын тостағаны Кумарбиді, сондай-ақ оған қатысты мифтерде кездесетін басқа құдайларды бейнелейтіні болжанады, Альфонсо Арчидің сөзіне сүйенсек, ол “жалпы Хурит” құдайы ретінде б.з.д. I мыңжылдықтың басына дейін шығыс аймақтарда табынылуын жалғастырған болуы мүмкін.

Мифология

Құмарби хурит мифологиясында орталық рөл атқарды. Ол туралы мифтер негізінен Богазкөй архивінен белгілі, және олардың көпшілігі хетт тіліне аудармада сақталған. Дегенмен, Гари Бекман атап өткендей, олардың тақырыптары, мысалы, көктегі билік үшін күрес, хеттік емес, хуриттік діни көзқарасын көрсетеді. Альфонсо Арчи пікірінше, олар б.з.д. XIV ғасырдың басында, хурит мәдениетінің хеттіктерге ықпалы күшейген кезде таратылған.

Кумарби циклі

"Күмәрби циклі" – осы атпен белгілі құдайға қатысты бірқатар мифтердің ғылыми жиынтығы. Ол хеттік мұрағаттарында табылған ең жақсы танымал көркем әдебиеттік туынды ретінде сипатталған. Жеке мәтіндерге сумер графемасы SÌR, "ән" арқылы сілтеме жасалған, бұл атау Гильгамештің ерліктері туралы хеттік шығармаларға да қолданылған. Бұл белгіге сәйкес келетін хуриттік сөз белгісіз, ал хеттік тілде ол *išḫamai* деп оқылған болуы мүмкін. Алайда, олардың бастапқыда ауызша туындылар болғаны нақты емес, тіпті тікелей тілге көп сүйенуі ашылған нұсқалардың орындалуға арналғанын күшейтуі мүмкін. "Күмәрби циклі" деген атаумен біріктірілген мифтердің басты тақырыбы – Кумарбидің Тешубты тақтан ығыстыруға жасаған әрекеттері. Жеке мәтіндер оны көбінесе айлакер (*ḫattant*) деп сипаттайды және ауа райы құдайының жеңілісіне әкелу үшін жаңа схемалар құрастыруын көрсетеді. Дэниел Швемердің атап көрсетуінше, ежелгі авторлар әр жоспардың қысқа мерзімде сәтті болып көрінуі арқылы оқиғаға күдік сезімін қосыпты. Әдетте, олар Кумарбидің Тешубпен шайқасу үшін жаңа қарсыласын дайындауын қамтиды. Дегенмен, қарсыластар соңында жеңіледі, бірақ міндетті түрде жойылмайды. Гарри Хоффнер мифтерде екі басты кейіпкер мен олардың одақтастарының контрастты бейнеленгенін атап көрсетті: Кумарбиге Аллалу, құдайланған теңіз, Улликумми немесе Ирширра құдайлары сияқты жер асты әлемімен байланысты тұлғалар көмектеседі, ал Тешубке – Шошка, Шимиге, Кушух, Аштаби немесе Хепат және оның қызметшісі Такиту сияқты көктегі құдайлар көмектеседі. Цикл құрамына жататын бес миф – Кумарби әні (CTH 344), Ламма әні (CTH 343), Күміс әні (CTH 364), Хедамму әні (CTH 348) және Улликумми әні (CTH 345). Келесі бөлімдерде олардың орналасуы ең көп қабылданған реттілікке сәйкес келеді. Алайда, циклді құраған мәтіндердің жалпы саны белгісіз. Анна Мария Полвани Кумарбиге қатысты бірнеше мифтік циклдер болған болуы мүмкін екенін ұсынады, сондай-ақ белгілі оқиғалар міндетті түрде біртұтас құрылымды құрамайды деп санайды. Альфонсо Арчи оларды хронологиялық тәртіпке келтіруге жасалған әрекеттер заманауи "герменевтикалық қажеттіліктерді" көрсетеді дейді, бірақ "Күмәрби циклі" атауын Кумарби мен Тешуб арасындағы қақтығысқа қатысты мифтерді атау үшін ғылыми айналымда сақтау қажет деп келіседі. Эрик ван Донген Полванидің ұсынысын міндетті түрде дұрыс емес деп санамайды, бірақ жеке мифтердің сақталу жағдайы мен олардың арасындағы ортақ тақырыптарды ескере отырып, бірнеше циклге бөлу қазіргі уақытта мүмкін емес екенін, оларды ғылыми айналымда біртұтас цикл ретінде қарастыруды жалғастыру артықшылықты құрайды деп санайды. Дегенмен, оны Кумарби циклінен гөрі "Көктегі билік циклі" деп атау дұрыс болуы мүмкін екенін ұсынады. Карло Корти Кумарбиге қатысты мифтер циклінің бар екенін мойындаса да, оларға тағайындалған атауға күдікпен қарайды және оларды Тешуб циклі деп атау олардың мазмұнын дәлірек көрсетеді деп санайды. Бұл пікірге де қолдау білдірілді.

