Сарса Денгел: Эфиопияның көрнекті сұлтаны (Sarsa Dengel: Etiopiyanyń körnekti súltany)

Кіріспе

1563 - 1597 жылдар аралығында Эфиопияның императоры Сарса Денгел (śärṣä dəngəl; 1550 – 4 қазан 1597), сондай-ақ Ұлы Сарса деп те аталады, Эфиопияның императоры және Соломон әулетінің мүшесі болды. Оның тақ аты Малак Сагат I (መለክ ሰገድ malak sagad) еді. Император Менас пен императрица Адмас Могасаның ұлы Сарса Денгел 14 жасында патша болып сайланды. Билеуші ретінде ол бірнеше көтеріліске тап болып, империяның орталығын Шеуадан Бегемдерге көшірді. Сарса Денгел Османлыларға қарсы күресіп, аймақтық билеуші Бахр Негус Ешақ пен Адал сұлтаны Мұхаммед V-ті жеңді. Ол сондай-ақ Дебарва мен Хиргигодағы түрік шапқыншыларын қайтарды. Бұған қоса, Сарса Денгел солтүстікке қарай қоныс аударуда болған Оромо тайпаларына қарсы жорықтар ұйымдастырып, оларды табысты түрде кері итерді. Әскери жетістіктеріне қарамастан, тарихшылар оның Оромоның оңтүстіктегі кеңеюіне назар аудармай, солтүстік жорықтарына баса назар салғаны Эфиопия империясының құлдырауына соқтырды деген пікірде.

