Краков геттосы: Нацистік Германияның Польшадағы еврейлерге жасаған зұлпысы
Kraków Ghetto
Краков геттосы: Екінші дүниежүзілік соғысында нацистердің Польшадағы еврейлерге жасаған қатыгездігі, құлдық және жойқын лагерьлерге депортациясы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Польшадағы нацистік гетто
Nazi ghetto in Poland
Краков геттосы – Екінші дүниежүзілік соғыста Польшаны Германия басып алған кезде Германияның жаңа генерал-губернаторлық аймағында құрылған бес ірі қалалық нацистік геттоның бірі еді. Ол жергілікті поляк еврейлерін қанау, қорқыту және қуғындау мақсатымен құрылды. Гетто кейіннен «Операция Рейнхард» кезінде жойылғандарды «еңбекке жарамдылардан» бөліп, жою лагерлеріне депортациялау үшін транзиттік пункт ретінде пайдаланылды. Гетто 1942 жылдың маусымынан 1943 жылдың наурызына дейін таратылды, оның көптеген тұрғындары Бельзек жою лагеріне, сондай-ақ Пляшов құл еңбек лагеріне және Освенцим концлагеріне депортацияланды.
The Kraków Ghetto was one of five major metropolitan Nazi ghettos created by Germany in the new General Government territory during the German occupation of Poland in World War II. It was established for the purpose of exploitation, terror, and persecution of local Polish Jews. The ghetto was later used as a staging area for separating the "able workers" from those to be deported to extermination camps in Operation Reinhard. The ghetto was liquidated between June 1942 and March 1943, with most of its inhabitants deported to the Belzec extermination camp as well as to Płaszów slave labor camp, and Auschwitz concentration camp, rail distance.
Өмірбаян
1939 жылғы неміс-совет басқыншылығына дейін Краков 13 ғасырдан бері онда тұрған 60 000–80 000 поляк яһудилері үшін маңызды орталық болды. 1939 жылдың 6 қыркүйегінде Польшаға қарсы неміс агрессиясы кезінде неміс әскерлері қалаға кіргеннен кейін, Краковтағы яһуди халқына қарсы қуғын-сүргін басталды. 1939 жылдың қыркүйегінен бастап яһудилерге мәжбүрлі еңбекке бару бұйрық берілді. Қараша айында он екі жастан асқан барлық яһудилер өзін анықтайтын белгіні тағуға міндетті болды. Краковтың барлық аймағында синагогалар жабылып, олардағы барлық мүліктер мен құндылықтар нацистік билік тарапынан тартылып алынды. Қалған яһудилерге қаладан шығып, генерал-губернаторлықтың айналасындағы ауылдық жерлерге қоныстануға бұйрық берілді. Франк яһудилерді яһуди кварталынан шығару себебін – аймақты «тазалап, Краковта таза неміс аудандарын құруға мүмкіндік беру» деп түсіндірді. Краковты тастап кетуді шешкен яһудилерге барлық мүлкін алып, Генералдық үкіметке (Generalgouvernement) көшуге рұқсат берілді. Бұл жарлықта Краков қаласына енуге яһудилерге тыйым салынды, Краковта тұратындарға арнайы рұқсат қажет болды және яһудилерді Краковтан тыс жерлерге көшіруге билік шешім қабылдады. Геттоны Краковтың Подгуже ауданында құру жоспарланды. Подгуже дәстүрлі яһуди кварталы Казимирдің орнына гетто орналасқан жер ретінде таңдалды, себебі Ханс Франк Казимирдің Краков тарихы үшін маңыздырақ екенін сенеді. Подгуже сол кезде Краковтың шеткі аймағы болды. Краков геттосы 1941 жылдың 20 наурызында ресми түрде құрылды. 1941 жылдың 20 наурызына дейін аймақтың барлық яһуди емес тұрғындары басқа аудандарға көшірілуі керек болды. 1941 жылдың сәуір айында гетто тікенді сым мен тастан тұратын қабырғамен қоршалды. Қолданылған тастар қабір тастарына ұқсас болды, сонымен қатар «яһуди ескерткіштері мен қабір тастары да қолданылды». Германияның басқа аймақтарында ашық және жойқын геттолар болды. Бұл жарлықта «өздерінің белгіленген тұру орындарынан тыс жерде табылған яһудилер өлім жазасына кесіледі» делінген. 1942 жылдың 30 мамырынан бастап нацистер геттодан айналасындағы концлагерлерге жүйелі түрде депортацияларды бастады. SS Oberführer Джулиан Шернер басқарған Aktion Krakau аясында келесі айларда мыңдаған яһудилер тасымалданады. Яһудилер алдымен Згоды алаңында жиналды, содан кейін Прокоцимдегі теміржол станциясына сүйемелдеп жеткізілді. Бірінші пойыз 7000 адамнан, екіншісі 1942 жылдың 5 маусымында Бельжец өлім лагеріне депортацияланған қосымша 4000 яһудиден тұрды. 1943 жылдың 13-14 наурызында SS Untersturmführer Амон Гёттың басшылығымен геттоның соңғы «жою» операциясы жүргізілді. Жұмыс істей алуға қабілетті екі мың яһуди Плашов еңбек лагеріне жеткізілді. Жұмыс істеуге жарамсыз деп танылған шамамен 2000 яһуди сол күндері гетто көшелерінде «Травникиліктер» полиция көмекшілерінің көмегімен өлтірілді.
