Кіріспе
Парсы полиматы (850-934) ғалымы Әбу Зейд Ахмет ибн Сахл Балхи (ابو زید احمد بن سهل بلخی) – парсы мұсылман полиматы: географ, математик, дәрігер, психолог және ғалым. 850 жылы Ұлы Хорасанның Балх провинциясындағы Шамистиян қаласында дүниеге келген ол әл-Киндидің шәкірті болған. Сонымен қатар, Бағдадта жер беті картасын жасаудың "Балхи мектебін" құрған. Әл-Балхи Иракқа сапар шеккен. Осы кезеңде ислам мәдениеті бұрынғы өркениеттердің білімін сіңіруге күш жұмсап, өзінің мәдени гүлденуін басталды. Бұл дәуір кейде Исламның алтын ғасыры деп аталады. Әл-Балхи Иракта сегіз жыл өткізді. Оның ұстаздарының бірі – философ Абу Юсуф әл-Кенди. Оның шәкірттерінің бірі Әбу Мұхаммед әл-Хасан ибн әл-Вазиридің сөзіне сәйкес, Әл-Балхиның беті шешек ауруынан қалған іздермен жабылған.
the scientist
Abu Zayd Ahmed ibn Sahl Balkhi (ابو زید احمد بن سهل بلخی) was a Persian Muslim polymath: a geographer, mathematician, physician, psychologist and scientist. Born in 850 CE in Shamistiyan, in the province of Balkh, Greater Khorasan, he was a disciple of al Kindi. He also founded the "Balkhī school" of terrestrial mapping in Baghdad. al Balkhi traveled to Iraq. At this time Islamic culture was making strong efforts to absorb the knowledge of previous civilisations, and having its own culltural flowering. This period is sometimes termed the Islamic Golden Age. al Balkhi spent eight years in Iraq. One of his teachers was philosopher Abū Yūsof alKendī. According to Abu Muhammad al Hassan ibn al Waziri, one of his students, al Balkhi's face was covered in scars that he acquired during an episode of smallpox.
Шығармалары
Ибн әл-Надимнің "Әл-Фихрист" кітабында оған жатқызылған көптеген кітаптардың ішінде "Математиканың қадір-қасиеті" және "Астрологиядағы нақтылық туралы" еңбектерін атауға болады. Оның "Аймақтардың суреттері" (Suwar al aqalim) көбінесе географиялық карталардан тұрды. Ол сонымен қатар "Дене мен жанның қажеттіліктері" (Masalih al Abdan wa al Anfus) атты медициналық және психологиялық еңбекті де жазды. Заманауи ғалым оның көптеген еңбектерін "60-тан астам кітаптар мен қолжазбалар, география, медицина, теология, саясат, философия, поэзия, әдебиет, араб тілі грамматикасы, астрология, астрономия, математика, өмірбаян, этика, социология және тағы да басқа салаларды қамтитын мұқият зерттеулерге негізделген" деп сипаттаған.
Өңірлер бойынша көрсеткіштер
Оның "Аймақтар суреттері" (Suwar al-aqalim) көбінесе географиялық карталардан құралды. Бұл оның Бағдатта жер бетін картографиялаудың "Балхи мектебін" құруына себеп болды. Осы мектептің географтары мұсылман әлеміндегі халықтар, өнімдер және салт-дәстүрлер туралы кеңінен жазды, мұсылман емес аймақтарға қызығушылық көрсетпеді.
Дене мен жанның азығы
Бұл қолжазбаның екінші бөлігі "Жанға тағам" деп белгілі.
