Кіріспе

Психологиялық эксперимент

Имплицитті ассоциация тесті (IAT) – жадыдағы объектілердің (тұжырымдамалардың) ойдағы бейнелері арасындағы санасыз байланыстарды анықтауға арналған бағалау құралы. Имплицитті ассоциация тесті оның дұрыстығы, сенімділігі және жасырын көзқарасты бағалаудағы тиімділігі туралы маңызды ғылыми және қоғамдық талқылаулардың нысаны болып табылады.

Имплицитті таным және өлшеу

1995 жылы әлеуметтік психология зерттеушілері Энтони Гринвальд пен Махзарин Банаджи жасырын және айқын жад идеясы әлеуметтік құрылымдарға да қатысты болуы мүмкін екенін айтты. Егер санаға жете алмайтын жадтар біздің іс-әрекеттерімізге әсер ете алса, онда ассоциациялар да біздің көзқарастарымыз бен мінез-құлқымызға әсер етуі мүмкін. Сондықтан, түсініктердің ассоциацияларындағы жеке айырмашылықтарды анықтайтын өлшемдер әзірленуі керек. Бұл зерттеушілерге сананың жетіспеуі немесе қоғамдық беделге ұмтылу салдарынан өзін-өзі бағалау әдістерімен өлшеуге болмайтын көзқарастарды түсінуге көмектесер еді. IAT-тің мақсаты – үлкен эффектілерді қамтамасыз ететін жеке айырмашылықтарды сенімді түрде бағалау. IAT туралы алғашқы мақала үш жылдан кейін, 1998 жылы жарияланды. Алғашқы жарияланған күнінен бері бұл мақала 4000-нан астам рет сілтеме жасалды, бұл оны соңғы екі онжылдықтағы ең ықпалды психологиялық жетістіктердің біріне айналдырды. Сонымен қатар, тесттің шектеулерін жою үшін IAT процедурасының бірнеше нұсқалары енгізілді. Соңында, кез келген психологиялық құралға тән болғандай, IAT-тің сенімділігі мен жарамдылығы туралы пікірталас оның енгізілгеннен бері жалғасып келеді, әсіресе бұл факторлар тесттің әртүрлі нұсқаларында өзгеше болады. IAT жасырын көзқарастарды өлшейді: "әлеуметтік объектілерге қатысты жағымды немесе жағымсыз сезімдерді, ойларды немесе әрекеттерді тудыратын, іштей анықталмаған (немесе қате анықталған) өткен тәжірибенің іздері". Зерттеулерде IAT имплицитті танымды (яғни адамның саналы түрде білмейтін танымдық процестерді) түсінуге арналған теорияларды дамыту үшін қолданылды. Бұл процестерге жад, қабылдау, көзқарас, өзіне деген құрмет және стереотиптер кіруі мүмкін. IAT пайдаланушылардан жылдам шешімдер қабылдауды талап ететіндіктен, зерттеушілер IAT нәтижелері адамдардың ашық айтуға дайын емес көзқарастарын көрсетеді деп санайды.

Стереотип

Стереотиптік IAT тесттері әдетте адамның нақты бір қоғамдық стереотипке қаншалықты сенедінін көрсететін түсініктер арасындағы байланыстарды өлшейді. Мысалы, Gender Science IAT көптеген адамдардың әйелдерді гуманитарлық ғылымдармен, ал еркектерді ғылыммен күштірек байланыстыратынын көрсетеді.

Өзін-өзі бағалау

Өзін-өзі бағалау IAT өзіндік құндылықты жасырын түрде өлшеу үшін "өзі" және "басқа" сөздерін оң және теріс мәнді сөздермен жұптастырады. Егер адамға "өзі" сөзін оң мәнді сөздермен жұптастыру, теріс мәнді сөздермен жұптастырудан оңай болса, оның өзіндік құндылығы жоғары деп есептеледі. Әдетте, өзіндік құндылықты жасырын түрде өлшеу әдістері, IAT-ты қоса алғанда, бір-бірімен де, өзіндік құндылықты ашық түрде өлшеу әдістерімен де күшті байланысқа ие емес.

