Кіріспе

Людвиг Каас (23 мамыр 1881 – 15 сәуір 1952) – неміс католик дін қызметкері және Веймар Республикасы кезіндегі Орталық партиясының саясаткері. Ол Әулие Тақ пен Германия Рейхы арасындағы Рейхсконкордатқа келісім жасауға зор үлес қосты.

Саясатта

Революциядан алаңдап, Каас саясатқа қатысуға шешім қабылдады және Орталық партиясына қосылды. 1919 жылы Ваймар Ұлттық Ассамблеясына, ал 1920 жылы Рейхстагқа сайланды, ол 1933 жылға дейін мүшесі болды. Ол сондай-ақ Пруссияның провинцияларын білдіретін Пруссия мемлекеттік кеңесіне де сайланды. Парламент мүшесі ретінде Каас сыртқы саясатқа маманданған. 1926 жылдан 1930 жылға дейін ол Ұлттар Лигасында Германияның делегаты болды. Каас өзін «Рейн патриоты» деп есептеді және Германия империясы шеңберінде Рейн мемлекетін құруды жақтады. 1923 жылы, қиын жылда, ол – сол кездегі Кёльн қаласының мэрі Конрад Аденауэр сияқты – Рейн аймағын Германиядан бөліп алуды көздеген сепаратистермен күресті. Француз оккупациясына қарамастан, ол Франциямен келісімге ұмтылып, 1923 жылғы 5 желтоқсандағы Рейхстагтағы танымал сөзінде осы ниетін білдірді. Әлеуметтік-демократтарға (СДП) жеке резервацияларына қарамастан, ол президент Фридрих Эбертпен жақсы қарым-қатынас орнатты және 1918 жылдан кейін СДП-нің жетістіктерін құрметпен мойындады. Каас сыртқы істер министрі Стресманның келісім саясатын қолдады және осы саясатқа қарсы ұлтшыл агитацияны жауапкершіліктен тыс деп есептеп, айыптады.

Пачелли Nuncio кеңесшісі

1920 жылы Бавариядағы Папаның нунциуі Эудженио Пачелли Германияға нунциуі болып тағайындалды. Осы жаңа лауазымына байланысты, ол Бреслау кардиналы Адольф Бертрамнан Мюнхендегі нунциу және Пруссия епископтары арасында байланыс қызметін атқаратын сарапшыларды ұсынуын сұрады. Бертрам Каасты ұсынды, ол академиялық жұмысында мемлекет пен католик шіркеуі арақатынастарына ерекше қызығушылық танытқан. Профессор, парламентарий және нунциудің кеңесшісі ретіндегі жұмыс жүктемесі Каасқа күш салды. Каас өзінің басты міндеті – өз епархиясына адал болуға тырысқанмен, оның академиялық лауазымы әрқашан соңғы орында қалатын. 1922 жылы ол қызметтен кетуге дайын болды, бірақ Бертрам мен Пачелли оның сыртқы міндеттемелеріне кедергі келтірмейтін, епархия ішіндегі тұрақты лауазымға ие болғанша қалғанын қалады. Бертрам, Пачеллидің тілегі бойынша, Трирдің жаңа епискобы Франц Рудольф Борневассерге Каасты собор каноны етіп тағайындауды ұсынды, бірақ епископ бас тартты. Ашуланған Каас барлық басқа міндеттемелерін тастап, академиялық жұмысына назар аударатынын мәлімдеді, бірақ ақырында Борневассермен келісімге келді. 1924 жылдың 1 сәуірінде Каас кафедралық бөлімге тағайындалды. 1925 жылы Пачелли Пруссияға Апостольдық нунциуі болып тағайындалып, кеңсесін Берлинге көшіргеннен кейін Пачелли мен Каас арасындағы ынтымақтастық одан да жақын болды. Осы қарым-қатынас нәтижесінде ресми, бірақ жақын және ұзаққа созылған достық туды, ол Каас өмірінің басты факторы болып қалды. Осы лауазымда Каас 1929 жылы Пруссиямен Пруссиялық конкордат келіссөздерін сәтті аяқтауға үлкен үлес қосты. Осы жетістіктен кейін Пачелли Ватиканға шақырылып, Мемлекеттік хатшы – кардинал болып тағайындалды. Пачелли онымен бірге саяхаттаған Каастан Римде қалуын өтінді, бірақ Каас Германиядағы шіркеулік және саяси міндеттемелеріне байланысты бас тартты. Дегенмен, Каас жиі Римге барып, Пачеллимен бірге тұрып, Латеран келісімінің жасалуын тікелей көрді және осы туралы мақала жазды. 1931 және 1932 жылдары Рейхсконкордат бойынша келіссөздерде кеңесші ретінде жұмыс істеді, бірақ бұл келісімге қол жеткізілмеді. 1929 жылы Каас нунциу Пачеллинің сөздерінің жинағын жариялады. Кіріспеде ол оны былай сипаттады: “Періште емес, нунциу, оның әсерлі тұлғасы, діни сөздері, қоғамдық жиналыстардағы халыққа әсері”.

