Кіріспе

Литваның әкімшілік бірлігі (1219–1795) Самогитияның тарихи аймағы.

Самогития герцогтігі (, , Księstwo żmudzkie) 1422 жылдан бастап Литва Ұлы Герцогтігінің әкімшілік бірлігі болды (және 1569 жылдан бастап Польша-Литва одағының құрамына кірді). 1422 және 1441 жылдар аралығында ол Самогития ақсақалдығы деп аталды. 1540 жылдардан бастап Литваның Ұлы князі Самогитияның герцогі атағын да алып, бірақ провинцияның іс жүзіндегі билеушісі, Ұлы князьге есеп беретін Самогитияның Бас ақсақалы болып тағайындалды, оны Самогития ақсүйектері өздері сайлап қойды. Герцогтік қазіргі Литва Республикасының батыс бөлігінде орналасқан. Тарихи тұрғыдан алғанда, батысында Балтық теңізіне шығу орынды болды; солтүстігінде Курляндия герцогтігімен, ал оңтүстігінде Пруссия герцогтігімен шектесті. Орта ғасырлардан бастап және 1795 жылғы соңғы бөлініске дейін Самогития герцогтігінің шекарасы нақты белгіленген. Соңынан бұл аймақ Самогития діншілігінің құрамына кірді. Бүгінде Самогития бірнеше этнографиялық аймақтардың бірі болып табылады және әкімшілік жағынан бөлініп көрсетілмейді.

Атауы

Самогития – Жемайтия атауының латыншаланған түрі, "Төмендіктер" мағынасын береді, ал Аукштайтия "Жоғарлықтар" дегенді білдіреді. Орта ғасырларда неміс және латын тілдерінде Самаитен, Самаитай, Замайтай, Самогития, Саматтай, Саметей деген атаулар қолданылған. Бұл атаулар, сондай-ақ Schmudien, Schamaiten (неміс) және Żmudź (поляк) сияқты басқа түрлері де литвалық Жемайчай (dial. Жемайтай / Жемайтей) сөзінен шыққан.

География

Герцогтік қазіргі Литвадағы бірнеше округтерде (апскрит) орналасқан: Каунас округінің шағын бөлігі (Кауно Апскрит), Шяулай округінің батыс бөлігі (Шяулий Апскрит), Таураге округі (Таурагес Апскрит), Тельшиа округі (Телшиа Апскрит), Клайпеда округінің солтүстік бөлігі (Клайпедос Апскрит) және Мариямполе округінің солтүстік бөлігі (Мариямполе Апскрит). Самогитияның көп бөлігі Батыс жотасында орналасқан. Оның атындағы жазықтар Самогития мен Шығыс Литва арасындағы шекарада, Невежис өзені бойында жатыр. Самогития герцогтігінің ауданы шамамен 25 700 шаршы километрді құрады.

Тарих

Литва мемлекетінің құрылуынан бұрын Самогитияны жергілікті дворяндар басқарған. 1219 жылы бір жылнамада Самогитиядан екі князь Волынь келісіміне қол қойғандығы айтылады. 13 ғасырда Литва Ұлы Кенәздігі құрылғаннан бері Самогития оның тәуелді аймағы болды, алайда кейде Литва Ұлы Кенәзінің ықпалы өте шектеулі болды. Бірінші литва патшасы Миндаугас тұсында самогиттер тәуелсіз сыртқы саясат ұстанды және патша Миндаугас олармен бейбітшілік шарты жасасқаннан кейін де Қылышбастармен (Knights of the Sword) күресін жалғастырды. Самогития 200 жыл бойы Тевтон орденінің кеңеюіне тосқауыл қоюда маңызды рөл атқарды және Сауле шайқасында (1236), Скуодас шайқасында (1259) және Дурбе шайқасында (1260) Ливон орденін жеңді. Тевтон орденімен болған қатал шайқастар кезеңінде литвалық билеушілер Жогайла мен Витаутас 1382, 1398 және 1404 жылдары Самогитияны Тевтон орденіне бірнеше рет беріп тұрды. Дегенмен, Тевтон рыцарлары осы жерді бағындыруға қол жеткізе алмады, ал самогиттер 1401 және 1409 жылдары көтеріліс жасады. Грунвальд шайқасында (1410) жеңіліске ұшырағаннан кейін және одан кейінгі соғыстардан соң, 1422 жылы Тевтон ордені Мельн келісімі бойынша Самогитияны Литва Ұлы Кенәздігіне қайтарды. Самогиттер Еуропада христиан дінін қабылдаған соңғы халықтардың бірі болды, бұл 1413 жылы болды. Самогитияны христиандықтану кезінде Жогайламен бірге келген дін қызметкерлерінің ешқайсысы жергілікті тұрғындармен тілдесе алмады, сондықтан Жогайла өзі самогиттерге католицизм туралы үйретті, осылайша ол литва тілінің самогития диалектісінде сөйлеуге қол жеткізді. Литва Ұлы Кенәзі Казимир Ягеллон Самогитияның Литва Ұлы Кенәздігіндегі автономиясын мойындады және 1441 жылы Самогитияның басшылығына өздерінің басшысын (староста) сайлауға рұқсат берді. Тевтон орденімен ұзақ соғыстардың салдарынан Самогитияда Литваның қалған бөлігінен өзгеше әлеуметтік және саяси құрылым қалыптасты. Литваның шығыс бөлігімен салыстырғанда, онда еркін шаруалардың үлесі жоғары және жер иеліктері кішідірек болды. Польша-Литва одағының көп бөлігі сияқты, Самогития да одаққа шведтердің басып кіруінен (топан су, 17 ғасырдың ортасы) зардап шекті. Оның халқы шамамен 400 000-нан 250 000-ға дейін азайды, бірақ 18 ғасырдың соңына қарай қайтадан 400 000-ға жетті. Литва Ресей империясының құрамына қосылғаннан кейін Самогития Вильна губерниясына қосылды (оның оңтүстік шеткі бөлігі Жаңа Шығыс Пруссия үшін бөлініп берілді және т.б.); 1843 жылы ол жаңадан құрылған Ковно губерниясына берілді. 19 ғасырдың басында Самогития литва тілінің маңыздылығын атап көрсеткен және орысшалану мен поляктануға қарсы болған литва ұлттық қайта жаралуының орталығы болды.