Қысқаша

Қысқаша IAT (BIAT) стандартты IAT-қа ұқсас процедураны қолданады, бірақ азырақ жіктелімді қажет етеді. Ол шамамен төрт-алты тапсырманы қамтиды, жеті емес, және тек біріктірілген тапсырмаларды ғана пайдаланады (стандартты IAT-дегі 3, 4, 6 және 7-тапсырмаларға ең жақын). Сонымен қатар, қайталану саны да азырақ. Әр тапсырмада екі емес, бір ғана атрибутпен қатар, негізгі ұғымды көрсету қажет. Мысалы, ақ, қара, жағымды және жағымсыз стимулдардың барлығы көрсетілсе де, қатысушылар ақ және жағымды сөздер пайда болғанда бір перне, ал қалғандарында – басқа перне басады. Содан кейін қатысушылар қара және жағымды сөздер пайда болғанда бір перне, ал қалғандарында – басқа перне басады. GNAT-тан айырмашылығы, Қысқаша IAT сұралған нақты ұғым мен атрибутты дұрыс анықтаудың дәлдігін пайдаланбайды. Оның орнына, нәтижелерді алу үшін жауап беру уақыты қолданылады.

Бала

Балаларға арналған IAT (Ch IAT) төрт жастағы балалардың IAT-қа қатысуына мүмкіндік береді. Ch IAT сөздер мен суреттердің орнына дыбыстар мен суреттерді пайдаланады. Мысалы, оң және теріс сезімдер күлімдеген және қабақ шытқан беттермен көрсетіледі. Балаларға жіктеуге берілетін жағымды және жағымсыз сөздер дауыстап оқылады. Ch IAT-ты қолдану арқылы жүргізілген зерттеулер алты жастағы, он жастағы ақ балалар мен ақ ересектердің Race IAT бойынша салыстырмалы имплицитті көзқарастары бар екенін көрсетті. Хан және оның әріптестері IAT санадан тыс ой-сана мазмұнына «терезе» болып табылады деген пікірді сынға алды, олардың нәтижелері адамдардың әртүрлі әлеуметтік топтар үшін өз IAT ұпалдарын болжауда жоғары дәлдік көрсеткенін анықтады. Де Хоувер IAT-тың жауап үйлесімділігі әсерін өлшейтін құрал екенін теориялайды, онда қатысушылар алдымен оң және теріс сөздер мен түсініктерді пернетақтадағы белгілі бір түймелерді басу арқылы байланыстыруға үйренеді. Кейін, қатысушыларға теріс және оң сөздерді бір түймемен сұрыптау тапсырылғанда, Де Хоувер бұл өзгерістердің көп бөлігі мен қате жауаптардың себебі тапсырманың когнитивтік күрделілігінің артуында екенін, және бұл міндетті түрде жасырын пікірдің көрінісі емес екенін айтады. Брендл, Маркман және Месснер IAT-тың маңызды бөлімдеріндегі жауаптарды түсіндіру үшін кездейсоқ серуендеу моделі процесін ұсынды. Олардың теориясы бойынша, тестке қатысушылар өз жауаптарын бір немесе екінші нұсқаның (оң немесе сол түйме) дәлелдері белгілі бір шегіне жеткенше жалғасатын ақыл-ой дәлелдерін жинау процесіне негіздейді, содан кейін шешім қабылданады және әрекет жасалады. Бұл түсінік пен атрибутты қарастыруды қажет етеді, олар шешім қабылдау жылдамдығына әсер ететін барлық факторлармен сәйкес немесе қайшы болуы мүмкін. Сынақтың үйлесімді бөліміндегі барлық дәлелдер сәйкес келеді, бұл жылдам шешім қабылдауға мүмкіндік береді. Дегенмен, үйлесімсіз тапсырмадағы сәйкес келмейтін түсінік пен атрибут өңдеу уақытын ұзартады. Тапсырманың қиындық деңгейінің артуы дәлелдік шектің критерийін де арттырады, бұл шешім қабылдау жылдамдығын одан әрі төмендетеді.