Before the German Soviet invasion of 1939, Kraków was an influential centre for the 60,000–80,000 Polish Jews who had lived there since the 13th century. Persecution of the Jewish population of Kraków began immediately after the German troops entered the city on 6 September 1939 in the course of the German aggression against Poland. Jews were ordered to report for forced labour beginning in September 1939. In November, all Jews twelve years or older were required to wear identifying armbands. Throughout Kraków, synagogues were closed and all their relics and valuables confiscated by the Nazi authorities. All other Jews were ordered out of the city, to be resettled into surrounding rural areas of the General Government. Frank's reason for removing Jews from the Jewish quarter was that the area " will be cleansed and it will be possible to establish pure German neighborhoods " within Kraków. Jews that chose to leave Kraków were allowed to take all of their belongings and relocate throughout the General Government (Generalgouvernement). This order declared that no more Jews were allowed into the city of Kraków, Jews residing in Kraków required a special permit, and locations outside of Kraków that Jews were forced to move to were chosen by authorities. The ghetto was to be set up in the Podgórze District of Kraków. Podgórze was chosen as the site of the ghetto instead of the traditional Jewish quarter, Kazimierz, because Hans Frank believed Kazimierz was more significant to the history of Kraków. Podgórze was a suburb of Kraków at the time. The Kraków ghetto was officially established on 20 March 1941. All non Jewish residents of the area were required to relocate in other districts by 20 March 1941. In April 1941, the ghetto was enclosed by a wall made of barbed wire and stone; the stones used were designed to look like tombstones, but also included " Jewish monuments and tombstones from the cemetery." Within other German occupied areas, open ghettos and destruction ghettos existed. This decree stated that Jews found outside " their designated residential area will be punished with death." From 30 May 1942 onward, the Nazis began systematic deportations from the Ghetto to surrounding concentration camps. Thousands of Jews were transported in the succeeding months as part of the Aktion Krakau headed by SS Oberführer Julian Scherner. Jews were assembled on Zgody Square first and then escorted to the railway station in Prokocim. The first transport consisted of 7,000 people, the second, of additional 4,000 Jews deported to Bełżec death camp on 5 June 1942. On 13–14 March 1943, the final 'liquidation' of the ghetto was carried out under the command of SS Untersturmführer Amon Göth. Two thousand Jews deemed able to work were transported to the Płaszów labor camp. Those deemed unfit for work – some 2,000 Jews – were killed in the streets of the ghetto on those days with the use of "Trawniki men" police auxiliaries.