Құмарби жыры (Өрлеу жыры)

Кумарби жыры Кумарби циклінің басталуы деп бірауыздан келісіледі. Мәтіннің ең танымал көшірмесі – KUB 33.120 тақташасы, ол жақсы сақталмаған, түпнұсқа 350 жолдың ішінде шамамен 125-150 ғана жолы сақталған. Эммануэль Ларош 1950 жылы KUB 33.119 тақташасын қосымша бөлім ретінде анықтады. KUB 48.97 + 1194/u тақташаларында да қосымша бөлімдер табылды. Тағы да белгілі фрагменттер – KUB 36.31, KUB 36.1 және KBo 52.10. Хури тілінде жазылған қысқа мәтін, KUB 47.56, Алу, Ану және Кумарби есімдерінің айтылуына байланысты осы мифтің нұсқасы болуы мүмкін, бірақ хури тілін толық түсіну қиын болғандықтан мазмұны әлі де белгісіз. Негізгі тақташа 14 ғасырдың басына жатады, бірақ құрамындағы жазулар одан да ертерек болуы мүмкін. Әмір Гиллан оны “Хетт әлемінен сақталған әдебиеттің ең жақсы және ең күрделі туындыларының бірі” деп сипаттады. “Кумарби жыры” атауын бастапқыда Ханс Густав Гютербок ұсынған. Дегенмен, мәтіннің алғашқы аудармасы “Құдайлар арасындағы билік” деп жарияланды. Ол “Көктегі билік” немесе “Теогония” деп те аталды. Соңғы басылымдарда “Шығу жыры” атауы қолданылады. Бұл атау мәтінге жаңа қосымшалардың негізінде, оның ішінде 2007 жылы анықталған колофон бойынша құрылды. Карло Корти атап көрсеткендей, мәтін онда ГАЕ әні деп белгіленген. A, ол көптілді лексикалық тізім Эримхуш ақпаратына сүйене отырып, хетт тіркесі para kán pauwar деп түсіндірілуі мүмкін, бұл атауды сөзбе-сөз “кету жыры” деп, ал метафоралық тұрғыдан “шығу жыры” немесе “жаратылыс жыры” деп аударуға мүмкіндік береді. Сондай-ақ, бұл үзіндіде Ашхапала мәтінді көшірген жазушы екені айтылған. Миф Кумарбидің істері туралы әншінің әнін тыңдауға шақырылған алғашқы құдайларды шақырумен басталады, содан кейін үш “көктегі патшалардың” билік етуі туралы айтылады, олардың ешқайсысының тегі жазылмаған. Құдайлардың алғашқы патшасы – Алу, ол тоғыз жылдан кейін оның шарапшысы Анумен құлатылып, “Қараңғы Жерге”, яғни жер астына қашуға мәжбүр болады. Анудың өзі де өзінің шарапшысы Кумарбимен құлатылады, ол Алалудың ұрпағы ретінде сипатталған, ол тоғыз жыл оған қызмет еткеннен кейін оған қарсы күреседі. Тешубқа қатысты Калути тізіміндегі кейбір тізімдер осы үзіндіде сипатталған құдайлардың ретін сақтайды. Билік ету мерзімінің ұзақтығы, көбінесе, символдық және Гери Бекманның айтуынша, бұл туындының негізгі тақырыптарына байланысты адам жүктілігінің тоғыз айына сілтеме болуы мүмкін. Кумарби Ануды жеңгеннен кейін, бірақ оның жыныс мүшесін тістеп жұтып қойғаннан кейін қашуға рұхсат берді. Ану оны мазақтап: Кумарби Анудың спермасының бір бөлігін түкіреді, ол Канзура тауына түсіп, Ташмишумен жүкті болады, бірақ қалған екі баласы оның ішінде қалады, ол шешім іздеу үшін Ниппурға барады. Бұл қалаға сілтеме жасау Сиро-Хурри ортасынан белгілі теологиялық дәстүрді көрсетеді, онда Кумарби мен оның басты құдайы Энлил бір-біріне ұқсас саналды. Ол осы жерде Ану, Еа және Тешубпен KA атауымен белгіленген үзіндіде әрекет етудің ең жақсы жолын талқылайды. ZAL. Ауа райы құдайының Кумарбидің денесінен шығудың жалғыз қауіпсіз жолы оның бас сүйегін екіге бөлу екенін дәлелдегеннен кейін, тағдыр құдайлары бұл операцияны орындайды, содан кейін бас “киім сияқты” тігіледі, ал Тигр өзені басқа, белгісіз жолмен кетеді. Кумарби өзінің жаңа туған балаларына риза болмайды және Тешубты (осы жерде NAM.É, “молшылық”) өзіне тапсыруды талап етеді, оны жұтып қою немесе ұрып-соғу үшін. Алайда, оған алмастыру үшін тас беріледі және ол оны тістеуге тырысқанда тістерін сындырады. Мифтің соңғы нәтижесі сақталмаса да, Тешуб үшін жақсы болған деп болжанады. Алайда, оған әлі құдайлардың патшалығы берілмеген, ал сақталған үзіндіде ол бұрынғы құдайларды қарғап, наразылығын білдіреді.