Хайдердің тепе-теңдік теориясы

1958 жылы Фриц Хайдер теңгерім теориясын ұсынды, онда ұнату және ұнамау қатынастарының жүйесі, егер жүйедегі барлық қатынастардың валенттілігінің көбейтіндісі оң болса, теңгерімді болады делінген. Теорияда түсініктер мен ассоциациялар бар. Түсініктер – адамдар, топтар немесе қасиеттер; ал қасиеттерге қатысты түсініктердің арасында оң және теріс валенттілік болады. Ассоциациялар – түсініктер жұптары арасындағы қатынастар, ал ассоциацияның күші – бір түсініктің сыртқы тітіркендіргіштер арқылы немесе басқа белсенді түсініктермен байланысы арқылы екіншісін белсендіру әлеуеті. Теория қауымдастық әлеуметтік білім туралы болжамға негізделген: әлеуметтік білімнің маңызды бөлігі, тұлғалық түсініктерді (өзіндік сананы және топтарды қоса алғанда) және қасиеттерді (валенттілік қоса алғанда) қамтитын, өзгермелі күшті ассоциациялардың желісі ретінде бейнеленуі мүмкін.

Теңгерімдік-теңдестік қағидаты

Екі байланысы жоқ немесе әлсіз байланысы бар түйіндер бірдей үшінші түйінмен байланысқан кезде, осы екеуінің арасындағы байланыс нығая түседі. Бұл – тепе-теңдік және үйлесімділік принципі. Тепе-теңдік принципіндегі түйіндер Хайдердің тепе-теңдік теориясындағы ұғымдарға балама, ал үш қатысқан түйін/ұғым жүйе құрайды. Бұл жердегі жүйедегі барлық қатынастар оң болғандықтан, Хайдер теориясының туындысына сәйкес, жүйедегі барлық байланыстар бағытының көбейтіндісі оң болатын тепе-теңдік жүйе болып табылады. және қоғамдық сферада (мысалы, Wall Street Journal газетінде). Мысалы, бұл таныс болуды бағалау ретінде түсіндірілді. Бірақ, жақындағы сынға сәйкес, қарапайым халыққа берілген диагностикалық тұжырымдамаларды негіздеу үшін жеткілікті эмпирикалық зерттеулер жоқ. Мысалы, кері байланыста біреудің [Еуропалық американдықтарға/Африкалық американдықтарға] [ең аз/біршама/орташа/күшті] автоматты қалауы бар екені айтылуы мүмкін, бірақ сыншылар мұндай қорытындыларды IAT арқылы жасауға болатын дәрежесіне күмән келтіреді. IAT-ті жақтаушылар бұл шағымдарға жауап берді, бірақ пікірталас жалғасуда. "Нью-Йорк Таймс" газетінде жарияланған мақала бойынша, "егер тест қайта тапсырылса, тіпті бір адамның нәтижелерінде де үлкен айырмашылықтар болуы мүмкін". Сонымен қатар, зерттеушілер жақында IAT нәтижелері қатысушының санаттарды ауыстыруға бейімделуге жеткілікті когнитивтік қабілетінің болмауынан бұрмалануы мүмкін екенін мәлімдеді, осылайша нәтижелер бірінші санат жұбының пайдасына бұрмаланады (мысалы, "азиялықты" алдымен оң стимулдармен, емес керісінше, "азиялықты" алдымен теріс стимулдармен жұптастыру).