Каас партия төрағасы ретінде

Кандидат болмастан, 1928 жылдың қыркүйегінде Каас партияның қанаттары арасындағы шиеленісті реттеу және епископтармен байланыстарын нығайту мақсатымен Орталық партиясының төрағасы болып сайланды. Каас басшылығымен Орталық партия бірте-бірте оңға қарай бет бұрды. Ол көп уақытын бүкіл Рейхке арналған конкордатты дайындаумен өткізді. Бұл жұмыс оны демократияға күдікпен қарауға итермеледі, соңында тек авторитарлық үкімет ғана шіркеудің мүдделерін қорғай алатынына көз жеткізді. 1930 жылдан бастап Каас Орталық партияның Генрих Брюнинг басшылығымен үкіметті адал қолдады, ол Каас Ватиканға жиі сапар шегуіне байланысты партияның Рейхстаг фракциясының жетекшісі болды. 1932 жылы ол президент Пауль фон Гинденбургтің қайта сайлануы үшін үгіт жүргізіп, оны "құрметті тарихи тұлға" және "конституцияның сақшысы" деп атады. Ватиканға жиі сапарлары төрағалық қызметін қиындатқандықтан, Каас партия басшылығын Брюнингке беруге дайын болды, бірақ бұрынғы канцлер бас тартты және прелатты қызметте қалуға шақырды. 1932 жылы Каас және Брюнинг Орталық партиясын жаңа канцлерге – партиядан шығып кеткен Франц фон Папенге қарсы оппозицияға бастады. Каас оны "Орталық партияның Ефиальт" деп атады. Каас Ұлттық социалистермен ынтымақтастық арқылы жұмыс істейтін парламентті қайта құруға тырысты.

