Кіріспе

АҚШ-тағы тоқыма өндірісі жүйесі – Уолтам-Лоуэлл жүйесі, 19-шы ғасырдың басында АҚШ-та, әсіресе Жаңа Англияда тоқыма өнеркәсібінің дамуымен бірге қолданылған еңбек және өндіріс моделі. Өнеркәсіптік революцияның қарқынды даму кезеңінде, тоқыма өнеркәсібі механикаландырылған алғашқы салалардың бірі болды. Бұл мүмкіндік Америка революциясы кезінде ойлап табылған, мысалы, «жіп иіру машинасы», «жіп қайысы» және «су тірегі» сияқты жаңалықтардың арқасында туды. Өндіріс моделі мен еңбек ресурстары алғаш рет тоқыма өндірісінде зерттелді. Жүйеде негізінен ауылдық жерлерден жаңа тоқыма орталықтарына келген, «фабрика қыздары» деп аталатын жұмысшылар пайдаланылды. Олар үйдегі еңбекақыдан гөрі көп ақша табуға және қалада мәдени өмір сүруге келді. Олардың өмірі қатаң тәртіппен өтті: пансионаттарда тұрып, белгілі бір сағаттар мен моральдық кодекске бағынды. Жергілікті тоқыма өнеркәсібінде бәсекелестік күшейіп, жалақы төмендеді, сондықтан жұмысшылар ереуілдер ұйымдастыра бастады. АҚШ-та иммиграцияның өсуімен бірге, иммигранттар көбінесе өздерімен біліктілікті алып келді және ғасырдың ортасына қарай төмен жалақыға жұмыс істеуге дайын болды. Нәтижесінде, жүйе тиімсіз болып, құлдырады.

Алдын ала

Уолтам-Лоуэлл жүйесіне дейін Род-Айленд штатында қолданылған, онда британдық иммигрант Сэмюэл Слейтер 1793 жылы алғашқы иіру фабрикаларын ашты. Слейтер британдық диірмендердегі тәжірибесіне сүйене отырып, Жаңа Англия ауылдарындағы отбасылық өмірдің дәстүрлі үлгілеріне негізделген "Род-Айленд жүйесі" деп аталатын фабрика жүйесін құрды. Зауыттың алғашқы қызметкерлері 7-12 жас аралығындағы балалар болды, және Слейтер оларды жеке бақылады. Алғашқы бала жұмысшы 1790 жылы жұмысқа алынды. Слейтер бастапқыда фабрикасын алыстан келген әйелдермен және балалармен толықтыруға тырысты, бірақ Жаңа Англия отбасының тығыз байланысы себепті бұл жоба сәтсіз аяқталды. Содан кейін ол толық отбасыларды шақырып, жаңа қалалар құрды. Ол фабрикаға тиесілі үйлерді және дүкендерді ұсынды, сондай-ақ жексенбілік мектепке демеушілік етті, онда колледж студенттері балаларды оқуға және жазуға үйретті.

Сипаттамалары

Уолтхам-Лоуэлл жүйесі тік интеграцияланған жүйенің алғашқы қолданушысы болды. Мұнда өндірістің барлық сатысы толық бақылауда болды. Жіп иру, тоқу, бояу және кесу енді бір ғимараттың ішінде жүзеге асырылды. Осындай толық бақылау басқа компаниялардың өндіріске араласуына мүмкіндік бермеді. Уолтхам зауыты жаппай өндіріс процесін де енгізді, бұл өндіріс көлемін едәуір арттырды. Сумен жұмыс істейтін біліктер мен белдіктер жүздеген қуат желілерін байланыстырды. Өндіріс өте жылдам қарқынмен өсіп, 19 ғасырдың басында жергілікті еңбек ресурстары жеткіліксіз болды. Лоуэлл бұл мәселені жас қыздарды жұмысқа тарту арқылы шешті.