Дұрыс зерттеу

1998 жылы ғылыми әдебиетке енгізілгеннен бері IAT-тың психометриялық қасиеттерін зерттеу және оның жарамдылығы мен сенімділігіне қатысты сын-пікірлерді шешу мақсатында көптеген зерттеулер жүргізілді. Освальдтың тобы жасырын өлшемдердің мінез-құлықты әлсіз болжайтынын және ашық өлшемдерден артық емес екенін анықтады. Бірқатар зерттеулер IAT-тың әлеуметтік маңызы зор мәселелерде (мысалы, кемсітушілік және суицидтік мінез-құлық) дәстүрлі "ашық" өзін-өзі баяндау әдістеріне қарағанда мінез-құлықты жақсы болжайтынын көрсетті. Бұған психикалық денсаулық (мысалы, өзін-өзі жарақаттаған жасөспірімдер мен жарақаттамағандарды ажырататын өзін-өзі жарақаттаған IAT), медициналық нәтижелер (мысалы, дәрігерлердің медициналық ұсыныстары), жұмыспен қамту (мысалы, мұсылман арабтарымен салыстырғанда шведтік жұмыс іздеушілермен сұхбаттасу), білім беру (мысалы, гендерлік ғылым стереотиптері елдердің ғылым мен математика бойынша тестілеу нәтижелеріндегі гендерлік теңсіздікті болжайды) және экологиялық мәселелер (мысалы, экологиялық ұйымға мүшелік) жатады. Пациенттердің өлімге деген ішкі сезімдері тексерілген кезде, суицидтік ойлармен күресіп жүргендер қауіпке ұшырайды. Зерттеулер көрсеткендей, суицидтік ойларға берілген адамдар өздерінің нағыз тәжірибелерін бөлісуге құлықсыз. Қолданбалы салаларда IAT маркетинг пен өндірістік психологияда қолданылады. Мысалы, жалпы авиациядағы ұшқыштардың тәуекелге баруға бейімділігін анықтауда, IAT арқылы өлшенген тәуекелді ұшуға қатысты көзқарастар дәстүрлі ашық көзқарас немесе жекелік ерекшеліктерді бағалау шкалаларынан гөрі, тәуекелді ұшу мінез-құлқының дұрыс болжамы болып табылды. IAT клиникалық психология зерттеулерінде, әсіресе, алаңдаушылық және тәуелділік мәселелерінде де пайдаланылады.

Шығатын асимметрия

Зерттеушілер IAT ассоциациялардың орнына түсініктердің айқындығын өлшеуі мүмкін деп санайды. IAT қолдаушылары түсініктерді жұптастырғанда жауап беру уақытының жылдамдығы күшті байланыстарды көрсетеді деп мәлімдейді, ал сыншылар жылдам жауап беру уақыты түсініктердің айқындығы ұқсас екенін көрсетеді (ал жауап беру уақытының баяу болуы түсініктердің айқындығының әртүрлі екенін көрсетеді) деп санайды. Бұл пікірді қолдайтын деректер де бар. Мысалы, қарттар мен жастарды салыстыру IAT-сында қарт жүздер жас жүздерге қарағанда айқын болады. Осыған байланысты, зерттеушілер қарттар мен жастардың жүзін бейтарап сөздермен (айқын емес атрибут) және сөздердің болмауымен (айқын атрибут) жұптастыруды қамтитын қарттар мен жастарды салыстыру IAT жасады. Жауап беру уақыты қарт жүздер (айқын) сөздердің болмауымен (айқын) жұптастырылғанда, қарт жүздер (айқын) бейтарап сөздермен (айқын емес) жұптастырылғаннан гөрі жылдам болды, бұл жауап беру уақытының жылдамдығы айқындықтың сәйкес келуі арқасында жеңілдеуі мүмкін деген пікірді қолдайды. IAT қолдаушылары оның айқындық асимметриясының әсеріне ұшырауы мүмкін екенін мойындаса да, бұл IAT-ті байланыстардың өлшемі ретінде түсіндіруге кедергі келтірмейді деп санайды.

Мәдениет пен адам

IAT-ті тағы бір сынға алу – ол адамның ішкі сенімдеріне емес, мәдени білімнен алынған қауымдастықтарды өлшеуі мүмкін. IAT мәдени білімді, адамның нақты сенімінен гөрі қабылдауы мүмкін деген мүмкіндікті қарастыру үшін, стандартты IAT-ті сынға тартқан бірқатар зерттеушілер жекелендірілген IAT-ті жасады. Стандартты валентті IAT пен жекелендірілген IAT арасындағы басты айырмашылық – жағымды және жағымсыз сөздерді санат белгілері ретінде пайдаланудың орнына, "Маған ұнайды" және "Маған ұнамайды" дегендерді санат белгілері ретінде қолдану. Сонымен қатар, жекелендірілген IAT стандартты IAT-тегідей қате жауапқа қате туралы хабарлама бермейді. IAT-тің осы түрі, бейімділіктің тікелей өзіндік баяндамалық өлшемдерімен күшті байланысты. Стандартты IAT-ті қолдайтындар, жекелендірілген IAT оны қолданушылардың ұғымды жіктеудің орнына бағалау ықтималдығын арттырады деп санайды. Бұл оның тікелей өлшемдермен байланысын күшейтеді, бірақ мәдени білімнің әсерін жоймайды. Шындығында, кейбір зерттеушілер жалпы американдық көзқарастар мен жекелендірілген IAT көрсеткіштері арасындағы байланысты зерттеді және жекелендіру IAT пен мәдени білім арасындағы байланысты азайта қоймайды деген қорытындыға келді. Дегенмен, мәдени білім мен стандартты IAT көрсеткіштері арасында да ешқандай байланыс болмағанын атап өту маңызды.