Гитлердің күш беру актісі

Каас 1933 жылғы 30 қаңтарда Адольф Гитлердің Германияның Ұлттық Социалистік Жұмысшылар партиясы (НСДАП), Германия Ұлттық Халық партиясы (ДНВП) және Орталық партияны есепке алмаған тәуелсіз консерваторлар арасындағы коалиция негізінде канцлер болған кезде өкініш сезінді. 5 наурыздағы сайлауға дейінгі науқанда Каас жаңа үкіметке қарсы белсенді түрде науқан жүргізді, бірақ үкіметтік партиялар көпшілікке қол жеткізгеннен кейін, ол вице-канцлер Папенге барап, бұрынғы араздықтарын тоқтатуды ұсынды. Сол айдың соңында, 15 наурыздан бастап, ол белгілі бір конституциялық және, болжам бойынша, діни кепілдіктерге қол жеткізу үшін Гитлер әкімшілігінің «Құқық беру туралы» заңына қолдау көрсеткен Орталық партиясының негізгі жақтаушысы болды. Гитлер Папен арқылы жағымды жауап берді. 21 және 22 наурызда Орталық партиясының жетекшілері Гитлермен шарттар бойынша келіссөздер жүргізіп, келісімге келді. Үкімет Хитлердің келісімді жазбаша растайтын хатты уәделеді, бірақ оны ешқашан жібермеді. Каас, басқа партия басшылары сияқты, кез келген кепілдіктердің күмәнді екенін білді. Орталық партиясының парламенттік фракциясы 23 наурызда дауыс беруді шешу үшін жиналғанда, ол партия мүшелеріне «фракцияның осал жағдайына» байланысты заң жобасын қолдауға кеңес берді, былай деді: «Біз бір жағынан жанды сақтауымыз керек, екінші жағынан «Құқық беру туралы» заңға қарсы дауыс беру парламенттік өкілдік пен партия үшін жағымсыз салдарға әкеледі. Бізге ең жаман нәрседен қорғану ғана қалды. Егер үштен екі көпшілік болмаса, үкімет жоспарларын басқа жолмен іске асырады. Президент «Құқық беру туралы» заңға келісім берді. ДНВП тарапынан жағдайды жеңілдетуге тырысу күтілмейді». Алайда, парламенттік депутаттардың көп бөлігі төрағаның бағытына қарсы болды, олардың арасында бұрынғы канцлерлер, оның қарсыласы Генрих Брюнинг пен Иозеф Вирт, сондай-ақ бұрынғы министр Адам Штегервальд болды. Оппозиция өкілдері революцияға қатысуға тыйым салатын католик әлеуметтік ілімі туралы да пікір білдірді. Алайда, жақтаушылар Гитлердің тағайындалуымен және негізгі құқықтарды тоқтата тұрған президенттік жарлықпен «ұлттық революция» болғанын, ал «Құқық беру туралы» заңы революциялық күшке ие болып, үкіметті заңды тәртіпке қайтаратынын мәлімдеді. Екі топтың да Гитлердің 21 наурыздағы Потсдам күнінде Эрнст Рём басқаратын революциялық СА-ға қарсы, ынтымақтастық іздейтін қарапайым бейнесіне ықпал етті. Соңында Орталық партиясының көпшілігі Каас ұсынысын қолдады. Брюнинг және оның жақтастары партиялық тәртіпті сақтауға келісіп, заң жобасына дауыс берді. 23 наурызда Рейхстаг күндізгі уақытта жабырқаулы жағдайда жиналды. Кейбір СА мүшелері күзетшілер болып жұмыс істеді, ал басқалары ғимараттың сыртында жиналды, қарсы пікірлерді қорқытуға тырысты. Гитлердің неміс мәдениеті үшін христиан дінінің маңыздылығын атап өткен сөзі, әсіресе Орталық партиясының сезімталдығын басуға бағытталған және Каас сұраған кепілдіктерді сөзбе-сөз қамтыды. Каас сөйлеген сөзінде Орталық партиясының заң жобасын «көзқарастарды ескере отырып» қолдауын білдірді, ал Брюнинг үнсіз қалды. Парламент кешке қайта жиналғанда, SPD, төрағасы Отто Вельс басқарып отырған, басқа барлық партиялар «Құқық беру туралы» заңға дауыс берді. Бұл дауыс Адольф Гитлердің диктатурасын орнатудағы маңызды қадам болды және демократияның өзінің құлдырауына дауыс бергенінің басты мысалы ретінде есте қалды. Каас кепілдіктерді сұрағандықтан және кейіннен Рейхсконкордат келіссөздеріне қатысқандықтан, кейде Каас келісімі Киелі Тақ пен жаңа режим арасындағы мүдделердің өзара алмасуының бөлігі болды деп айтылады. Алайда, Киелі Тақтың осы мәселелерге қатысқанына ешқандай дәлел жоқ. Каас жыл басынан бері Римге барып, Эупен мен Малмедидегі, бұрын Германияның қалаларындағы, қазір Бельгияға қарасты, қақтығысты талқылауды жоспарлаған болатын, онда дін қызметкерлері тұтқынға алынған. Бұл сапарды саяси оқиғалар кейінге шегерді – біріншіден Гитлердің тағайындалуы, содан кейін наурыз айындағы сайлау, содан кейін «Құқық беру туралы» заң, бірақ 24 наурызда, шешімнен бір күн өткен соң, Каас ақыры Римге жолға шықты. Осы сапар барысында Каас Пачеллиге Орталық партиясының «Құқық беру туралы» заңға қолдау көрсетуінің себептерін түсіндірді. 30 наурызда ол Германияға қайта шақырылды, ол «Құқық беру туралы» заң келіссөздері кезінде уәделенген жұмыс комитетінің отырыстарына қатысу үшін. Бұл комитеттің төрағасы Гитлер мен Каас болды және ол алдағы заңнамалық шаралар туралы хабарлауы керек еді, бірақ ол үш рет ғана жиналды: 31 наурыз...