Мәдени өмір
Краков геттосындағы мәдени өмір еврей халқы үшін зұлым және қауіпті болды. Әрбір күннің өтуі қиындыққа толы болды, төзімділік пен өмір сүру күннен күнге ауырлап бара жатты. Еврейлердің өмір сүруіне ешқандай себеп болмады. Көңіл-күйі мұңды, рухтары құлаған, гетто тұрғындарының көпшілігі үмітсіздікке берілді. Краков геттосындағы еврейлер өздерін еврей екенін анықтайтын Давид жұлдызын қолдарына тағуға міндетті болды, бұл көптеген құқықтарының жойылуына әкелді. Еврейлердің мәдени өмірге қатысу мүмкіндіктерін шектеген комендант сағаты енгізілді. Уақыт өте келе, еврейлер геттоға кіру және шығу үшін рұқсат алуға мәжбүр болды, бұл олардың қалған соңғы бостандықтарынан айырды. Кем дегенде үш синагог немесе басқа да діни орын әлі де қолданыста болды, еврейлер ғибадат ету үшін баратын жер ретінде қызмет етті. Геттода тірі музыка ойналатын кафе де болды, бұл еврейлердің рухын көтеріп тұруға көмектесті. Сонымен қатар, геттодағы дәріхана адамдардың проблемаларын талқылауға, жер асты және ресми газеттерді оқуға, сондай-ақ болып жатқан оқиғалар мен қандай қасіреттерді басынан өткізіп жатқандарын білуге мүмкіндік берді. Бұл әндер олардың ауыр азаптарын, сонымен қатар өмір сүруге деген адалдығы мен табандылығын көрсетеді. Ең танымал сөздердің бірі: «Me hot zey in dr’erd, me vet zey iberlebn, me vet noch derlebn» («Біз оларды тозаққа жібереміз, біз олардан аман қаламыз, біз әлі де аман қаламыз»). Уақытты өткізу үшін жұмыс күні бойы әндер орындалды. Яддиш тіліндегі әндер Краков геттосынан шықты. Екі топ құрылды: «Искра» және «Хахалуц Халохим», яғни еврей жастарының күрескер ұйымы. Бастапқыда білім беру және әл-ауқат ұйымдарын қолдауға бағытталғанмен, кейін көбірек классикалық қарулы қарсылық шараларына көшті. Ақырында журнал шығарып, топтар бастапқыда Польшаның астыртын және Коммунистік жұмысшы партиясымен (ППР) жұмыс істеді. Олар соңында нацистерге қарсы әрекеттер жоспарлады. Сонымен қатар, Польшаның астыртын ұйымы Żegota бағдарламасы арқылы еврейлерге көмектесті. Бастапқыда коммунистік немесе сионистік топтармен бірікпестен, «Искра» қарсылық тобының мақсаты тек нацистермен күресу және оларды жою болды. «Искра» партиясының алғашқы мүшелері Хессек Баумингер, Шломо Ш. және ақырында Гола Мире болды. Хессек Баумингер соғыс басталғанда Польша армиясы үшін соғысты, ал Социалистік сионистік Хашомер Хацзаир тобына қатысқанға қарамастан, ол коммунизмге адалдығын аударды. Гола Мире – бұрынғы Хацайр мүшесі – Польша коммунистік партиясына қосылды. Осыған сәйкес, «Искра» коммунистік Польша жұмысшы партиясының Гвардия Лудова бөлімшесімен бірлесіп қарулы шаралар жасады. Негізгі нысана – Германияның қарулы күштері болды. Сонымен қатар, Краков геттосындағы қарсылық күштері іштен бекер соғыс жүргізудің орнына қаланың «арий» бөлігіне шабуыл жасауға шешім қабылдады. Өзін нығайту үшін «Искра» «Хахалуц Халохим»пен бірікті, осылайша коммунистік бағыттарды сионистік топпен біріктіріп, еврей күрескер ұйымын (Зидовская Организация Божова; ZOB) құрды. Бұдан басқа, астыртын қозғалыстар Саймон Дрангер редакциялаған «Hechalutz Halochem» газетін шығарды. Бұл газет «Зидовская газета» неміс жұмысына қарсы күреске қызмет етті; бұл нацистердің геноцидтік мақсаттарын жасыруға және осылайша кез келген қарсылықты тоқтатуға тырысқан астыртын жұмыс болды.