ЛАММА әндері

ЛАММА Әні, сондай-ақ КАЛ Әні деп те аталады, LAMMA сумерограммасымен белгіленген құдайға арналған. Месопотамиялық ламманың (ламасу) мақсатында емес деп есептеледі, ал Альфонсо Арчи бұл атаудың Каруидің логографиялық жазуы болуы мүмкін екенін ұсынады. Оқиғаның басында ЛАММА Тешуб пен Шаушканы жеңіп шығады. Құмарби мен Еа оны құдайлардың патшасы етіп тағайындайды. Ол Кубабаның басқа құдайлармен кездесуге шақыратын кеңесін елемейді. Соның салдарынан Еа мен Кумарби оған наразы болады. Олардың бірі Нара Напшара, алғашқы құдайлар жұбымен ЛАММА-ны қалай құлату керектігін талқылау үшін жер астына елші жібереді. Нәтижесінде ол жеңіліп, Тешубке бағындырылады. Анна Мария Полвани LAMMA Әні Кумарбидің өзі немесе оның ұлдары үшін патшалықты іздегені туралы әрдайым көрсетілмейтінін, өйткені ол ЛАММА-ны да қолдайтынын көрсетеді. Дегенмен, Гарри Хоффнер оның Кумарбидің ұлы ретінде қарастырылуы да мүмкін екенін айтады.

Күміс ән

Күміс әнін циклдің бір бөлігі ретінде жіктеу баршаға қабылданбаған. Мәтінде құдайлар арасындағы билік немесе Күмістің жеңілісі туралы тікелей айтылмаған. Ол, Құмарби циклына жататын басқа мифтермен құрылымдық ұқсастығы бар деген болжамдар, ықтимал болғанымен, тек жорамал ғана. Бастапқыда баяндаушы Күмісті мақтап, оның туралы ақпарат көзі ретінде "ақылдылар" деп сипаттайды. Дэниел Швемер оны өкілдік еткен металдың бейнесі ретінде түсіндіреді. Ол, өлген әйелдің ұлы және "Уркештің әкесі" деп аталатын, Құмарби деп есептелетін құдайдың ұлы ретінде суреттеледі. Күміс есімі әдеттегідей құдайлық белгісіз жазылған, ал Алфонсо Арчидің пікірінше, миф құдай мен адамнан туған ұрпақтың өлшеулі болатынына сенуді көрсетеді. Басқа балалар Күмісті әкесіз өскені үшін мазақтайды. Бірақ ол шын мәнінде жетім емес, әкесі оны тастап кеткен ғана. Соңында анасы оған әкесінің Құмарби екенін, ағаларының Тешуб және Шаушка екенін, және оның Уркешке бару керектігін айтады. Бірақ ол сол қалаға келгенде, үйінен кетіп қалғанын біледі және оның орнына тауларда сарыбас болады. Мифтің қалған бөлігі жақсы сақталмаған, бірақ Гарри Хоффнердің қалпына келтіруіне сәйкес, Күміс аспан құдайларына қарсы тұрып, күн мен айды уақытша жерге түсіреді. Алғашқы жетістігіне қарамастан, ол кейін жеңілген болуы мүмкін.