Рейхсконкордаты

7 сәуірде жұмыс комитетінің үшінші отырысынан кейін Каас тағы да Берлиннен Римге жол тартты. Келесі күні Мюнхенде пойыз алмастырғаннан кейін, прелат асхана вагонында вице-канцлер Папенмен кездесті. Папен ресми түрде Италияға шаңғы тебуге барды, бірақ оның нақты мақсаты Ватикан қаласына бару болды, онда ол өзінің үкіметі атынан Рейхсконкордатты ұсынуы тиіс еді. Каас пен Папен бірге сапарға шықты және пойызда осы мәселе туралы пікір алмасты. Римге келгеннен кейін Каасты 9 сәуірде Пачелли алдымен қабылдады. Бір күннен кейін Папен Пачеллимен таңертең кездесіп, Гитлердің ұсынысын жасады. Пачелли кейіннен шіркеу және мемлекет қатынастарындағы тәжірибесімен танылған Каасқа Папенмен шарттың жобасын келісуге уәкілеттік берді. Бұл талқылаулар оның Римде қалуын ұзартты және Германияда мүдделер қақтығысы туралы сұрақтар туды, өйткені ол неміс парламентарийі ретінде Ватиканға кеңес беріп жатқан еді. 5 мамырда Каас партия төрағасы лауазымынан кетті, ал неміс үкіметінің қысымы оны конкордат келіссөздеріне белсенді түрде қатысудан бас тартуға мәжбүр етті. Ватикан католик дін қызметкерлері мен ұйымдарының саясаттан шеттетілуін тоқтатуға тырысқанмен, Пачелли барлық діни қызметкерлердің белсенді саясаттан шеттетілуін қатты қолдағандығы белгілі болды, бұл шіркеутің барлық елдерде бүгінгі күні де сақтап келе жатқан ұстанымы. Ақырында Ватикан діни және қайырымдылық саласына ғана шектеуді қабылдады. Рим келіссөздері аяқталғанға дейін Орталық партия үкіметтің қысымына көніп, өзін таратып, осылайша неміс католиктерін саяси өмірге қатысудан шеттетіп жіберді. Оскар Халецкинің айтуынша, Каас пен Пачелли "католиктердің саяси партия ретінде Германияның қоғамдық өмірінен шығарылуы салдарынан Киелі Тақтың олардың мемлекеттік өмірдегі орнын сақтап қалу үшін үкіметтен кепілдіктер алуын одан да қажет деп тапты". Пачелли, қазіргі Папа Пий XII, Германия кардиналдарымен 1939 жылдың 6 наурызында, сайлануынан үш күн өткен соң кездесті. Ол шіркеуге қарсы нацистердің үнемі шабуылдарына және оның наразылықтарына нацистердің жауаптарына сілтеме жасап, былай деді: "Олар әрқашан: "кешіріңіз, бірақ біз әрекет ете алмаймыз, өйткені конкордат әлі заңды түрде міндетті емес". Бірақ оны ратификациялағаннан кейін жағдай жақсармады, керісінше нашарлады. Өткен жылдардағы тәжірибелер көңіл көтеріп тұрмады". Осыған қарамастан, Киелі Тақ Германиядағы епископтар мен сенушілермен байланыс орнату үшін Германиямен дипломатиялық қарым-қатынасты жалғастырды. Конкордаттың нәтижесінде шіркеу көбірек мұғалімдерге, мектеп ғимараттарына және католик оқушыларына арналған орындарға ие болды. Сонымен қатар Пачелли мен Папа Пий XI еврейлерге мүлдем басқаша қаралғанын жақсы білген. Каастың ықпалымен Орталық партияның "Қосымша өкілеттік беру туралы" заңға дауыс беруі Гитлерлік тәртіптің орнауына ықпал еткен әрекет болды.

Ватиканда

Конкорд келіссөздерінде маңызды рөл атқарған Каас Германияда оның орындалуын қадағалайтын ақпараттық кеңсеге жетекшілік етуді үміттенеді. Алайда, кардинал Бертрам оның саяси өмірін ескере отырып, Каасты лайықты адам деп санамады. Сонымен қатар, Каас өзінің партияластары арасында даулы болды, олар оның Римге кенеттен және ұзаққа көшуін дезертирлік деп, ал конкорд келіссөздеріне қатысуын партияға сатқындық деп қарады. Бұл пікірдің жарқын мысалы – Хайнрих Брюнинг, ол эмиграцияда жазған естеліктерінде Каасты айыптады, аталған естелік тарихшылар арасында әртүрлі бағаланады. Кардинал Бертрам Каасқа жауапкершіліксіз құрметті мәртебе беруді ұсынды. Осыған сәйкес, Каас 1934 жылғы 20 наурызда Папалық протонотарий, ал 1935 жылғы 6 сәуірде Әулие Петір базиликасының каноны болып тағайындалды. Осы уақытта Трир епархиясы Каасты Трир соборының капитулындағы лауазымынан шеттетіп жіберді. Людвиг Каас 1952 жылы 70 жасында Римде қайтыс болды. Ол бастапқыда Ватиканның Кампо-Санто бейіштігіне жерленді. Кейіннен Папа Пий XII өзінің досының мәйітін Әулие Петір базиликасының криптасына қоюға бұйырды. Осылайша, Людвиг Каас – ХХ ғасырдың барлық папаларының қасында демалатын жалғыз монсеньор атанды. Оның жұмысын жалғастыру үшін Папа Пий XII Ватикан үшін жаңалық болған профессор Маргарита Гуардуччини тағайындады.

Жарияланымдар тізімі

Людвиг Каас – ғалым және көп жазған автор, ол латын немесе неміс тілдерінде неке заңдары, білім беру реформасы, моральдық және жүйелі теология, канондық құқық, соғыс тұтқындары, Эудженио Пачеллидің сөздері, тарихи және Веймар Республикасы мен Рейхсконкордаттың саяси мәселелері сияқты кең ауқымдағы тақырыптарды қарастырды. Оның кейбір еңбектері оның қайтыс болғаннан кейін жарық көрді.