Кіріспе

Түпнұсқалы Үнді-Еуропалық тілдердегі етістіктер морфологияның күрделі жүйесін көрсетеді, бұл жүйе зат есімдерге қарағанда күрделірек. Етістіктер олардың аспектілеріне сәйкес жіктеледі, көптеген грамматикалық түрлер мен сөздерді қолданады және тұлға, сан және уақыт бойынша жіктеледі. Осылайша қалыптасқан толық формалардан басқа, есімсіз формалар, мысалы, қатысушылар да кеңінен қолданылады. Бұл етістік жүйесі ежелгі грек және Веда санскриті тілдерінде анық көрінеді, олардың етістік жүйелерінің барлық жақтары дерлік сәйкес келеді және бұл тілдер Түпнұсқалы Үнді-Еуропалық тілінің ерте ұрпақ тілдерінің ең жақсы зерттелгендері болып табылады.

Тамырлар

Индоеуропа тілінің етістігінің морфологиялық талдауының бастапқы нүктесі – түбір. Индоеуропа тілінің түбірлері – лексикалық мағынасы бар морфемалар, олар көбінесе бір немесе бірнеше дауыссыз дыбыстармен екі жағынан да шектелген, бір дауыстыдан тұрады және өте қатаң ережелерге бағынады.

Сабақтар мен сабақ түзілуі

Соңғы жұрнақтар – сан, тұлға және т.б. білдіретін – қолданылуы мүмкін, ал тамырға қосымша элементтер қосылуы да мүмкін. Мұндай қосымшалардың нәтижесінде пайда болған бөлік – бұл түбір, оған соңғы жұрнақтар қосылып, жасалған формалар алынады.

Темалық және тақырыптық сабақтар

Есімдіктер сияқты, етістіктер де түбірге соңғы жұрнақтар қосылмас бұрын, қысқа, өзгермелі дауысты – е немесе о – тақырыптық дауысты деп аталатын, қосылғандығына қарай негізгі айырмашылықты жасады. Тақырыптық жіктемелерде кейбір жұрнақтар осы дауыстының болуына немесе болмауына байланысты өзгеше болды, бірақ көбінесе екі типте де жұрнақтар бірдей болды. Осының салдарынан, атематикалық етістіктер кейінгі Үнді-Еуропа тілдерінде өнімді емес, қалдық классқа айналды. Герман және Итальян тілдері сияқты топтарда, атематикалық етістіктер жазба тілінің пайда болу кезінде дерлік толығымен жойылды, ал санскрит және ежелгі грек тілдерінде олар жақсырақ сақталды.

Оқиғалық етістіктер

Перфективті ("аористік") және имперфективті ("қазіргі") аспектілік кластар бірлесіп, оқиғаларды бейнелейтін етістіктер деп аталады, оларды стативтен (болу жағдайын көрсететін етістіктер) ажырату үшін. Екеуі де бірдей жіктелу жүйесін бөліседі, бірақ шағын айырмашылықтары бар. Басты айырмашылық – имперфективті етістіктер арнайы қазіргі заманғы (бірінші) аяқталуларды пайдалануға мүмкіндік алса, перфективті етістіктерде тек әдепкі замансыз (екінші) аяқталулар ғана қолданылады. Қазіргі заман негізгі оқиғалық аяқталуларды қолданып, қазіргі оқиғаларды көрсету үшін пайдаланылады, бірақ болашақ оқиғаларды да білдіре алады. Өткен заман өткен оқиғаларды көрсетеді және екіншілік оқиғалық аяқталуларды қолданады. Перфективті етістіктер әрқашан екіншілік аяқталуларды қолданады, бірақ міндетті түрде өткен шақ мағынасын білдірмейді. Екіншілік аяқталулар, тікелей айтқанда, тіпті имперфективті етістіктерде де заманды білдірмейді. Яғни, егер контексттен белгілі болса, өткен шақ аяқталулары қазіргі шақ мағынасында қолданылуы мүмкін. Мұндай қолданыс Веда санскритінде де кездеседі, онда бірнеше етістік қатарынан тек біріншісі ғана қазіргі заманды (бірінші аяқталулармен) көрсетеді, ал қалғандары белгіленбеген (екінші аяқталулармен) болады. Егер етістіктер субъюнктив немесе оптатив болса, көңіл-күй белгісі тек бірінші етістікте ғана болуы мүмкін, ал қалғандары көңіл-күйін білдірмейді (яғни, индикатив). Ежелгі грек, армян және үнді-иран тілдерінде екіншілік аяқталуларға *e немесе *h₁e болып реконструкталған префикс – көбейтілген (augment) қосылды. Көбейтілгеннің функциясы нақты белгісіз (көбінесе ол 'өткен' мағынасымен байланысты деп есептеледі), бірақ ол кейінгі тілдердегідей, жіктелудің тұрақты бөлігі емес еді. Гомерлік грек және Веда санскритінде көптеген имперфект (өткен имперфективті) және аорист етістіктері көбейтілгенсіз кездеседі; оның қолданылуы кейінгі грек және санскрит тілдерінде ғана міндетті болды. Морфологиялық тұрғыдан алғанда, перфективті етістіктердің индикативі имперфективті етістіктердің өткен индикативінен ажыратылмайды, және ПИЕ-нің ерте кезеңдерінде бұл бірдей етістік формациясы болған болуы мүмкін. PIE тарихының белгілі бір кезеңінде қазіргі заман екіншілік аяқталулардан біріншілік аяқталуларды дамыту арқылы қалыптасты. Барлық етістіктер осы жаңа аяқталулармен әшекейленген жоқ; семантикалық себептерге байланысты кейбір етістіктерде ешқашан қазіргі заман болған жоқ. Осы етістіктер – перфективті етістіктер, ал қазіргі заман алғандары – имперфективті етістіктер.