Ұллықмұхит жыры

"Уликумми жыры" Кумарбидің Тешубты жоюға жасаған әрекеттеріне арналған. Бұл оқиғада "Уликумми" деген ат "Куммеді құрт!" деген мағына беретін тас алып келеді, ал Кумме – Тешубтың қаласы. Осы нақты мақсат жанжалға жеке сипат қосады. Хетт және хурит нұсқалары бар, бірақ олар бір-бірінің тікелей аудармасы емес, бұл миф ауызша тарағанын көрсетеді. Оның авторы "Эдамму жырымен" таныс болған болуы мүмкін. Екі мифте де қарсыластар "орынбасарлар" (тарпаналли) деп аталады. Сонымен қатар, екеуінде де Кумарби мен теңіз құдайы одақтас ретінде бейнеленген, ал екеуінде де Шаушка (dIŠTAR) оларды бағындыру үшін аңызды жаратылыстарды сүйіндиргісі келеді. Туындының басында Кумарби жаңа жоспар құрастырып, Үркештен суық бұлаққа сапар шегеді, онда ол Тешубқа қарсы жаңа қарсыласты жасау үшін жарамды деп санайтын алып тасқа тоқтайды. Біраз уақыттан кейін теңіз өзінің елшісі Импалуриді Кумарбидің неге ашуланғанын сұрап, оны тойға шақырады, оған ол елшісі Мукишанумен бірге қатысады. Келесі сақталған бөлім, тағы да үзілістен кейін, Кумарбидің жаңа ұлының дүниеге келуін сипаттайды. Баланы тағдыр қасиеттері оған сыйлайды, ол оның атын Уликумми деп атайды. Бұл көрініс Хасанлудың алтын тостағанында бейнеленген болуы мүмкін. Кумарби Уликумми болашақта Тешубты жеңе алатынын, бірақ қазіргі уақытта ауа райы құдайы мен оның одақтастарынан жасырынуы керек екенін айтады, сондай-ақ Импалуриге Ирширра қасиеттерін шақыруды бұйырады. Ол Ирширраға оны жер астына алып барып, Атлант сияқты Өпеллуридің иығына қоюды тапсырады. Олар оны бірінші кезекте Энлильге апарады, ол оны Кумарбидің "жаман жоспарының" өнімі деп бірден таниды және оның Тешубты алмастыруға арналғанын болжайды. Содан кейін Кумарбидің бұйрығымен Уликумми Өпеллуридің иығына қойылады. Тешуб және оның одақтастары кейін толық бойға жеткен Уликуммимен күресуге тырысады, бірақ оны жеңе алмайды, ол ақырында Тешубтың әйелі Ḫепаттың ғибадатханасына жолдың кесіліп, оны ішке қамап қояды. Тешуб ақырында Ташмишудің кеңесімен Еадан көмек сұрайды. Еа кейіннен Энлиль, Өпеллури және жер астында тұратын "алғашқы қасиеттермен" кеңеседі және бұрын жер мен аспанды бөлу үшін қолданылған бастапқы құралды қайтарып алады, оның көмегімен ол Уликуммиді Өпеллуриден ажыратуды жоспарлайды. Содан кейін Тешуб тағы да алыппен шайқасады. Туынды ауа райы құдайының жеңісімен аяқталған болуы мүмкін.