Өмірбаян

Сарса Денгель, император Менас пен императрица Адмас Могасаның ұлы, армияның Шеван командирлері мен әйел императрицасы тарапынан патша сайланды. Ол он төрт жасқа толмаған еді, бірақ Тигрдің ықпалынан қорқып, Ишақ арқылы Османмен жиі келісетін Амхара аристократиясы оны қолдады. Сарса Денгель ересек болғаннан кейін бірнеше көтерілістерді басуға мәжбүр болды: мысалы, 1563 жылы Ендагабатан шайқасындағы оның туысы Хамалмал және екі жылдан кейін оның туысы Фасилдің көтерілісі. 1570 жылдары бірнеше Оромо тайпалары Абиссинияға қарай солтүстікке көшіп-қонуды бастады. 1572 жылы Сарса Денгель Звай көлінің жанында Амбисса есімді луба басқарған Борана Оромоның шабуылына қарсы тұрды. 1574 жылы Оромоның Вей провинциясын басып алғанын білген император бүкіл Эфиопиядан әскер жинап, Гинд Беретте әскер құрды. Сарса Денгель сол жерден оңтүстікке бет алып, Оромоның Майяны да басып алғанын анықтады. Сарса Денгель Оромоны жеңіп, оларды Фатагерге қашуға мәжбүр етті. Кейіннен ол Адал сұлтаны Мұхаммед ибн Насырдың Хадияда жорық жүргізіп жатқанын білді. Содан кейін Веби өзені шайқасында Адалит әскеріне қарсы шығып, оларды жеңді. Османдықтар Дебарвадан шыққанда, жергілікті билеуші Ешақ мүмкіндікті пайдаланып, оны басып алып, түріктермен одақ құрды. Сарса Денгель өзінің вассалының мақтандығы мен сатқындығы деп санаған нәрсеге ашуланып, 1577 жылы оларға қарсы жорыққа шықты. 1578 жылы Тиграйда Ешақ әскерімен шайқасып, Бахр Негаш әскерін жеңді. Жеңімпаз император Дебарваға қарай жылжыды. Сарса Денгель Дебарвада түріктердің сақтаған байлықтарын тартып алып, Османдықтар тұсында салынған мешітті және бекіністі қиратуға бұйрық берді. Императордың әскери жеңістеріне қатты таң қалған жазбашы былай деді: «Эфиопия патшаларының қайсысы мылтық пен зеңбірекпен жабдықталған түрік әскерін жеңді? Патша Малак Сагадтың жеңістерін ешкім көрген де, естіген де жоқ!» Түріктерді жеңген соң Сарса Денгель Аксумда таққа отырып, 1580 жылы Семен провинциясындағы Бета Израильге қарсы науқан жүргізу үшін Тиграйдан кетті. Бұл жорықта Сарса Денгель Борана Оромоның Шева, Вадж және Дамот провинцияларына шабуыл жасағаны туралы ақпарат алды. Осыған қарамастан, Сарса Денгель осы аумақтарды Оромодан қорғаудан бас тартып, Бета Израильге назар аударуды жалғастырды. Бұл шешім оның шенеуніктерінің арасында наразылық тудырды, бірақ император өзінің әрекетін: «Ғалалармен күресуден гөрі Иса Мәсіхтің қанының жауларымен [яғни яһудилермен] күресуім артық» деп түсіндірді. Луба Мулета басшылығымен Борана Оромосы Абайды кесіп өтіп, 1586 жылы Годжамды басып алды. Осы шабуыл кезінде болашақ император Сусеньос I Оромолар тарапынан тұтқынға алынды. Сарса Денгель содан кейін оңтүстіктегі Оромоға қарсы бастама көтеріп, Ведждегі Даве Оромосын оңтүстікке қашуға мәжбүр етті. Бахрей Сарса Денгельдің жорығын мақтап, ол «соғыс жүргізген кезде әскерлерін алға жіберіп, жақсы атты және жаяу әскерлерімен артта қалуды әдетке айналдырған ата-бабаларының патшаларының әдет-ғұрыптарына сәйкес әрекет етпегенін» айтты. 1587 жылы түріктер Хиргиго портын тастап, Дебарваны қайта басып алу үшін ішкі аймаққа қарай аттанды. Түріктер Хамасиеннің губернаторын жеңіп, Тиграйға қашып кетті. Мұны естіген Сарса Денгель әскерін жинап, ауылды тоналып жатқан түрік басқыншыларын сүртіп тастау үшін Мереб өзенін кесіп өтті. Ол Дебарваға жетіп, содан кейін түрік қолбасшысы Кадауред-паша қаза тапқан Хиргигоға қарай жол тартты. Түріктер императорға бейбітшілік туралы ұсыныс жасап, Хиргигодан шегінді де, оны жергілікті Балау басшысына тапсырды. Дамоттағы Оромоға қарсы соңғы жорығында, оның Хроникасында жазылғандай, бір топ монахтар оны осы жорықтан бас тартқызуға тырысты; сәтсіз аяқталғаннан кейін, олар оны белгілі бір өзеннен балық жемеуге ескертті. Олар оған өзеннің жағасынан өтіп бара жатқанда, өзеннен ұсталған балықты жеп, ауырып, қайтыс болды. Оның денесі Рема аралындағы Медхан Алем шіркеуіне жерленді. 1933 жылғы наурыз айында Роберт Эрнест Чисман шіркеуге келгенде, оған оның ішкі мүшелері қайтыс болған жерінен әкелінген көк және ақ фарфор құмыра көрсетілді.