Статив етістіктер

Стативті етістіктер оқиғалардың орнына қазіргі күйді білдіретін. Ол дәстүрлі түрде кемелді деп аталды, бұл PIE түрінің стативтік сипаты толыққанды танылғанға дейін латын тіліндегі уақытқа негізделген атау еді. Латын тілінде статикалық аспекті ұғымы уақытпен байланысты болса, PIE-де ешқандай нақты уақытпен байланыс болған жоқ. Стативтік аспект формальды түрде өзіне тән жеке аяқталулармен белгіленді, ол оқиғалық етістіктерден жекеше түбірімен о дәрежесінде, бірақ басқа жерлерде нөлдік дәрежеде және көбінесе қайталау арқылы ерекшеленді. Перфективті етістіктер сияқты, стативті етістіктер де уақытсыз болды және уақытты көрсетпей, жай ғана күйді сипаттады. Бұл стативті етістіктердің тұрақты күйді білдіретінін (мысалы, испан тіліндегі ser мен уақытша estar) емес, керісінше, күйдің қазіргі сәтте, өткенде немесе болашақта қолданылатынын тілдік морфология арқылы білдіру мүмкін емес екенін білдіреді. Бұл айырмашылықтар, болжам бойынша, үстеулер арқылы білдірілген. Көптеген туыс тілдерде стативтің мағынасы қазіргі күйді тудырған бұрынғы әрекетті білдіретіндей болып өзгерді, нәтижесінде грек тіліндегі кемелділік пайда болды. Соңында, басымдықты бастапқы әрекетке ауыстыру арқылы, яғни жаңа ғана басталған әрекетке немесе күйге, стативтің көп жағдайында өткен шаққа айналуына әкелді (мысалы, герман, латын және кейінірек грек тілдерінде). IE стативінің бастапқы қазіргі мағынасы герман тіліндегі претерит-қазіргі етістіктерінде көрінеді, мысалы гот тіліндегі wait "Мен білемін" (< PIE *, бастапқыда "Мен көргеннен/тапқаннан пайда болған күйдемін"; латын тіліндегі vidēre "көру", санскрит тіліндегі vinátti "табады") және санскрит тіліндегі véda, көне грек тіліндегі oĩda, және көне шіркеу славян тіліндегі vědě сияқты нақты туыс сөздерде сақталған, олардың барлығы "Мен білемін" деген қазіргі шақтың мағынасын сақтайды.

Дауыс

Бастапқыда етістіктердің екі дауысы болды: белсенді және орташа-пассивті. Кейбір туыс тілдерде (мысалы, санскрит) бұл пассивті дауыспен толықтырылды; ал басқаларында (мысалы, латын) орташа-пассивті дауыс белсенді дауыста да қолданылатын түбірлер үшін пассивті мағынаға ие болды, бірақ орташа-пассивті ерекшелігін «депонент» деп аталатын түбірлерде сақтап қалды.

Көңіл күйі

PIE-дің көңіл-күйлері хабарлау, бұйрық, шартты, тілек және болжамды көңіл-күйлерді қамтыды.

Қажеттілік

Бұйрық сөздер басқа адамдарға арналған нұсқаулар үшін қолданылған, сондықтан ол тек екінші және үшінші жақта ғана кездесетін. Ол өзіне тән ерекше бұйрық бітіктерін пайдаланған.

Қосалқы

Толыққанды гипотетикалық жағдайларды, мысалы, "егер мен ұйықтап қалсам" сияқты сипаттау үшін шартты рай қолданылды. Сондықтан, ол болашақ оқиғаларды білдіру үшін де қолданылды (өйткені болашақ оқиғалар өзіндік болжамды, нақты емес). Шартты рай этимологиялық дауыстыны түбірге қосу және біріншілік жұрнақтармен толықтыру арқылы жасалды, түбір e үндісінде болды. Атематикалық етістіктердің шартты райы тематикалық болып келді және морфологиялық тұрғыдан тематикалық көрсеткіш райынан ажыратылмады. Ал теметикалық етістіктерде бірінші дауыстыдан кейін екінші теметикалық дауысты қосылып, ұзын дауысты пайда болды.

Опциялық

Тілектеу райы тілектерді немесе үміттерді білдіру үшін қолданылды, мысалы, ағылшын тіліндегі "ешкімге зиян келтірмесін" сияқты. Ол түбірдің сөздеріндегі ең қарапайым түріне yéh₁ ~ ih₁ атематикалық аблаут жұрнағын қосу арқылы жасалған. Веда санскритінде тілектеу райы сипатталған түбірлерге (бірінші және екінші туындылар) өте сирек кездеседі; тілектеудің көп бөлігі түбір етістіктерде кездеседі. Сихлер бұл деректі протоиндоеуропа тілінде тілектеудің нағыз рай емес, жеке етістік болғанын, сондықтан ол тек түбірлерден тікелей туындағанын, ал туынды етістіктерден емес екенін көрсетеді. Бұған қоса, протоиндоеуропа тілінде стативтік етістіктерде тілектеу райы болмаған сияқты; ол оқиғалық етістіктермен ғана шектелген. Ертедегі үнді-иран мәтіндерінде стативтік тілектеу формаларының куәліктері көбінесе кездеспейді.

Бұйрық

Тыйым салу райының орны, оның мақсаты күмәнді және талқыланып келеді. Ол е-дәрежесіндегі жалаңаш түбір түрінде, екіншілік жұрнақтармен бітеді, бірақ бұл тілдердегі екіншілік жұрнақтары бар формаларға тән алғашқы қосымшасыз болады. Осылайша, тыйым салу райында уақытты білдіретін белгілер мүлдем болмаған. Осы себепті Фортсон (басқалармен бірге) тыйым салу райының гномикалық тұжырымдарда (мысалы, Гомерде) немесе уақытқа тәуелсіз мәлімдемелерде (мысалы, Ведада) қолданылғанын ұсынады.