Cultural life in the Kraków Ghetto was bleak and dangerous for the Jewish population. Each day dragged on, consistently becoming harder and harder to tolerate and survive. There was not much for the Jews to live for. The mood was somber, spirits were low, and the majority of the ghetto's inhabitants remained hopeless. Jews in the Kraków ghetto were required to wear a Star of David on their arm, identifying them as being Jewish, which led to the revoking of most rights. A curfew was implemented that stripped Jews of many opportunities to participate in the cultural life. As time went on, Jews needed to obtain permits in order to enter and exit the ghetto, robbing them of any freedom they felt they had left at this point. At least three synagogues or other religious facilities were still in use that served as a place for the Jews to go to and pray. There was also a café where artists played live music within the ghetto, which proved to be instrumental in keeping Jews' spirits up. Finally, there was a ghetto pharmacy, which was a place where people could go to discuss problems, read underground and official newspapers and learn the realities of what was happening and what atrocities they were living through. These songs portrayed their immense suffering coupled with their dedication and determination to survive. Some of the most popular lyrics are “Me hot zey in dr’erd, me vet zey iberlebn, me vet noch derlebn” (“To hell with them, we will survive them, we will yet survive”), In order to pass the time, songs were sung throughout the work day. in Yiddish emerged from the Kraków ghetto. The two groups that formed were Iskra and Hahalutz Halochem, or the Fighting Organization of the Jewish youth. Despite ultimately focusing on more classical armed resistance actions, they originally focused on providing support for education and welfare organizations within the ghetto. Eventually establishing a magazine, the groups initially focused on working with the Polish Underground and the Communist Partia Robotnicza (PPR). They ultimately planned for action against the Nazis. Additionally, the Polish Underground group also aided the Jews with a program called Żegota. Initially, rather than aligning with either communist or Zionist groups, the Iskra Resistance group aimed solely at combating and destroying the Nazis. From the outset, Iskra's inaugural members were Heszek Bauminger, Shlomo Sh., and eventually Gola Mire. Heszek Bauminger fought for the Polish army at the beginning of the war, and despite participating in the Social Zionist Hashomer Hatzair group, he moved his allegiances to communism. Gola Mire – another Hatzair former member – became involved in the Polish Communist Party. Accordingly, Iskra worked in conjunction with the communist Polish Workers' Party division – Gwardia Ludowa – in an armed initiative. Specifically, German armed forces were the target of Iskra. Further, Resistance in the Kraków ghetto decided to attack the “Aryan” portion of the city rather than fight a futile war from within. To strengthen itself, Iskra merged with Hahalutz Halochem – thus mixing communist leanings with a Zionist group and subsequently forming the Jewish fighting Organization (Zydowska Organizacja Bojowa; ZOB) Significantly, composed of members of the Akiva Zionist youth movement, Hahalutz Halochem worked with Iskra along with communist to stage the Cyganeria bombing. Furthermore, the underground movements published a paper called “Hechalutz Halochem” which was edited by Simon Dranger. This paper served to combat the German work of “Zydowska Gazeta”; this was an underground work which attempted to conceal the Nazis' genocidal aims and thus stem any opposition.
Циганрияны бомбалау
Циганерия бомбалауы – Краков қарсыласының ең көп талқыланған шабуылдарының бірі. Бұл, жаппай жер аударуларға жауап ретінде жасалған шабуылдардың бір бөлігі болды. Циганерияға дейін Оптима фабрикасы мен Космо клубында шабуылдар орын алды. Космо клубына жасалған шабуыл бірнеше нацистік элитаны өлтірді. Сонымен қатар, 1942 жылдың 24 желтоқсанына үш шабуыл жоспарланды: Циганерия кафесі, Эспланада кафесі, «Стука» театры және офицерлер клубы. Нәтижесінде, «Хахалуц Халохем» және «Искра» қарсыласы топтары 22 желтоқсанда Циганерияны бомбалады, салдарынан 7-ден 70-ке дейін немістер қаза тауып, көптеген адамдар жарақат алды. Театрға жасалған шабуыл нашар жоспарланғандықтан және қатысқан бейкүнә поляктарға зиян келтіруден бас тартқандықтан тиімсіз болды; алайда, Эспланада кафесі мен офицерлер клубына жасалған шабуылдар сәтті аяқталды. Қарсыластың табысына Юлек Аппель мен Натек Вейсман саботаж жасады, олар қарсыластың құпиясын жария етті. «Хахалуц Халохем» Аппель мен Вейсманның ісінен кейін нацистер тарапынан тез басылды, бірақ күшейтілген қауіпсіздік шаралары «Искранды» қысқа мерзімге қорғады. Сонымен қатар, қарсыластың екі маңызды мүшесі – Адольф Либескинд пен Тенненбаум шабуылда қаза тапты. Соңында, Циганерия кафесіне жасалған шабуылдан кейін Гестапо қару-жарақ, түрлі валюталар мен жаудың формаларын тапты. Гестапо СС Обергруппенфюрер Вольф және Рейхсфюрер Гиммлер арқылы нацистік элитаға хабарлама жіберді. «Яһудилер Гитлерге қарсы» кітабының авторы Люсьен Штайнберг бұл хабарламаның Гитлерге шабуылдың маңыздылығын жеткізгенін айтады. Шабуылды кім жасады деген ақпарат жарияланбады, бірақ оны Польшаның астыртын қозғалысы немесе кеңестік әскерлер жасады деген қауесет тарады. Шабуылды жүзеге асырған яһудилер поляктардың кейпінде болды. Бұл «Хахалуц Халохем» ішінде, егер яһудилер кінәлі деп табылса, геттоға нацистер тарапынан жазалау шаралары қолданылуы мүмкін деген алаңдаушылықты білдірді.