Уолтем

Сэмюэл Слейтердің жетістіктерінен кейін, «Бостон Ассошиэйтс» деп аталатын инвесторлар тобы, Ньюберипорт, Массачусетс саудагері Фрэнсис Кэбот Лоуэллдің жетекшілігімен, Бостонның батысында, Массачусетс штатының Уолтем қаласында Чарльз өзені бойында жаңа тоқыма өндірісін құрды. Бұл фирма 1814 жылы «Бостон өндіріс компаниясы» болып тіркелді және мақтадан мата жасаудың барлық кезеңін бір шатыр астында біріктірген елдегі алғашқы кәсіпорын болды. «Бостон Ассошиэйтс» Англияның Ланкашир аймағындағы қатал жағдайлардан өзгеше, еңбекті бақылауға алатын жүйе құруға тырысты. Олар жақын маңдағы шаруа қыздарын Уолтемдегі фабрикада жұмыс істеуге шақырып алды. Фабрика қыздары компанияға қарасты жатақханаларда тұрды, қатаң тәртіп ережелеріне бағынды және үлкен әйелдердің қадағалауында болды. Олар аптасына шамамен 80 сағат жұмыс істеді. Аптаның алты күні сағат 4:40-та фабрика қоңырауының дыбысынан оянып, сағат 5-те жұмысқа кірісетін, ал сағат 7-де 30 минуттық таңғы аспаздық үзіліс алатын. Олар түскі үзіліске дейін, шамамен сағат 12-де 30-45 минут жұмыс істейтін. Жұмысшылар фабрика жабылғанда, сағат 7-де компанияға қарасты үйлеріне қайтатын. Бұл жүйе «Уолтем жүйесі» деп аталды.

Лоуэлл

Бостондық өндіріс компаниясы зор пайда әкелді, бірақ Чарльз өзенінің қуат көзі ретінде әлеуеті өте шектеулі болды. Франсис Кэбот Лоуэлл 1817 жылы ерте қайтыс болды, одан кейін оның серіктестері Бостонның солтүстігіне, Массачусетс штатының Шығыс Челмсфорд қаласына барып, үлкен Мерримак өзені одан әлдеқайда көп қуат бере алатынын анықтады. Алғашқы фабрикалар Мерримак өндіріс компаниясын құрды және 1823 жылы жұмысқа кірісті. Осы елді мекен 1826 жылы Лоуэлл қаласы болып тіркелді, ал он жылдан кейін Лоуэлл қаласы мәртебесін алды, он тоқыма корпорациясын біріктірді, барлығы Уолтам жүйесі бойынша жұмыс істеді және олардың әрқайсысы Бостондық өндіріс компаниясынан едәуір үлкен болды. Лоуэлл Жаңа Англиядағы ең ірі қалалардың біріне айналды, ал бұл үлгі Лоуэлл жүйесі деп аталды; ол Жаңа Англияның басқа аймақтарында, көбінесе Бостондық серіктестіктер құрған басқа фабрикалық қалаларда қолданылды.

Құлдырау

Кезең-кезеңімен, арзан және нашар ұйымдастырылған шетелдік жұмыс күші диірмендегі қыздардың орнын басты. Лоуренс 1845 жылы құрылған кезде-ақ оның тиімділігіне күмән туды. Шетелдік жұмыс күшіне көшуге және бұрынғы жүйенің жойылуына себеп болған басты факторлардың бірі – Азамат соғысының басталуы болды. Қыздар медбике болып жұмыс істеуге кетті, өз шаруашылықтарына оралды немесе ер адамдар әскерге шақырылғанда бос қалған лауазымдарды иеленді. Осы қыздар соғыс жылдарында диірмендерде жұмыс істемей, соғыс аяқталғаннан кейін диірмендер қайта ашылғанда, олар қайта оралмады, себебі енді диірмендер оларға қажет болмады. Олар жаңа мамандықтарына бекініп қалды немесе өмірде алға жылжып, диірмен олар үшін қолайсыз болды. Диірмендегі ер адамдардың жұмысқа орналасу үлесі артып, онда жұмыс істейтін адамдардың демографиялық құрамы күрт өзгерді. Лоуэлл зауыты шетелдік жұмысшы табына, әсіресе Массачусетс штатына көптеп келген ирланд иммигранттарына күрт тәуелді болды.