Сөздік қалыптасу

Кез келген нақты түбірден етістіктер әртүрлі тәсілдермен туындауы мүмкін. Ең консервативті үнді-еуропа тілдерінде (мысалы, ежелгі грек, санскрит, тохар, көне ирланд тілдерінде) әр уақыт/аспект категориясы үшін жеке конъюгация кластары жиынтығы бар, және бір категориядағы етістіктің класы мен екінші категориядағысы арасында ешқандай жалпы байланыс жоқ. Бұл тілдердің ең ерте сатылары (әсіресе Веда санскриті) тіпті ұйымдаспаған жүйенің айқын қалдықтарын көрсетеді, онда берілген етістік түбірі белгілі бір уақыт/аспект категориясында біраз жолмен немесе мүлдем жолсыз конъюгациялануы мүмкін – кейде мағыналары күтпегендей өзгереді. Бұл уақыт/аспект категориялары бастапқыда жеке лексикалық етістіктер ретінде пайда болғанын көрсетеді, олар туынды морфология жүйесінің бір бөлігі болған ("көтерілу" және "көтеру" сияқты байланысты етістіктерді, немесе "өндіру" етістігінен туындаған "өнім", "өнімділік", "өндіріс" сияқты абстракті есімдерді қараңыз) және тек біртіндеп инфлекциялық морфологияның тұтас жүйесіне біріктірілді, ол прототіл кезеңінде әлі толыққанды болмаған. Жаңа етістіктерді қолданыстағы етістік түбірлерінен, сондай-ақ толыққанды қалыптасқан атаулардан алудың әртүрлі тәсілдері болды. Олардың көпшілігі түбірге (немесе сабаққа) жұрнақ қосуды қамтиды, бірақ бірнеше ерекше құрылымдар да болды. Кемелдік етістіктерді, әсіресе стативтік етістіктерді жасау үшін салыстырмалы түрде өнімді болған бір құрылым – редупликация, яғни түбірдің алғашқы дауыссыздарының қайталануы. Кемелдік етістіктерді жасаудың тағы бір ерекше тәсілі – мұрындық инфикс, ол түбірге қосымша ретінде емес, түбірдің ішіне енгізіледі.

Түбір етістіктер

Ең қарапайым етістік жасалуы түбірден тікелей туындаған, ешқандай жұрнақсыз, және түбірдің өзінің мағынасын білдірген. Мұндай "түбір етістіктер" тематикалық немесе атамалық болуы мүмкін; қандай түрі қолданылатынын болжау мүмкін емес. Түбір етістіктің аспектісі түбірінің өзімен анықталды, оның негізгі мағынасына ішкі "түбір аспектісі" тән болды. Осылайша, мәндік түбірлер болды, олардың әдеттегі мағынасы ұзаққа созылу, ағын немесе қайталау сипатта болды, және олардан туындаған етістіктер көбінесе толық емес аспектілі болды. Мағынасы нақты немесе бөлек түбірлер толық аспектілі етістіктерді жасады. Стативтік түбірлер сирек кездеседі; болжам бойынша, тек "білу" түбірі ғана қайта құрастырылды. Дегенмен, бұл жүйеде түсіндірілмейтін көптеген қызықты жайттар бар. Көне түбір "болу" дегенді білдіреді, бұл архетиптік стативтік ұғым. Бірақ, аспектілік тұрғыдан алғанда, ол толық емес түбір болып табылады, сондықтан толық емес түбір етістігін құрайды, стативтік етістікті емес.

Негізгі деривациялар

Алғашқы ПИЕ-де аспектілік жүйе жетілмеген, түбірлік етістіктер түбірлік аспектілерінде ғана қолданылып, нақты нюанстарды білдіру үшін түрлі туындылық құрылымдар қолжетімді болған. Алайда, ПИЕ-нің кейінгі кезеңінде, аспектілік жүйе дамыған сайын, түбірден өзге аспектілі етістіктерге мұқтаждық туды. Бастапқыда жеке етістіктерді құраған бірнеше құрылымдар біртіндеп “аспекті ауыстыру” туындылары ретінде қолданыла бастады, олардың басты мақсаты – бір аспектілі етістікті екінші аспектілі түбірден жасау болатын. Бұл ПИЕ етістік формацияларында негізгі және екінші деңгейлі формациялар арасындағы маңызды айырмашылыққа әкелді. Негізгі формацияларға түбірлік етістіктер және аспектіні ауыстыру құралы ретінде қолданылатын туындылық формациялар кірді, ал екінші деңгейлі формациялар қатаң туынды болып қалып, маңызды семантикалық мәнді сақтап қалды. Мысалы, екінші деңгейлі жұрнақ себептік етістіктерді жасады және ПИЕ-нің ұрпақтарында осы мақсат пен мағынаны сақтады. Ал, жиі қолданылатын негізгі жұрнақ латын тілінде көптеген етістік формациялары үшін қолданылды, бірақ жұрнақ арқылы ешқандай анық мағына берілмеді; оның функциясы таза морфологиялық сипатқа ие болды. Бір етістіктің өзінің түбірлік аспектісі үшін туындылық немесе аспектіні ауыстыру маркерлері қажет болмады. Әртүрлі типтегі жұрнақтар аспектіні өзгерту үшін қолданылды. Мұндай жұрнақтар негізгі “түбірлік” немесе “белгісіз” формацияға қарама-қарсы “сипатталған” етістік формацияларын жасады. Аспектіні ауыстыру жұрнақтарына yé, sé және мұрындық инфикс жатты, олардың барлығы түпнұсқалық аспектісі толыққанды емес түбірлерден толыққанды емес етістіктерді жасау үшін қолданылды. Керісінше, “s aorist” формациясы (әсіресе грек тілінде сақталған) s жұрнағын пайдаланып, толыққанды етістіктерді жасады. Көптеген түбірлер “артық сипатталған” болатын, яғни дұрыс аспектісі бар түбірге аспектілік маркер қосылған. Бұл аспектіні баса көрсету үшін жасалған болуы мүмкін. Мысалы, s aorist етістік түбірі өзінен-өзі толыққанды болған кезде де қолданылған сияқты. Түбірдің барлық үш аспектіні білдіретін етістіктері міндетті түрде болмады. ПИЕ-де тек бір немесе екі аспектіге арналған етістіктері бар көптеген түбірлер кездесті. Мысалы, “болу” түбірі тек толыққанды емес етістікті құраған сияқты, осы түбірден алынған толыққанды немесе тіркес етістіктерді қайта құру мүмкін емес. Кейінгі тілдер бұл жағдайды қажеттілікке қарай әртүрліше түзетті, көбінесе мүлдем басқа түбірлерді (қосалқы сөздерді) пайдалану арқылы. Латын тілінде “болу” сөзінің орнына “болып келу” түбірі қолданылса, герман тілдерінде “өмір сүру, тұру” түбірі осы рөлде қолданылды. Тамырға бірнеше аспекті ауыстырғыштар қосылуы мүмкін болғанымен, белгілі бір маркерлер тек бір тамырға ғана тағайындалмады. Кейбір түбірлер бірнеше ұрпақ тілдерінде бірдей маркерлерді артықшылыққа ие екенін көрсетті, бірақ белгілі бір маркерді қолдану ерекше емес еді және бір түбір үшін әртүрлі формациялар жиі кездеседі. Мысалы, “тұру” үшін негізгі түбір *steh₂ толыққанды түбір болды. Сондықтан бұл сөздің түпнұсқалық мағынасы “отырғаннан тұрып, тұрып қалу” дегенді білдірді. “Тұру” туралы қазіргі, ұзақ мағынада сөйлеу үшін (“тұрып қалу”), түбірлік етістік оны толыққанды емес аспектіге қою үшін туындылық маркерді қажет етті. Бұл түбір үшін толыққанды емес аспекті ауыстырғышы жиі қайталану болды (Ежелгі грек hístēmi, Санскрит tíṣṭhati), бірақ герман тілдері де осы түбірге мұрындық қосымшаны немесе жұрнақты көрсетеді (готика қазіргі ik standa және претерит ik stōþ), кем дегенде кейінгі кезеңде. Сонымен қатар, славян тілдерінде де yé жұрнағы бар. Мұндай қайшылықтар ПИЕ-де бұл түбірде толыққанды емес етістік болмағандығын және кейінірек шыққан ұрпақтарда көрінетін аспекті ауыстырылған етістіктер бір-бірінен тәуелсіз қалыптасқандығын көрсетеді. Көптеген бастапқы құрылымдар бастапқы туындылық функциясы мен мағынасының қалдықтарын сақтап қалды, және осы бұрынғы туындылық жүйенің маңызды қалдықтары ПИЕ үшін қайта құруға болады. “Басу” деген толыққанды түбір екі түрлі толыққанды емес туындылармен қайта құрылады: (Ежелгі грек баско, Санскрит гачкати) және (Ежелгі грек байно, Латын венио). Екі формация да грек тілінде бір-бірімен қатар сақталған, бұл олардың бірінің немесе екіншісінің қолданылудан шығуы үшін олардың тарихы бойына мағынасы жеткілікті түрде ауыспағанын білдіреді.