The Cyganeria Bombing is one of the more discussed attacks conducted by the Kraków Resistance movements. It was one of a series of attacks in a retaliatory response to the implementation of mass deportations. Prior to Cyganeria, attacks occurred at the Optima factory and the Cosmo Club – the Cosmo Club attack killed several Nazi elites. Furthermore, three attacks were planned for Dec. 24, 1942: Cyganeria Café, Esplanada Café, Sztuka theater, and an officers’ club. Ultimately, the Hahalutz Halochem and Iskra resistance groups bombed Cyganeria on December 22 and killed from 7 to 70 Germans and injured many others. The attack at the theater was relatively unsuccessful due to poor planning and a refusal to harm innocent Poles in attendance; however, Esplanada Café and the Officers’ club attacks were successful. The relative success of the Resistance groups was hindered by Julek Appel and Natek Waisman who betrayed the resistance. Hahalutz Halochem was quickly subdued by the Nazis – due to Appel and Waisman – but better security habits protected Iskra for a limited time. Additionally, two key resistance members – Adolf Liebeskind and Tennenbaum – died in the attack. Finally, following the Cyganeria Café attack, weapons, various currencies, and enemy uniforms were found by the Gestapo. The Gestapo sent a message to Nazi elites via SS Obergruppenfüher Wolff and Reichsfüher Himmler. Lucien Steinberg, the author of Jews Against Hitler, argues that this communicated the attack's significance to Hitler. Publicly the identity of the attacks perpetrators were not revealed and it was rumored to be the Polish Underground or the Soviets. Regarding the Jews who carried out the attack, they were disguised as Poles. This reflected a concern, within Hahalutz Halochem, of Nazi retaliation against the ghetto if the Jews were implicated.
Діни қарсылық
Сонымен қатар, Краков геттосындағы еврейлер діни қарсылықтың бір түрі ретінде яһуди дінін құпия түрде сақтауға қатысты. Бұл еврей полициясының қорғауы арқасында мүмкін болды.
Additionally, Jews in the Kraków Ghetto participated in a form of religious resistance by continuing to practice Judaism in secret. This succeeded through the safeguard of the Jewish police.
Әділ басқа ұлт адамдары
Краков геттосының шекарасында орналасқан жалғыз дәріхана поляк католик фармацевті Тадеуш Панкевичке тиесілі болды, ол неміс билігінен өтініш арқылы өзiнiң "Бүркіт астындағы дәріханасын" жұмыс iстеуге рұқсат алды. Гето тұрғындарына ақысыз берiлетiн сирек дәрі-дәрмектер мен тыныштандырғыштар, денсаулық сақтау мәселелерiнен бұрын, олардың өмiр сақтауына үлес қосты. Панкевич гетто қабырғасынан заңсыз өтуге мәжбүр болған яһудилерге шаш бояуларын таратты. Холокост кезінде геттодағы көптеген яһудилерге көмектескен батырлық әрекеттерi үшiн, ол 1983 жылғы 10 ақпанда Яд Вашемнен "Ұлттар арасындағы Адал" атағымен марапатталды. Панкевич геттоның таратылуын сипаттаған кітаптың авторы. Краковтан шыққан ондаған поляктардың "Ұлттар арасындағы Адал" тізіміне Чижовка көшесінде тұратын Мария мен Бронислав Флоректер кіреді, олар Голдбергер мен Нитцбергер отбасыларын құтқарды. Айта кетерлiгі, Мария Флорек Краковтың "арий жағында" жасырынып жүрген яһудилерге Оскар Шиндлердің Эмалия фабрикасынан (ол бiлмейтiн) алынған жалған жеке куәлiктердi контрабандалық жолмен өткiзiп бердi. Тіпті жат адамдарға да ақысыз көмек көрсеткен Владислав Будинский 1943 жылы еврей қызы Шана Ландауға үйленді, бiрақ олар 1944 жылы гестапомен ұсталды және түрлi концлагерлерге жер аударылды. Екеуi де аман қалды, Краковта қайта қосылды және 1969 жылы Швецияға көшiп кеттi. Польшалық гинеколог доктор Хелена Шлапак Гарбарская көшесіндегі үйiн саудаға салынған яһудилерге арналған қауiпсiз жайға айналдырды, сондай-ақ жалған құжаттарды, құпия хабарламаларды және Аушвицтен алынған суреттердi таратты. Ол Жеготамен бiрлесiп, жасырынып жүрген науқас яһудилерге көмек көрсеттi және оларды жалған есімдермен ауруханаларға орналастырды.