The son of Emperor Menas and Empress Admas Mogasa, Sarsa Dengel was elected king by the Shewan commanders of the army and the Dowager Empress. He was barely fourteen years old, but was supported by the Amhara aristocracy who feared Tigrayan influence in the person of Yishaq who frequently aligned with the Ottomans. Upon his coming of age, Sarsa Dengel had to put down a number of revolts: such as his cousin Hamalmal in 1563 at the Battle of Endagabatan, and another by his cousin Fasil two years later. In the 1570s several Oromo tribes had begun migrating north towards Abyssinia. In 1572 Sarsa Dengel fought off a raid by the Borana Oromo under a luba named Ambissa near Lake Zway. In 1574, upon learning that the Oromo had conquered the province of Wej, the Emperor assembled his forces from across Ethiopia to create an army at Gind Beret. From there, Sarsa Dengel headed south and discovered that the Oromo had also seized Maya. Sarsa Dengel successfully defeated the Oromo, compelling them to flee toward Fatager. He later learned that the Adal Sultan, Muhammad ibn Nasir, was campaigning in Hadiya. Subsequently, he confronted the Adalite army at the Battle of Webi River, where he decisively defeated them. When the Ottomans withdrew from Debarwa, the local ruler Yeshaq promptly seized the opportunity to occupy it and forge an alliance with the Turks. Sarsa Dengel, angered by what he perceived as his vassal's arrogance and betrayal, marched against them in 1577. He confronted Yeshaq's army in Tigray in 1578, where he decisively defeated Bahr Negash's forces and killed Yeshaq in battle. The victorious Emperor then advanced on Debarwa whereupon the Turkish garrison surrendered with all its firearms. Sarsa Dengel then seized the vast riches stored by the Turks in Debarwa and ordered the destruction of the mosque and the fort erected during the Ottoman occupation. The chronicler, who was greatly impressed by the Emperor's military victories exclaims: "Who among the kings of Ethiopia has defeated the Turkish army supplied with rifles and cannons? None has seen or heard of the victories of King Malak Sagad!" Upon defeating the Turks, Sarsa Dengel then held his coronation at Aksum and in 1580 he departed from Tigray to conduct a campaign against the Beta Israel in Semien province. While on this campaign, Sarsa Dengel received information that the Borana Oromo were attacking the provinces of Shewa, Waj, and Damot. Despite this, Sarsa Dengel declined to defend these territories against the Oromos and instead continued to focus his attention on the Beta Israel. This decision generated considerable frustration among his officials but the Emperor justified his action by stating: "It is better for me that I fight with the enemies of the blood of Jesus Christ [i. e. Jews] than go to fight against the Galla." Under luba Mul'eta the Borana Oromo crossed the Abay and invaded Gojjam in 1586, it was during this raid that the future Emperor Susenyos I would be captured by the Oromos. Sarsa Dengel then took the initiative against the Oromo in the south, where he forced the Dawé Oromo in Wej to flee south. Bahrey praised Sarsa Dengel's campaign, stating that he "did not act according to the custom of the kings his ancestors, who, when making war were in the habit of sending their troops ahead, remaining themselves in the rear with the pick of their cavalry and infantry, praising those who went forward bravely and punishing those who lagged behind." In 1587, the Turks left the port of Hirgigo and advanced inland to take Debarwa again. The Turks defeated the governor of Hamasien who fled to Tigray. Upon hearing this, Sarsa Dengel mobilized his forces and crossed the Mereb river to repel the Turkish invaders who were pillaging the countryside. He advanced to Debarwa and then continued to Hirgigo where the Turkish commander Kadawred Pasha was killed. The Turks then gave a peace offering to the Emperor and withdrew from Hirgigo, handing it over to a local Balaw chief. On his final campaign against the Oromo in Damot, his Chronicle records, a group of monks tried to dissuade him from this expedition; failing that, they warned him not to eat fish from a certain river he would pass. Despite their warning, when he passed by the river the monks warned him about, he ate fish taken from this river and grew sick and died. His body was interred in Medhane Alem church on Rema Island. When Robert Ernest Cheesman visited the church in March 1933, he was shown a blue and white porcelain jar, which his entrails were brought from the place of his death.

Мұра

Профессор Мордехай Абирдің айтуынша, "Серса Денгельді қабілетті, батыр және сәтті монарх деп сипаттаған көптеген тарихшылар шындықты толығымен бұрмалаған". Ол Сарса Денгельдің Оромо кеңеюін тоқтату үшін оңтүстікке ресурстарын және назарын жұмсаудың орнына, солтүстіктегі Бета Израиль провинцияларында өкіметін консолидациялауға ұмтылуы эфиопия тарихындағы шешуші момент болды деп есептейді. Бұл қателікті шешім эфиопиялық үстіртті Оромо көші-қонын үшін ашты және эфиопия империясының құлдырауына себеп болды.