Екіншілік туындылар

Екіншілік етістіктер негізгі етістік түбірлерінен (девербальді етістіктер деп аталады) немесе есімдерден (атаулы етістіктер немесе деноминативті етістіктер) немесе сын есімдерден (аяулы етістіктер) жасалды. (Іс жүзінде, деноминативті етістік аталымы көбінесе есімдер мен сын есімдерге негізделген жасалымдарды біріктіру үшін қолданылады, себебі ежелгі үнді-еуропа тіліндегі есімдер мен сын есімдердің жұрнақтары мен аяқтары бірдей болған, ал есімдер мен сын есімдерден етістік жасау үшін де бірдей процестер қолданылған.) Девербальді жасалымдарға себептеу ("Мен біреудің бірдеңе жасауын қамтамасыз еттім"), қайталама/бастама ("Мен бірдеңені қайта-қайта жасадым"/"Мен бірдеңе жасауды бастадым"), тілектеу ("Мен бірдеңе жасағым келеді") кіреді. Екіншілік етістіктердің жасалуы туынды жүйенің бөлігі болып қалды және міндетті түрде толық болжауға болатын мағынаға ие болмады (мысалы, ағылшын тіліндегі себептеу құрылымдарының қалдықтарын қараңыз – құлау vs құлату, отыру vs отырғызу, көтерілу vs көтеру және тәрбиелеу). Олар негізгі жасалымдардан, әдетте, туынды морфология жүйесінің бөлігі болып табылатындығымен ерекшеленеді, ал инфлекциялық емес, қызы тілдерінде. Дегенмен, жоғарыда айтылғандай, бұл айырмашылық ежелгі үнді-еуропа тілінде ғана дамуда болды. Көптеген қызы тілдерінде осы жасалымдардың кейбіреулері инфлекциялық жүйенің бөлігіне айналғаны таңқаларлық емес. Ең көп таралған мысал – болашақ шақ, ол көптеген қызы тілдерінде кездеседі, бірақ туыс емес формаларда және ежелгі үнді-еуропа тілінің шартты немесе тілектеу жасалымын көрсетеді. Екіншілік етістіктер әрқашан толық емес болды және оларға сәйкес толық немесе тұрақты етістіктері болған жоқ, сондай-ақ олардан мұндай етістіктер жасау мүмкін емес еді (кем дегенде ежелгі үнді-еуропа тілінде). Бұл сөздік жүйедегі негізгі шектеу, ол бұрын туындыланған формаға тағы бір туынды форма қолдануға тыйым салады. Ригведадан алынған мәліметтер (санскриттің ең ерте куәлігі) ежелгі үнді-еуропа тіліндегі екіншілік етістіктер шартты немесе тілектеу райларында жіктелмегенін көрсетеді. Бұл осы райлардың да сол шектеуге бағынғанын және туындылық сипатта екенін көрсетеді. Кейінгі үнді-еуропа тілдері осы шектеулерді айналып өтуге тырысты, бірақ әрқайсысы өз жолымен.

Құрылым түрлері

Төменде (кейінгі) Орта Һинд-Еуропа тілі үшін қайта құрылған ең көп кездесетін етістік түрлерінің тізімі келтірілген.

Тамыр атематикалық

"Жай атематикалық" деп те аталады, бұл құрылымда кемелсіз етістіктер түбірден тікелей жасалған. Оны екі түрге бөлуге болады:
Қалыпты түрі: *(é) ti ~ *(∅) énti. Е дыбыстық қатарындағы түбір мен, аяқталудағы екпінмен нөлдік қатардағы түбірдің кезектесуі. Нәртен түрі: *(ḗ/é) ti ~ *(é) nti. Көбінесе түбірде екпін болады және ұзартылған/қалыпты қатардың немесе, басқа пікір бойынша, тұрақты қалыпты қатардың кезектесуі. Қалыпты түрі ең көп кездесетін түрі. Мысалдар: *h₁ésti.

Тамыр тематикалық

"Жай тақырыптық" деп те аталады, ол түбірлік атематикалық етістіктермен бірдей қызмет атқарды. Екі түрі болды:
қалыпты түрі: *(é) eti ~ *(é) onti. Е дыбыстық сатысы бар түбір. "tudati" түрі: *(∅) éti ~ *(∅) ónti. 0 дыбыстық сатысы бар түбір, тақырыптық дауыстыға басымдық түседі. "Tudati" түрінің атауы осы құралымды көрсететін санскрит тіліндегі етістіктен алынған. Бұл түрі қалыпты түрінен гөрі сирек кездеседі. Мысалдар: *bʰéreti.