Нәтижені жалғандату мүмкіндігі

IAT әлеуметтік жағымдылыққа бейімділікке қарсы тұрудың қолайлы деңгейін көрсеткен. Кейбір зерттеулерде IAT-те жауаптарын жалғандауға тырысқан адамдар мұнда қиындыққа тап болды. Мысалы, өзі туралы жағымды әсер қалдыруға шақырылған қатысушылар, өз-өздерін бағалау арқылы алаңдаушылықты көрсетуге қабілетті болды, бірақ алаңдаушылықты өлшейтін IAT арқылы емес. Дегенмен, жалғандау мүмкін, және соңғы зерттеулер IAT-ті жалғандаудың ең тиімді тәсілі – салыстырмалы түрде оңай жұптамаларға жауап беруді қасады түрде баяулату екенін көрсетеді. Алайда, көптеген субъектілер бұл стратегияны өздігінен таба алмайды, сондықтан жалғандау сирек кездеседі. IAT-те жалғандауды анықтауға арналған алгоритм шамамен 75% дәлдікпен жалғандағандарды анықтай алады. Жақындағы зерттеулер қатысушылардың тіпті автобиографиялық мәлімдемелердің дұрыстығын тексеруге бағытталған автобиографиялық жасырын байланыс тестісінде қиын жауаптар кезінде жауап беру жылдамдығын арттыра алатынын көрсетті. Атап айтқанда, тестіні жалғандау үшін жауап беруді жылдамдатуға нұсқау алған қатысушылар мұны істей алды. Бұл эффект қатысушылар жылдамдатуға оқытылғанда күштірек болды. Ең маңыздысы, қиын жауаптар кезінде жауап беру жылдамдығын арттырған және тестіні жеңіп, кінәсіз нәтиже алған кінәлі қатысушылар. Басқаша айтқанда, қатысушылар өздерінің сынақ нәтижесін өзгерте алады, бірақ бұл байқалмайды.

Біліктілікпен басқаруға бейімделу

Жалғаннан (нағыз байланысты әдейі жасырудан) өзгеше, кейбір зерттеулер тесттің мәні туралы хабардарлықты күшейту нәтижені өзгерте алатынын көрсетті, мүмкін түрлі еркіндіктер мен байланыстарды белсендіру арқылы. Мысалы, бір зерттеуде тәжірибе жүргізушінің қарапайым ескертуі ("Келесі бөлімде стереотиптерге бой алмауға тырысыңыз") нәсілдік IAT-те баяулау байланыстардың көрінуін айтарлықтай азайтуға жеткілікті болды. Маңыздысы, бұл тәжірибеде жалпы реакция уақытының айтарлықтай қысқаруы байқалмады, бұл "бақылаудың" да түсініксіз болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Таныстық

IAT-тің жиі сынға ұшырауының бір себебі – оң қасиеттерді жақсы таныс емес ұғымдармен байланыстыру қиын болуы мүмкін. Мысалы, егер адам белгілі бір этникалық топ өкілдерімен аз қарым-қатынаста болса, оларға оң сөздерді байланыстыру осы таныс еместігінің салдарынан қиынырақ болуы мүмкін. Race IAT-те пайда болған афроамерикалықтар мен ақ нәсілділердің есімдері мен суреттерін бірдей деңгейде таныс етуді қамтамасыз еткен зерттеулер таныстыққа қатысты бұл пікірге қарсы дәлелдер келтіреді.