Мүмкін байланысты мәтіндер

КБО 22.87 тақташасында сақталған фрагментарлық аңыз көбінесе Кумарби цикліне жатады деп есептеледі. Онда Эльтара есімді құдайдың билігі суреттеледі, ол «Ежелгі құдайлардың» бірі. Оның Кумарбимен байланысы әлі анық емес. Мүмкін, бұл мәтін Тешубтың қарсыластарынан соңғы жеңісі туралы айтады, бірақ оны «кіші патшалыққа» бағытталған оқиғаның мысалы ретінде де қарастырады, себебі Эльтара басқа көздердегі «жұмақтағы патшалар» тізімінде жоқ, онда Алу, Ану және Кумарби есімдері келтіріледі. Теңіз жыр (CTH 785; KBo 8.86 және KUB 44.7 тақташаларында сақталған) Кумарби циклінің тағы бір бөлігі болуы мүмкін. Бұл жазбада Тешуб пен құдайлық теңіз арасындағы шайқас сипатталған болуы мүмкін, бірақ хурит тілін толық түсінбеуімізбен байланысты оқиғаның толық мәліметтері белгісіз. Кумарби KUB 44.7 тақташасының соңындағы бұзылған үзіндіде еске алынады, бірақ оның сөйлейтін рөлі болғанын ғана анықтауға болады. Сондай-ақ, Теңіз жыр «Едамму жырларымен» және «Уликумми жырларымен» байланысты оның одақтасы ретінде бейнеленген болуы мүмкін. Ян Резерфорд Теңіз жыр Кумарби аңыздарының қалыпты тізбегінде Эдамму жырларынан бұрын келгенін, мүмкін сол оқиғаның бірінші жартысын құрайтынын және Тешуб жеңілгеннен кейін теңіз Кумарбиге қызын ұсынғанын айтады, бірақ оны ЛАММА жырларынан бұрын қоюға да болады, онда ол Тешубтың билікке өсуінің басталуын көрсетеді. Дэниел Швемер жақындағы зерттеуінде Тешуб пен теңіз арасындағы қақтығыс Кумарби циклінің соңғы бөлімі болуы мүмкін екенін, оның нәтижесінде оның патшалығы бекігенін айтады. Теңіз жырдың қосымша фрагменті КБО 26.105 тақташасында сақталған, онда Кумарби Тешуб жеңіле алмайынша басқа құдайларды оны құрметтеуге шақырады, нәтижесінде су тасқыны тіпті күн мен айға дейін жетеді. Мәтін құдайлардың ерікті болуына байланысты Шаушка құрмет көрсету үшін таңдалғаннан кейін тоқтатылады. Кумарби осы жағдайда жақсы сипатталған және басқа мифтердегі Еа сияқты құдайлардың кеңесшісі рөлінде әрекет етеді. Бұл бейне ерекше саналады, бірақ Нога Айали Даршан оны басқа мифтердегі жауырық рөлімен үйлестіруге тырысудың қажеті жоқ дейді. Ол мифтің басқаша белгісіз сириялық шығарманың бейімделуі болғанын және Кумарбидің бастапқыда Дағанға тиесілі оң рөлге орналасқанын, олардың мінездерінің айырмашылығына қарамастан, айтады. Альфонсо Арчи Кумарби циклына жататын мифті Еа және Аң (KUB 36.32 және KUB 36.55) деп есептейді. Ұқсастықтарға құдайлардың біреудің ішіне, мүмкін Кумарбиге, орналасуы, Аранза және Тешубтың тууы