Темалық қайталау

*(и) () eti ~ *(и) () onti. Атематикалық эквивалент сияқты, бірақ дауысты әрқашан i және түбір әрқашан нөлдік түрінде ( "tudati" түріндегідей). Мысалдар: *sisdeti.

Мұрынның инфиксі

*(né) ti ~ *(n) énti. Бұл ерекше түзілім нөлдік түбірдің соңғы дауыссызының алдына енгізілген және атематикалық жіктеумен жіктелген né ~ n инфиксінен тұрады. Инфикс өзі түбірсіз етістіктер сияқты өзгеріске ұшырайды. Бұл түзілім тоқтау немесе көмекейлі дыбыспен аяқталатын және алғашқы емес сонорант бар түбірлермен шектеледі. Бұл сонорант нөлдік түбірде әрқашан буынға бөлінеді, ал инфикс ешқашан буындық болмайды. Мысалдар: *linékʷti, *tl̥néh₂ti.

n-суффиксі

*(∅) жаңа ти ~ *(∅) nu énti. Тамырға * néw ~ * nu жұрнағы қосылып, атематикалық өзгеріс арқылы қалыптасады. Бұл жағдайлар кейде мұрындық инфикс түрінің ерекше жағдайы ретінде қарастырылады. Мысалдар: *tnnéwti.

se-суффикс

*(∅) sḱ éti ~ *(∅) sḱ ónti. Тематикалық, нөлдік сатыдағы түбірмен және тематикалық дауыстыға басымдығы бар. Бұл типте ұзақ, қайталамалы немесе, болмаса, бастамалық етістіктер қалыптасты. Мысалдар: *gʷm̥sḱéti, *pr̥sḱéti.

se жұрнағы

*(э) сэти ~ *(э) сэнти. Тақырыптық, е-дыбысы басым түбірлі. Мысалдар: *h₂lékseti.

eh1- статикалық

*() éh₁ ti ~ *() éh₁ nti. Бұл қосымша сөйлемдерді, болжам бойынша, сын есімдердің түбірінен немесе сын есімдердің өзінен екіншілік стативтік етістіктерді жасады. Дегенмен, осылай пайда болған етістіктер толық емес етістіктер болып табылды. Бұл жұрнақ көптеген туыс тілдерде "ye" қосымшасымен тематикаланды, осылайша "éh₁ye" түрі көптеген қыз тілдерінде кездеседі. Бұл етістіктің өзгерген түрі болды ма, әлі анық емес; көптеген деректер ондай өзгеріс болмағанын көрсетеді, бірақ кейбір мәліметтер нөлдік түрінің де бірнеше жерде қолданылғанын көрсетеді (латын тіліндегі өткен шақ қатыстық есімдері, герман тілдерінің 3-тобындағы нашар етістіктер). Кейбір ғалымдар, соның ішінде "Lexikon der indogermanischen Verben" редакторы, "eh₁" түбірі бастапқыда "болу" мағынасындағы аорист түбірі болған деп санайды ("X болуға айналу"), ал "ye" қосымшасы "эссив" мағынасындағы қазіргі шақты жасады, яғни "X болу". Мысалдар: *h₁rudʰéh₁ti.

ЭYE-сараптамалық/итеративтік

*(о) ейеті ~ *(о) ейеті. Тақырыптық, түбірдің о сатысына жалғанады, жұрнақ акцентке ие. Бұл "істеуге мәжбүрлеу" немесе "қайта-қайта істеу" мағынасын беретін себептік немесе итеративті етістіктерді жасады. Көптеген тілдер, мысалы, герман тілдері, себептік мағынаны сақтайды, бірақ кейбіреулері (грек және славян тілдері) көбінесе итеративті мағынаны сақтайды. Мысалдар: *sodéyeti, *bhoréyeti, *h₃roǵéyeti.

(h1) - тілекті

Бұл тақырыптық жұрнақ тілек етістіктерін жасады, яғни "істегісі келу" мағынасын білдірді. Екі түзілім куәландырылған: *(é) (h₁)s eti ~ *(é) (h₁)s onti. Тамырдың толық үлгісі. *(í) (∅) (h₁)s eti ~ *(í) (∅) (h₁)s onti. i әрпімен қайталанған, қайталанған префиксте басымдылық, тамырдың нулевой үлгісі. Мысалдар: *wéydseti, *ḱíḱl̥h₁seti.

sye-дезидеративті

*(∅) sy éti ~ *(∅) sy ónti. Жоғарыдағыға ұқсас, бірақ акценттелген тақырыптық дауысты және нөлдік сатыдағы түбірге ие. Мысалдар: *bʰuHsyéti.

ye-деоминативті

* y éti ~ * y ónti. Есімдер мен сын есімдердің түбірлеріне әртүрлі мағыналарды білдіру үшін қосылады; басымдық тематикалық дауыстыға түседі. Егер болса, номинативті түбірдің тематикалық дауыстысы e ретінде сақталады, сондай-ақ кез келген eh₂ жұрнағы да сақталады, осылайша eyé және eh₂yé түріндегі нұсқалар пайда болады, олар көптеген туыс тілдерде жеке жұрнақтарға айналды.

h2-фактитивті

* h₂ ti ~ * h₂ n̥ti. Бұл сөйлемдерді сипаттағыш түбірлерден жаңа етістіктер жасауға мүмкіндік берді. Жоғарыда айтылғандай, тақырыптық дауысты е ретінде сақталды. Е1 стативі сияқты, бұл жұрнақ кейінгі тілдерде көбінесе ye арқылы кеңейтіліп, h₂ye түрін алды.
Мысалдар: *néweh₂ti.

ye-фактитивті

* y éti ~ * y ónti. Ауыстырмаға өте ұқсас, бірақ тек сын есімдерден ғана жасалады. Тематикалық дауысты әрпі сақталады, бірақ бұл жолы o түрінде. Осы типтің ежелгі үнді-еуропа тілінде бар-жоқтығы белгісіз.

Тамыр атематикалық

*(э) т ~ *(∅) т. Тамырсыз жетілмеген етістіктерге ұқсас. Көптеген перфективті етістіктер осы типте болған сияқты. Мысалдар: *gwémt, *léykwt, *bhúHt.