Когнитивтік және медициналық психология және когнитивтік терапия
Әбу Зейд әл Балхи невроз бен психозды алғаш рет ажыратып, невроздық бұзылыстарды жіктеген және осы жіктелген бұзылыстардың әрқайсысын емдеу үшін танымдық терапияны дамытқан тұңғыш ғалым болды. Ол неврозды төрт эмоциялық бұзылысқа бөлді: қорқу мен алаңдау, ашу мен агрессия, қайғы мен күйзеліс және құлық. Ол депрессияның үш түрін жіктеді: қалыпты депрессия немесе қайғы (хузн), дене ішінде туындайтын эндогендік депрессия және сыртқы факторлардың әсерінен пайда болатын реактивті клиникалық депрессия. Сонымен қатар, ол күтпеген эмоциялық күйзелістер кезінде салауатты ойлар мен сезімдерді санада ұстаудың қажеттігін айтты, дәл сол сияқты күтпеген физикалық жағдайларға дайын болу үшін дәрі-дәрмек пен алғашқы медициналық жәрдем құралдарын қолжетімді ұстаған жөн. Ол жақсы денсаулық үшін сана мен дене арасындағы тепелдік маңызды екенін, ал олардың арасындағы тепелсіздік ауруға алып келетінін мәлімдеді. Әл Балхи сондай-ақ өзара тежелу (әл илах би әл дид) концепциясын енгізді, бұл ұғымды мың жылдан кейін 1969 жылы Джозеф Вольп қайта қарастырды.
Психофизиология және психосоматикалық медицина
Мұсылман дәрігері Әбу Зейд әл Балхи психотерапия, психофизиология және психосоматикалық медицинаның негізін қалаушы болды. Ол дене мен жанның сау немесе ауру болуы мүмкін екенін, немесе "тепе-теңдікті сақтау немесе бұзу" мүмкіндігін, ал психикалық аурудың психологиялық және/немесе физиологиялық себептері болуы мүмкін екенін мойындады. Ол былай деп жазды: дененің тепе-теңдігі бұзылса, дене температурасының көтерілуіне, бас ауруларына және басқа да физикалық сырқаттарға алып келуі мүмкін, ал жанның тепе-теңдігі бұзылса, ашу-ыза, алаңдау, қайғы және басқа да психикалық белгілер пайда болуы мүмкін.
Себебін білу
Аль Балхи "қорқыныштың көп бөлігі қорқыныш күтуден келеді" деген мәтел келтіріп, алаңдаушылықтың нағыз мәнісі туралы хабардар болу және шыншыл болуды жақтайды.
Экспозициялық терапия
Ол "есті және көру қабілетін қайта-қайта зиянды нәрселерге ұшыратуға мәжбүрлеуді" және "қорқынышы басылғанша, қорқыныш тудыратын нәрсеге қайта-қайта жақындауды" жақтады.
Негізгі эмоциялар
Аль Балхи барлық зиянды эмоционалдық белгілердің (мысалы, ашу) түбінде уайым мен мазасыздық жатыр, ал барлық жағымды эмоционалдық күйлердің (мысалы, тыныштық, ләззат және қуаныш) бастауы – бақыт пен шаттық екенін айтқан.
Жыныстық қасиеттері
Қазіргі кезде жыныстық қатынас тақырыбы кеңінен талқыланғанымен, әл Балхи бұл тақырыпты егжей-тегжейлі зерттеді, әсіресе әртүрлі жыныстық ерекшеліктер мен олардың жеке адамға тигізетін әсері. Оның еңбегінде айтылған нақты бір мәселе – жыныстан бас тарту амалы. Осылай істеу арқылы адам өзін физикалық ауруларға ұшыратады, себебі ол бұл амалды "табиғи емес" деп есептейді. Сондай-ақ, ол жыныссыздыққа емдеу ретінде белгілі бір диета ұсынды және жыныстық белсенділікті күшейтетін деп саналған дәрі-дәрмектерді қабылдамауды кеңес берді.
Саясат
10 ғасырдағы әл-Таухидидің шығармалар жинағында әл-Балхи саясатты елдің дамуына үлес қосатын өнер ретінде сипаттайды. Одан әрі, ол саясаттың жалпы нәтижесіне әсер ететін бес жекелеген көзді атап көрсетеді. Оларға: халықтың істеріне байланысты нақты себеп, халықтың жалпы әл-ауқатын қамтамасыз ету ретіндегі ресми себеп, «ұлыстың істеріне билеушінің алаңдауы» ретіндегі қозғаушы күш, қоғамдық игілікті сақтау мақсаты, сондай-ақ мақсатқа жету үшін «қоздыру және қорқыту» құралдарын пайдалану кіреді.