туралы мәліметтер және түкірмен ұрықтандыру туралы айтылуы жатады. Алайда мәтіннің формасы өзгеше, себебі оқиғалар Еа құдайына есімді аң (супаланза) берген болжам ретінде суреттеледі. Бұл Кумарби мен Тешуб және олардың одақтастары арасындағы қақтығысты сипаттайды. Ян Резерфорд Еа мен Аң оқиғаларын циклде Шығу жырларына дейін орналастыруға болады, онда Еа Кумарби мен Тешубқа қатысты оқиғалар туралы алдын ала біледі немесе одан кейін аң оқиғаны қайталайды. Ол сондай-ақ Еаның мінездемесі өзгеше болғанын, оның әдеттегі даналықтың бейнесі ретінде қарауына қарамастан, білімсіз ретінде суреттелгенін, автордың аңның риторикалық түрде «Сен білмейсің бе?» деп сұраған көрінісін Еаның өзі Энлиль мен алып Упеллуриден сұраған сұрақтарға ұқсас етуі мүмкін екенін айтады. Оның ойынша, бұл мәтінді Кумарби циклінің бөлігі ретінде жіктеуді одан әрі қолдайды, себебі Кумарби мен Тешуб арасындағы қақтығыстың нәтижесі туралы білім алу оның соңғысына деген көзқарасының неге жақсы жаққа өзгергенін түсіндіре алады. Мұнай жыр (Ḫašarri жыр) Кумарби циклінің бөлігі ретінде Илья Якубович, Эрик ван Донген және басқа да авторлар жіктеген, бірақ бұл ұсынысты Мейндерт Дикстра сенімсіз деп бағалаған. Хурит тіліндегі бірнеше фрагменттерден белгілі болған бұл шығармада Кумарби, көрінеу, зәйтүн майының немесе зәйтүн ағашының тұлғасы болған, есімді тұлғаның дамуына байланысты қиындықтарға тап болған кезде Шаушкаға Еадан көмек сұрауға кеңес береді. Алайда оның сөйлеген сөздерінің көп бөлігі сақталмаған. Сондай-ақ, КУБ 22.118 фрагменті Кумарби цикліне жатады деп ұсынылды. Бұл Кумарби мен Вашитта таулары арасындағы жыныстық қатынас туралы айтады. Мәтінде жиі қайталанатын екі сөздің, tuḫḫima және tuḫḫae, мағынасын түсіндіру даулы мәселе, және Йоханнес Фридрихтің ерте болжамы, олардың «босануға кірісу, толғақ басталу» деп аударуға болатынын айтқан, қазірде қабылданбайды, себебі бұл термин басқа мәтіндерде жүктілікке байланысы жоқ контексте де кездеседі. Эммануэль Ларош оларды дем алу мен тұншығуға қатысты терминдер ретінде түсіндіруді ұсынды, бұл Хетт тілінің сөздіктерінде, мысалы Hethitisches Handwörterbuch және Chicago Hittite Dictionary қолданылды. Алайда бұл аударма да толығымен қолдау таппады. Алвин Клоекхорст екі терминнің де tuḫḫ түбірімен байланысты екенін ұсынады, ол түтінмен байланысты сөздерде кездеседі. Осыған сүйене отырып, ол Вашиттаның жанды вулкан болғанын және оқиғаның қалған бөлігі, қазір жоғалған, оның Тешубтың тағы бір қарсыласын тудыруын сипаттағанын айтады.