Тамыр тематикалық

*(∅) ét ~ *(∅) ónt. Тамырлық тематикалық кемелсіз етістіктермен ұқсас. Бұл жасалу жолы ежелгі үнді-еуропа тілінде өте сирек кездесіп, қайта құру қиын болған, бірақ кейінгі тілдерде кеңірек тарады. Бұл формация түбірдің нөлдік түрі мен тематикалық дауыстыға баса назар аударумен сипатталады, мысалы "tudati" түрінде. Мысалдар: *h₁ludʰét.

Темалық қайталау

*(э) () және ~ *(э) () ит. Бұл формация, шынымен де, тамырлық тематикалық типтен де сирек кездескен болуы мүмкін, қайта құруға болатын жалғыз бір етістік бар. Мысалдар: *wéwket.

s-суффиксі

*(ḗ) s t ~ *(é) s nt. "Нартен" атэматикалық түрі ретінде жіктеліп, жекеше түрінде ұзартылған дыбыстық деңгейге және бекітілген екпінге ие. Бұл жұрнақ – кемелсіз түбірлерден кемелді етістіктер жасаудың басты жолы болды, алайда осылай жасалған көптеген етістіктер болмаған сияқты. Бұл жұрнақ көптеген туыс тілдерде өте өнімді болды. Мысалдар: *dḗyḱst, *wḗǵʰst.

Тамыр

*(ó) е ~ *(∅) ер. Стативтік түбірлердің сирек болуына байланысты, бұл жасалу жолы да сондай сирек кездесетін. Тек бір ғана етістікті қалпына келтіруге болады. Мысалдар: *wóyde.

Қайта көшірілген

*(e) (ó) e ~ *(e) (∅) ḗr. Бұл жаңа стативтік етістіктерді жасаудың жалғыз тәсілі болды. Мысалдар: *memóne, *lelóykʷe.