Кезектілігі

IAT әр түрлі тапсырмалардағы жауап уақытын салыстыруға негізделгендіктен, зерттеушілер мен IAT-ті тапсыратындар бірінші біріктірілген тапсырмадағы жұптасу келесі біріктірілген тапсырманың нәтижесіне әсер ете алады деп болжайды. Мысалы, гендерлік стереотиптерді зерттейтін IAT-ті әйел есімдерін отбасылық сөздермен жұптастыра бастаған қатысушы, кейіннен әйел есімдерін мансаптық сөздермен жұптастыру тапсырмасын орындау қиынға түсуі мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, бұл тәртіптің шағын әсері. Сондықтан, бесінші IAT тапсырмасында қажетті жіктемелердің санын арттыру ұсынылады. Егде жастағы адамдардың IAT нәтижелері көбінесе шектен шығып кетеді, бұл когнитивтік икемділікке немесе жалпы жауап беру уақытының баяулауына байланысты болуы мүмкін. IAT үшін когнитивтік икемділіктің нәтижелеріне тигізетін әсерін азайтатын жақсартылған бағалау алгоритмі енгізілді. Бұл алгоритмнің толық сипаттамасын Гринвальдтың веб-сайтынан табуға болады.

Тәжірибе

ИАТ-ты бірнеше рет қолдану белгілі бір адамға қатысты әсердің күшінің төмендеуіне алып келеді. Бұл мәселе жақсартылған бағалау алгоритмі арқасында біршама шешілді. Алдын ала тіркелген төрт тәжірибе нәтижелері расалық IAT-ты аяқтаудың нәтижесінде ақ нәсілді қатысушылардың қара нәсілдіктерге қатысты теріс автоматты нәсілдік бағалаулары екі түрлі имплицитті өлшем (Бір категориялық IAT және Әсерді қате түсіндіру әдісі) бойынша артқанын көрсетті, бірақ бұл нәтиже автоматты нәсілдік бейімділіктің тағы бір өлшеміне (Атушы бейімділік тесті) көшпеді.

Сенімділік

IAT-те ішкі сәйкестік тұрақсыз екенін көрсетеді және оның қайталап тестілеудің сенімділігі 0,60-қа тең, бұл салыстырмалы түрде нашар деңгей. Сол сияқты, жеке адам үшін Race IAT нәтижелері көнекейділікті көрсетуі мүмкін, бірақ аралас нәсілдік топпен байланысқаннан кейін басқа IAT-де бұл көнекейділік азаяды. Шындығында, Race IAT нәтижелерін одан да оңай өзгертуге болады; IAT-ті әртүрлі тілдерде өткізу екі тілді адамдар үшін едәуір түрлі нәтижелер береді. Мысалы, француз және араб тілдерін жетік меңгерген марокколық қатысушылармен жүргізілген зерттеулер көрсеткендей, қатысушылар өз ана тілінде IAT-ті толтырғанда көнекейділік көрсетеді; алайда, басқа тілде IAT-ті толтырғанда бұл көнекейділік азаяды. Ұқсас нәтижелер АҚШ-та екі тілді испан тілді американдықтарға ағылшын және испан тілдерінде IAT қолданған кезде де табылды. Дегенмен, бұл күнделікті биоритмдерге байланысты емес, тәуліктің қай уақытында тапсырманы кім орындайтынымен байланысты болуы мүмкін.

Танымал мәдениетте

Ғылыми әдебиетте IAT-ті белгілі болғаннан кейін Гринвальд, Махзарин Банаджимен (Гарвард университетінің психология профессоры) және Брайан Носекпен (Виргиния университетінің психология профессоры) бірлесіп Project Implicit жобасын құрды. Бұл жоба – имплицитті танымды зерттеуге мүмкіндік беретін виртуалды зертхана және білім беру ұйымы. IAT негізгі бұқаралық ақпарат құралдарында (мысалы, Washington Post газетінде) және танымал «Blink» кітабында жарияланды, онда Нельсон Мандела сияқты беделді қара басшыларды көзге елестету арқылы имплицитті расизм тестінде жақсы нәтиже алуға болатыны айтылды. IAT 2006 жылғы «Опра Уинфри Шоуының» бір эпизодында да талқыланды. «King of the Hill» сериалының «Расистік иттің» атты эпизодында Хэнк пен Пегги IAT-ті, бұл тест көбінесе «расистік тест» деп аталады, ақ немесе қара адамдардың қоғамын көбірек ұнататынын анықтау үшін тапсырады.