Басқа мифтер

Кумарбиге сілтеме Кеши мифінің хуриттік нұсқасының бір фрагментінде кездеседі, бірақ оның осы аңызда қандай рөл атқарғаны белгісіз. Атрахасистің хеттік нұсқасы (KUB 8.63 + KBo 53.5), болжам бойынша хуриттік нұсқадан аударылған, Кумарбиді аккад тіліндегі түпнұсқада Энлильге берілген рөлде бейнелейді. Хамша есімді адам өзінің ұлына, осы аттас басты кейіпкерге, осы құдайдың жоспарлаған іс-әрекеттері туралы айтады, бірақ олардың сипаттамасы сақталмаған. Кумарби сонымен қатар су тасқынының батырына арналған тарихи оқиғада еске алынады, бұл мәтін «хуриттік-лувийлік» сауықтыру ритуалы деп саналады. Бұрын бұл Гилгамеш мифінің фрагменті ретінде қарастырылған. Ол екі тақташада, KUB 8.62 және Bo 5700 - де сақталған.

Салыстырмалы стипендия

де Кумарби мен оның одақтастарының Кумарби циклінің бөлігі ретінде дәстүрлі түрде жіктелетін аңыздардағы Тешубтың жеңісі хаоскампф мотивінің мысалы болуы мүмкін деп болжады. Волкерт Хаас Кумарбидің рөлін басқа құдайдың билігін құлатуға тырысатын қарсыласы ретінде Месопотамиялық Энмешарра мен Угариттік Мотының ойнаған мифтерімен салыстырды және осы аңыздардың барлығы символикалық түрде аштық немесе басқа қиындықтарды білдіруі мүмкін деп болжады. Кристофер Меткалф Кумарбидің шарапшы ретінде уақытша қызмет еткені туралы әңгіме Месопотамия дәстүрінен алынған болуы мүмкін деп болжайды. Ол оны Ақкадтың Саргонның билікке көтерілуі туралы аңыздармен салыстырады, мысалы, Шумерлік Саргон аңызы немесе Вайднер хроникасының тиісті бөлімі, онда ол ойдан шығарылған патшаны құлатып тастайды. Кумарбидің патшалық билікке көтерілуі мен Месопотамияның мифтік Теогониясы арасындағы ұқсастықтарды Уилфред Г. Ламберт атап өтті. Кейінгі мифтік патшалықтағы бір нүктеде Аспанның қызметшісі (seḫer dḫamorni) деген атаусыз адам иелік еткендігі айтылған. Бұл жерде аккад тілінде жазылған, бірақ аспанға қатысты хуриттік қарыз сөзді қолданады. Ламберт сондай-ақ "Ану патшаны байлаған күн, Мардук патша Ануды байлаған күн" деген түсіндірме мәтін Кумарбиге бағытталған аңыздардағы құдайлардың патшаларының тізбесін вавилондық қарсыласы ретінде түсіндіруге болады деп мәлімдеді, бірақ ол, мүмкін, автордың замандастары арасында жақсы танымал болған, бірақ тікелей сақталмаған дәстүрді көрсетеді. Кумарби циклін Угариттік Бағал циклымен салыстыруға болады, онда да құдайлар патшалық үшін күреседі. Кумарби, Киаше және Тешуб арасындағы қарым-қатынастың бейнелері арасында Ел, Ям және Бағал арасындағы қарым-қатынастар арасында параллельдер бар деп айтылды, бірақ Дэниел Швемер олардың бірдей емес екенін атап өтті, өйткені Кумарби жанжалға белсенді түрде итермелейді, ал Эл пассивті тұлға. Нога Айали Даршан Бағалдың Даганның ұлы ретінде сипатталуы Кумарби мен Анудың Тешубтың әкелері екендігі туралы хуриттік дәстүрді бейімдеуден туындаған болуы мүмкін деп болжайды. Алайда, Марк Смит Ел Бағалға тікелей қарсы емес екенін және ақырында оның өлімін жоқтап жатқанын айтады (KTU 1.5 VI). Ол, дегенмен, Бағалдың қарсыласы ретінде әрекет ететін Ямды атаудың көрінісін Кумарбидің Уликумми әніндегі Уликумиді атауына теңеуге болады. Сонымен қатар ол екі оқиғаның да Сафон тауында орын алғанын айтады. Деңіз әнінің ежелгі Мысырдағы Астарта папирусымен ұқсастығы бар екені айтылған. Олар жерді жауып тұрған теңіздің сипаттамасын, басқа құдайлардан сый-тарту беруді өтінген астықпен байланысты құдай (келесіде Кумарби және Рененуте) және оны әкелу үшін таңдалған ауа райы құдайымен тығыз байланысты әйел құдай (келесіде Шаушка және Астарта) бар. Астартаның киімін шешкенін суреттейтін бір ғана үзіндіде Шаушканы қамтитын Эдамму мен Улликумми аңыздарынан алынған көріністерге ұқсас екені көрінеді. Реннеутеге берілген рөл ерекше деп саналады, өйткені ол ежелгі Египет дінінде Кумарбимен салыстырғанда, Хурит дінінде кішігірім құдай болған. Хуриден тікелей берілу мүмкін емес деп саналғандықтан, Нога Айали Даршан екі аңыз да Леванттан тиісті мәдениеттерге берілді деп болжайды. Дэниел Швемер де сол сияқты олардың екеуі де солтүстік Сириядан шыққан бірдей гипотетикалық аңыздың бейімделулері деп санайды. 