ПИЭ-ден кейінгі даму

Әртүрлі етістік формалары қыз тілдерінде қайта ұйымдастырылды. Бағытталғандық, әртүрлі формалардың бір "парадигмаға" біріктірілуі болды, ол әртүрлі аспектілердегі етістіктерді тұтас жүйеге біріктірді. Бұл процесс кезең-кезеңмен жүрді: ұқсас мағыналары бар әртүрлі формаларды үш негізгі аспектіден тұратын жүйеге біріктіру. Нәтижесінде жоғарыда сипатталған "Ковгилл-Рикс" жүйесі пайда болды, ол ежелгі үнді-еуропа тілінің (ПИЕ) соңында, тохар тілінен бөлініп шыққаннан кейін және анатолия тілінен бұрын аяқталды. Бұл кезеңде бастапқыда әртүрлі мақсаттарға ие болған формалардың семантикасы негізінен аспектілік кластардың біріне үйлестірілді, ал негізгі және екіншілік туындылар арасында айқын ажырату болды. Дегенмен, бұл формалар әлі де жеке лексикалық етістіктер болып қала берді, кейде ерекше мағыналарымен, ал белгілі бір аспект үшін түбір сол аспектіде бірнеше етістіктерді немесе ешқайсысын да құрамайтын болды. Бұл алғашқы ведалық санскритте көрінетін кезең. Әртүрлі аспектілерді біріктірілген бір етістікке біріктіру, инфлекциялық және туынды формалар арасындағы айқын ажыратумен. Бұл бір түбірден бір аспектімен құрылған бірнеше етістіктерді қысқартуды және белгілі бір түбірлер үшін жетіспейтін аспектілер үшін жаңа етістіктер жасауды қамтыды. Бұл кезеңде бір етістік негізгі бөліктер жиынтығымен анықталды, олардың әрқайсысы (шамамен) оның әр аспектісінде қолданылатын формация түрін анықтады. Бұл кезең ведалық санскритте жүргізіліп, көне грек тілінде негізінен аяқталды, бірақ тіпті осы тілде де кейбір аспектілері жоқ етістіктер, сондай-ақ кейде бір аспектіге арналған бірнеше формациялар бар, олардың әртүрлі және ерекше мағыналары бар. Бұл кезеңнің көптеген қалдықтары ескі шіркеу славян тілінде де кездеседі, онда әлі де қазіргі, аорист және инфинитив/қатысу үшін ерекше сабақтар бар. Кейіннен көптеген славян тілдерінде аорист жоғалды, бірақ етістіктердің әлі күнге дейін ерекше (және болжауға болмайтын) қазіргі және шексіз тұқымдары бар. Формацияларды бүкіл жүйеде қолданылатын "конъюгацияларға" реттеу, сондықтан етістік әрбір аспектілік формация үшін бір сыныпқа емес, бір конъюгациялық сыныпқа тиесілі. Бұл кезең латын тілінде, әсіресе āre, ēre, īre (бірінші, екінші, төртінші) конъюгациялары бойынша ішінара аяқталды. Алайда, ескі жүйе әлі де ere класында айқын көрінеді, бұл кластағы әр етістікті және басқа кластардағы кейбір етістіктерді бөлек қазіргі, толық және артқа тірелу формацияларымен анықтау қажет. Протогерман тілінде бұл процесс негізінен аяқталды, тек бірнеше реликттік құрылымдар, мысалы j және n инфикстері "тұрақты емес" етістіктер ретінде қалды. Алайда, негізгі және қосымша етістіктер арасында айқын ажырату сақталды, өйткені соңғылардың бірнеше аспектілік сабақтарының болмауы әлсіз етістіктердің пайда болуына әкелді, ал бастапқы негізгі етістіктердің көпшілігі күшті етістіктерге айналды. Кішкентай азшылықтағы стативтер олардың толық/стативтік ауысуын сақтап қалды, олар претериттік қазіргі етістіктерге айналды. Конъюгациялық сыныптардың санының, сондай-ақ өндірістік сыныптардың санының біртіндеп азаюы. Бұл даму кейінгі герман тілдерінде айқын көрінеді. Африкаанс тілі - бұл өте жақсы мысал, онда барлық етістіктер бірдей жұпталу үлгісіне ие. Ағылшын тілі де мысалға тұрарлық, онда барлық әлсіз етістік кластары бірікті, көптеген ескі күшті етістіктер әлсіз болды, ал басқа етістіктер тұрақты емес реликттер болып саналады. Голландия мен неміс тілдерінде де осы үрдіс байқалады, бірақ өнімді емес күшті етістік кластары тұрақты болып қалды. Швед тілінде әлі күнге дейін екі әлсіз етістік класы бар, бірақ тек біреуі ғана өнімді. Роман тілдерінде бұл өзгерістер де болды, бірақ аз дәрежеде. Төртінші (īre) сыныптар, әдетте, тек қана шекті өнімділікпен жұмыс істейді. Барлық қыз тілдеріндегі біртіндеп үрдіс жаңа ғана сипатталған кезеңдер арқылы жүргізіліп, барлық уақыт пен аспектілерге қолданылатын бір конъюгациялық жүйені жасап, барлық етістіктерді, соның ішінде екінші реттік етістіктерді барлық инфлекциялық санаттарда конъюгациялауға мүмкіндік берді. Жалпы, негізгі етістіктер бір тұтастықта (мысалы, латын тіліндегі ere тұтастығы) біріктірілді, ал әр түрлі екінші реттік етістік құрылымдары басқа барлық тұтастықты тудырады; көбінесе тек осы соңғы тұтастықтар қызы тілдерде өнімді болды. Көптеген тілдерде бастапқы және екінші реттік етістіктер арасындағы бастапқы айырмашылық жасырын болды, кейбір негізгі етістіктер номиналды екіншілік/өнімді конъюгациялар арасында шашырап кетті. Герман тілі бұл тұрғыдан ең айқын мысал: Дерлік барлық "күшті етістіктер" бастапқыда пайда болған, ал дерлік барлық "әлсіз етістіктер" екіншілік, екі сынып өтіс формаларындағы (өткен шақ және өткен шақ қатысуы) айқын түрде ажыратылады. Грек тілінде қазіргі, аорист және толық формалары, индикативтен тыс қолданылғанда (яғни субъюнктив, оптатив, императив, инфинитив және қатысуларда) көбінесе грамматикалық аспектінің айырмашылығы, уақыттың емес. Яғни, аорист қарапайым әрекетті білдіреді, қазіргі - жалғасып жатқан әрекетті, ал толық - бұрынғы әрекеттің нәтижесіндегі күйді. Мысалы, аорист инфинитиві немесе императиві өткен шаққа сілтемейді, шындығында көптеген етістіктер үшін ("өлтіру") қазіргі инфинитиві немесе императивінен гөрі жиірек кездеседі. (Дегенмен, кейбір қатысу құрылымдарында аорист қатысуы уақыттық немесе аспектілік мағынаға ие болуы мүмкін.) Бұл аспектілік ажыратудың ПИЕ уақыттарының бастапқы мағынасы болғаны, емес уақыттың өзі болғаны және уақыттың өзі бастапқыда қытай тіліндегідей, сөздер арқылы көрсетілгені болжанады. Ежелгі үнді-еуропа тілінің соңында әртүрлі уақыттар белгілі бір контексттерде уақыттық мағынаға ие болғаны белгілі, грек тіліндегідей. Кейінгі үнді-еуропа тілдерінде бұл басым болды. Ежелгі ведалық санскриттегі үш уақыттың мағынасы грек тіліндегі мағыналарынан сәл өзгеше, сондықтан ПИЕ мағыналары грек мағыналарына дәл сәйкес келді ме, әлде жоқ па, белгісіз. Атап айтқанда, ведалық өткен шақ грек аористің мағынасына жақын болды, ал ведалық аорист грек толық формасының мағынасына жақын болды. Ал ведалық толық формасы көбінесе қазіргі шақтан ажыратылмады (Уитни 1889). Индикативтен басқа режимдерде қазіргі, аорист және толық формалары бір-бірінен шамалы ғана ажыратылды. Әдеби тілде әртүрлі грамматикалық формалардың семантикалық ажыратылмауы сол кездегі тілде осы формалардың болмағанын көрсетеді. Шындығында, классикалық санскритте субъюнктив жойылды, сондай-ақ қазіргі шақтан басқа оптатив және императивтің барлық уақыттары жойылды; ал индикативте өткен шақ, аорист және толық формалары көбінесе алмастырылатын болды, ал кейінгі классикалық санскритте осы үш форманың барлығын қатысу құрылымымен алмастыруға болады. Бұл дамулардың барлығы орта ғасырлық үнді-арий тіліндегі өзгерістерді көрсетеді; мысалы, өткен шақтардың арасында тек аорист орта ғасырлық үнді-арий тіліне өтті, кейін қатысу өткен шақпен ауыстырылды.

