Кіріспе

Тибеттің рухани жетекшісі 1810-1815 жылдар аралығында Лунгток Гьяцзо, Лобзанг Тенпай Ванчук Лунгток Гьяцзоның қысқартылған аты (Лунгток Гьяцзо және Лунтток Гьяцзо деп те жазылады; 1 желтоқсан 1805 – 6 наурыз 1815), Тибеттің 9-шы Далай-ламасы болды. Ол бала кезінде қайтыс болған жалғыз Далай-лама және 22 жасқа толмастан қайтыс болған төрт Далай-ламаның біріншісі еді.

Ерте өмір

Лунгток Гятсо 1805 жылғы 1 желтоқсанда Дан Чохор (немесе Денчокор) монастырының жанында дүниеге келді. Көптеген дереккөздер оны жетім деп көрсетеді, бірақ басқалары оның ата-анасын Тендзин Чокёнг және Дондруб Долма деп атайды. Бала кезінен-ақ келесі Далай-лама болуға үміткер болған ол, Лхасаның жанындағы Гунгтанг монастырына жеткізілді, онда оны тибеттік шенеуніктер, соның ішінде Цин өкілдері – амбандар тексерді. Ол Сегізінші Далай-ламаның қызметкерлерінің басты үміті болды. 1808 жылы Жетінші Панчен-лама Гедун Чокей Нима оны анықтады, шашын қырқып, Лобзанг Тенпай Ванчук Лунгток Гятсо деген есім берді.

Далай-ламаның өмірі

1810 жылы ол Потала сарайында Ганден Подранг үкіметінің Алтын тағына отырды. Сол жылы егде жастағы регент Та Таң Нга ван Гон По қайтыс болды және оның орнына Де мо Тулку Нга ван Ло занг Таб тен Джиг ме Гья Цзо (1819 жылы қайтыс болды) тағайындалды. "Англиялық саяхатшы Томас Мэннинг 1812 жылы Лхасаға жеткенде, сол кезде жеті жаста болған 9-шы Далай-ламамен кездесуін құлшыныспен сипаттады. "Ламаның әдемі және қызықты беті менің барлық назарымды өзіне аударды", - деп жазды Мэннинг. "Ол қарапайым, табиғи мінезді, жақсы білім алған ханзада бала еді. Оның бет-әлпеті, менің ойымша, әсерлі түрде әдемі болды. Ол көңілді, шаттыққа толы адам еді. Ламамен болған осы кездесу маған қатты әсер етті. Мен сезімнің күшінде жылап та жіберуге дайын едім" - деді ол. Жетінші Панчен-лама 1812 жылдың 22 қыркүйегінде Лхасада оған жас монахқа ант берді. Лунгток Гьяцзо дхармаға зор қызығушылық танытып, өткір зиялылыққа ие болды, ұзақ дұға мәтіндерін, Абхисамайалангкара, Мадхиамака және Абхидхармакошаның түпнұсқаларын жаттап алды. Нгванг Няндак (Алпыс алтыншы Ганден Трипа), Чанчуб Чопел (кейін ол Алпыс тоғызыншы Ганден Трипа болды) және Еше Гьяцо да оның ұстаздарының қатарында болды.

Өлім

Тоғыз жасар Далай-лама жыл сайынғы Монлам дұға фестивалінде суық тиді. Ол 1815 жылдың 6 наурызында Тибетте қайтыс болды. "Бүкіл ел қайғыға батты", бұл сегіз жылдан кейін жаңа туған нұрдың танылғанға дейін жалғасты. Оның денесі Потала сарайындағы Сердунг Сасум Нгонга деп аталатын алтын қабірге орнатылды. "Қысқа ғұмырлы Далай-ламалар дәуірінде – тоғызыншыдан он екінші реинкарнацияға дейін – Панчен сол шақтың ламасы болды, жастық шағында қайтыс болған төрт Далай-ламаның орнын толтырды."