The only pharmacy enclosed within the Kraków Ghetto boundary belonged to the Polish Roman Catholic pharmacist Tadeusz Pankiewicz, permitted by the German authorities to operate his "Under the Eagle Pharmacy" there upon his request. The scarce medications and tranquillizers supplied to the ghetto's residents often free of charge – apart from health care considerations – contributed to their survival. Pankiewicz passed around hair dyes to Jews compelled to cross the ghetto walls illegally. In recognition of his heroic deeds in helping countless Jews in the ghetto during the Holocaust, he was bestowed the title of the Righteous among the Nations by Yad Vashem on February 10, 1983. Pankiewicz is the author of a book describing, among other events, the ghetto liquidation. The list of several dozen Polish Righteous from Kraków, includes Maria and Bronisław Florek who lived at Czyżówka Street and saved Goldberger and Nichtberger families. Notably, Maria Florek smuggled forged identity papers procured at the Emalia Factory of Oskar Schindler (without his awareness), for the Jews hiding on the 'Aryan side' of Kraków. Władysław Budyński, who provided help without remuneration even to complete strangers, ended up marrying a Jewish girl, Chana Landau in 1943, but they were caught by Gestapo in 1944 and deported to different concentration camps. Both survived, reunited in Kraków, and in 1969 emigrated to Sweden. Polish gynaecologist Dr Helena Szlapak turned her home at Garbarska Street into a safe house for trafficked Jews and distribution of falsified documents as well as secret messages and storage of photographs from Auschwitz. She collaborated with Żegota, attended to sick Jews in hiding and placed them in hospitals under false identities.
Жеғатта
Жегота Краковта да беделді болды. Жеготаның мақсаты – еврейлерге күнделікті көмек көрсету, жалпы шешім табуға ұмтылу емес. Жегота еврейлерге жалған құжаттар, медициналық көмек көрсету үшін дәрігерлер, ақша және басқа да маңызды ресурстармен, көмекпен қамтамасыз етті. Тарихшылар Жеготадағы польша-еврей қатынастары соғысқа дейін де мықты болғанын, ал Жегота осы табиғи түрде туған көмекті күшейту үшін құрылғанын айтады. Станислав Добровольский басшылығымен азық-түлік, дәрі-дәрмек, қаржы және қашуға қажетті құралдар ұсынылды. Жеготаның бірнеше мүшесі – Жозефа Рысинская, Миечислав Курц, Тадеуш Билевич, Зигмунт Кузма және Ада Прочничка – лагерьлерге жабдықтар мен жалпы көмекті жеткізуді ұйымдастырды.
Żegota also had prominence in Kraków. The goal of Żegota was to aid the Jews on a day to day basis – rather than aiming for an overall solution. Zegota provided opportunity with false documents, doctors for healthcare, money, and several other pivotal resources and aid for the Jews. In Zegota, historians assert that Polish – Jewish relations were strong before the war, and Żegota became involved to strengthen the organically arising aid. Moreover, led by Stanislaw Dobrowolski, food, medicine, funds, and means for escape were provided. Several Żegota members – Jozefa Rysinska, Mieczyslaw Kurz, Tadeusz Bilewicz, Zygmunt Kuzma, and Ada Prochnicka – facilitated transport of supplies and overall aid in the camps.