1940 жылдары Кумарби циклында Гезиодтың "Теогониясында" кездесетін мифологтардың алдын аласы ретінде қарастырылатын мифологтар бар екендігі туралы дәлелдер айтылды. Кумарби мен Кроностың рөлдері арасында салыстырулар жүргізілді, ал кеңінен "жұмақтағы патшалардың" және Оуранос, Кронос және Зевстің билік етуі арасындағы салыстырулар жүргізілді. Бүгінде бұл екі мәтіннің бір-бірімен байланысы бар екені кеңінен танылған. Аспан құдайының кастрациясы және, мүмкін, құдайдың орнына тас жұту гректер қабылдаған Кумарби мифінің екі элементі деп есептеледі. Гари Бекман гректер екі аңыздың барлық ортақ элементтерін тікелей Кумарби аңыздарынан қабылдады ма деген күмәнді білдірді және олар Жерорта теңізі мәдени ортасына тиесілі болуы мүмкін деп болжады. Сонымен қатар, ол Кумарбидің екіге бөлінген бас сүйегінен Тешубтың тууын Афинаның Зевс бас сүйегінен тууы туралы аңыздың "жасалмасы" деп атады. Бұл ұсынысты Иан Резерфорд да дұрыс деп санайды. Құмарби циклы мен теогония арасындағы айырмашылықтар да көрсетілді: егер Алу мен Құмарби Анумен байланысты емес деген жалпы түсінік қабылданса, патшалық әкеден ұлға берілмейді. Сонымен қатар, Кумарби Ануды кастрациялау үшін қару қолданбайды, тісін ғана пайдаланады. Каролина Лопес Руис Теогония Кумарби циклын гректер қабылдауының көрінісі екенін қабылдаса да, Дервени папирусынан шыққан Орфик теогониясында жақын параллельді табуға болады, онда Зевс Оураносты кастрациялайды, оның жыныс мүшелерін жұтады және осылайша космоспен жүкті болады, бұл оның пікірінше Анудан Кумарбиге берілгенді жақсы көрсетеді. Ол Кумарби мен Кронос теориялық тұрғыдан бір-біріне ұқсас тұлғалар екенін айтады және мотив Зевске сәйкес қайта түсіндірілді, өйткені мәтіннің авторы оның шығармашылық күштерін көрсеткісі келді. Орфик мифтерінің басқа да мысалдарында Кроностың Зевспен кастрациясы және Орфик Рапсодияларында Зевстің Фанесті жұтуы бар, бұл контексте оның атасы ретінде сипатталған. Кумарби циклы мен Теогонияның ықтимал әсерін талқылаудың кеңейтілуі ретінде, Филоның жазбаларындағы Элион, Оуранос және Элдің билік етуі туралы еңбектерде осы екеуінің арасында қосымша параллельдер анықталды. Ханс Густав Гютербок Фило Кумарби циклы мен Теогония арасындағы кезеңді құрайтын көзді пайдаланған болуы мүмкін деп ұсынды. Алайда, соңғы зерттеулер оның жазбаларына ерте көздердің ықпалының мүмкіндігін олардың тарихи контексімен теңестіру қажеттігін атап өтеді. Альберт И. Баумгартен Гютербоктың позициясын сынады және олардың ешқайсысы басқаларының арасында "аралық" деп сипатталмайды деп мәлімдеді. Ол сондай-ақ, ғалымдар жасаған жиі салыстыруларға қарамастан, Филоның Финикия тарихында Кумарби циклындағы бірқатар элементтер жоқ екенін атап өтті: Демарус Тешубтың Кумарбиге қарсы келгені сияқты Кронос билігіне қарсы тұрмайды және монстрларға қарсы шайқастар болмайды. Ол Кумарби циклы, Теогония және Финикия тарихы тек бірдей мифологиялық мотивтің әртүрлі көрінісін көрсетеді деген қорытындыға келді. Жақында Финикия тарихындағы Оуранос Дагонды (Даган) Демарус, оның бір әйелден болған ұлын тәрбиелеуге тапсыратын эпизод Кумарби циклындағы Ану мен Кумарбидің Тешубтың әкелері екендігі туралы есептің зорлықсыз бейімделуін құрайтындығы ұсынылды, бірақ Дагон Оураностың билеуші ретінде ығыстырмайды. Иан Резерфорд Кронос Тифонның әкесі болғандығын айтатын анонимдік схолий, бұл контексте Киликияда орналасқан, Кумарбиді қамтитын дәстүрді эхолайтындығын ұсынды, бірақ грек монстры мен Улликумми немесе Хедамму арасындағы ұқсастық шамалы екенін және грек және анатолиялық повестволар бір-біріне сәйкес келмейді.