Әртүрлі етістік кластарының дамуы

ЕСКЕРТУ: Бос орын – берілген тілдегі берілген кластың рефлексі анықталмағандығын білдіреді. Негізгі кемелсіз PIE Санскрит грек латындық Жем OCS Lith OIr Arm Alb Toch Hitt Root атематикалық II сынып (130) екі буынды mi етістіктері (9) 4 немесе 5 етістік "болу" (*immi), "істеу/қою" (*dōmi) V сынып (4 mĭ етістіктері) OLith-те mi етістіктері. 3 етістік I сынып жалпы Тамыр тақырыптық 2a: I сынып; 2b: VI сынып көптеген ō етістіктер көптеген ere етістіктер көптеген күшті етістіктер I сынып B I сынып II; III, IV сынып (депонент) жоқ Редупликацияланған атематикалық III сынып бірнеше көрнекті mi етістіктері Редупликацияланған тақырыптық бірнеше етістік бірнеше етістік бірнеше етістік реликвиялар мұрындық инфикс VII сынып CV n C ánō етістіктер CV n Cō етістіктер реликвиялар реликвиялар n инфикс етістіктер B III сынып an етістіктер VII сынып себепші етістіктер? мұрындық инфикс + ларингеялық IX сынып nēmi етістіктері бірнеше n етістіктері 4-ші әлсіз (елу) II сынып (жартылай белсенді n етістіктері) B IV сынып VI сынып жоқ? nu жұрнағы V, VIII сынып nūmi етістіктері реликвиялар B V сынып себепші nu етістіктері ye жұрнағы 5a: IV сынып; 5b: пассивті етістіктер көп * Cyō етістіктері 3-ші conj. i-сабақ; 4-ші сабақтың бөлігі күшті етістіктерде "j" әрпі бар i/ī етістіктері көп пе? B II 5b: пассивті i етістіктер IV сынып қосымша se жұрнағы 9a: 13 cchati етістіктері 9a: реликвиялар; 9b: бірнеше етістіктер 9a: бірнеше етістіктер; 9b: тек discō "үйрену" біріктірілген eh₁ se жұрнағы stative inchoative in ēscere (өнімді) бірнеше oh етістіктері басқа se Гомерлік әдеттегі өткен esk етістіктері inchoative in (ī)scere (өнімді) c` aorist, ic` қосымша IX сынып B; себепті ṣṣ (өте өнімді), әдеттегі šk (өте өнімді) se жұрнағы реликвиялар реликвиялар реликвиялар реликвиялар реликвиялар реликвиялар реликвиялар реликвиялар реликвиялар VIII сынып, әсіресе A Екіншілік кемелсіз PIE Санскрит грек латындық Жем OCS Lith OIr Arm Alb Toch Hitt eh₁(ye) stative (th)ē aorist пассивті ең көп 2-ші conj. етістіктер 3-ші әлсіз етістіктер ěj/ě етістіктері; impf. ě > себепті себепті жұрнағы етістіктер (өте өнімді) CoC eō етістіктері: кейбіреулері қайталайды, біразы себеп етеді. себепті етістіктер себепті 1-ші әлсіз (жалпы) себеп./итер. ī/ī етістіктері әлсіз i етістіктері (A II сынып) (h₁) және тілек етістіктер (осыдан басқа). 10b: қатаң. етістіктер (өнімді) 10a: болашақ уақыт реликвиялар жоқ? 10b: болашақ уақыт (h₁) келешектегі уақыт (h₁) жоқ па? relic: byšęštĭ болашақ уақыт Гауль болашақ уақыт ye атаулы yáti етістіктері көптеген * Cyō етістіктері (мысалы ainō, izdō, eiō); iō, uō XII сынып n есімнен (e) ye атаулы X сынып; denom. Яти етістіктерінің көптігі ео, іре етістіктерінің көптігі ео, ере етістіктерінің аздығы denom. Бірінші әлсіз номинация. ī/ī етістіктерінің атауы. әлсіз i етістіктері (A II сынып) (e) h₂(ye) фактитив/номинатив āyati етістіктері aō келісім-шарт етістіктері āre етістіктері (1-ші конъюнк.) 2 -ші әлсіз а етістіктерінде (III Aa класы) әлсіз а етістіктерінде (А I класы) 6b: атем. фактитивті (o) е фактитивті? Оо келісім-шарт етістіктері? 3 -ші сөйлемдегі әлсіз етістіктер? "Анатолиялық атаулардың класы" дегенге ұқсай ма? Перфективті PIE Санскрит грек латыншасы Жем OCS Lith OIr Arm Alb Toch Hitt Тамыр атематикалық I сынып (алғашқы Ведада басым; 130-ға жуық куәландырған етістіктер) тамыр аорисі: жақсы куәландырған жоқ жоқ? < 20 I сынып preterite бірнеше қазіргі Тамыр тақырыптық II сынып (соңышқы Ведада жиі кездеседі) екінші аорист "аорист қазіргі" етістіктер (реликтілер) > тақырыптық "тамыр аорист" сыйлықтарға арналған I, II жоғары өнімді VI сынып preterite Редупликацияланған III сынып (қажеттілерге) aorist себепшілерге тек дуа "сүйе білу" II сынып preterite Точ. А (әдетте себепші) s жұрнағы сыныптар IV, V, VI, VII бірінші аорст s толық (көптеген негізгі ер етістіктерде) сигматикалық емес, өнімді аорст s және t preterite; subj, s субъюнктив сигматикалық sh аорст III класс preterite Stative PIE Санскрит грек латындық Жем OCS Lith OIr Arm Alb Toch Hitt Root (тек *wóyde) vétti "білуге" oîda "білуге" vīdī "көрген" *witaną "білуге" věděti "білуге" no? gitem "білуге" Редупликацияланған толық уақыт (Ведада, қазіргі мағынада) толық уақыт (көбінесе қазіргі мағынада, әсіресе. Гомерде) қайталанған толық (көп етістіктер); бірнеше толық претеррит уақытын ұсынады; претеррит (15 етістік) жоқ? қайталау. Претерит жоқ кейбір III класты претериттер; толықтай PTC. i presents Participles PIE Санскрит грек латыншасы Жем OCS Lith OIr Arm Alb Toch Hitt nt қатысушысы: әдетте белсенді қатысушысы ptc. иә иә иә иә тек реликвиялар иә жоқ t қатысы mh1n қатысы сияқты мағына: әдетте орта замана ptc. Иә, иә, тек қана ескерткіштер. қазіргі пассивті PTC. in * mo иә OPrus; қазіргі пассивті ptc. Тек монеталарда ғана пассивті ПТК бар. М * н ? wos қатысы: әдетте белсенді өткен ptc. иә иә v толықтырады иә иә иә иә иә иә иә т өткен шақ (транс үшін пассив). етістіктер, интрандар үшін белсенді.) етістіктердің көпшілігі...

Балтық-славян тілдері

Стативтік аспект Балто-славян тілдерінде қалдықтарға дейін төмендеді, оның өте аз бөлігін қайта құру мүмкін. Аорист және индикативті өткен шақ бірігіп, славян аористін құрады. Балтық тілі аористі жоғалтты, ал протославян тілінде ол сақталды. Қазіргі славян тілдері аористің көп бөлігін жоғалтты, бірақ ол болгар, македон, серб-хорват және сорб тілдерінде сақталған. Славян тілінде жаңа толық емеу шақ пайда болды, ол Ежелгі шіркеу славян тілінде пайда болып, аористпен бірге сол тілдерде әлі де қолданылады. Аорист пен толық емеу шақты алмастыру немесе толықтыру үшін қазіргі тілдерде жаңа өткен шақ құрылды, ол копула мен «l-қоспасөз» деп аталатын перифразалық комбинацияны қолданады, бастапқыда бұл етістік туынды есім. Көптеген тілдерде бүгін копула осы құралымда алынып тасталды, нәтижесінде, сөздің өзі өткен шаққа айналды. Славян тілдері туынды құрылымдарға негізделген толық емес және толық етістіктер арасындағы жаңа аспектілік айырмашылықты енгізді.