Кіріспе
Борсек (Борзек) – Румынияның Трансильвания аймағындағы Харгита округінде орналасқан қала. Қала және оның төңірегіндегі аймақтар шипажайларымен және минералды суларымен әйгілі. Халық саны 2585 адамды құрайды, оның көп бөлігі этникалық мажарлар (нақтырақ айтқанда секлерлер).
Тарих
Қала тарихи тұрғыдан Трансильванияның Секели жерінің бір бөлігі болды. Әкімшілік жағынан, 1876 жылғы Трансильванияның әкімшілік реформасына дейін ол Цсикскке қарасты болды, содан кейін Австрия-Мажарстанның Цсик округіне енді. 1919 жылғы венгр-румын соғысы мен 1920 жылғы Трианон шартынан кейін ол Румыния Корольдігінің құрамына кірді және соғыстар аралық кезеңде Цюц округіне қарасты. 1940 жылы Екінші Вена шешімі Солтүстік Трансильванияны Венгрияға берді және елді мекен 1944 жылдың қазанына дейін Венгрияның билігінде болды. Кеңес әскерлері басып алғаннан кейін, румын әкімшілігі 1945 жылдың наурыз айында қайта орнатылды. 1952 мен 1960 жылдар аралығында қала Мажар автономиялық облысының құрамына, ал 1960 мен 1968 жылдар аралығында Мюреш Мажар автономиялық облысының құрамына кірді.
География
Борсек, негізінен минералды суы мен қолайлы климатымен танымал курорт, сол аттас карпаттық депрессияда орналасқан. Борсек депрессиясы овал пішіндес және солтүстік-шығысқа қарай бағытталған, Ротонда төбесінен екі бөлікке бөлінеді. Аймақ географиялық тұрғыдан біріккен екі кіші депрессиялық аймаққа сәйкес келетін екі бөліктен тұрады: Жоғарғы Борсек (Borsec de Sus) және Төменгі Борсек (Borsec de Jos). Соңғысы ұлттық жолдың бойында, DJ128 Borsec Ditrău қалалық жолымен қиылысатын жерде оңтүстік-батысқа қарай орналасқан, ал Borsec de Sus (немесе курорттың өзі) негізгі елді мекеннің солтүстік-шығысындағы платода орналасқан, ол орташа есеппен 80-100 метр биіктікте жатыр. Батыста, жақын жерде Топлицаға, Креанга асуына жете аласыз, ал шығысқа қарай Бистрициоара аңғарына барады. Борсек депрессиясы Гиургеуден биік, бірақ Билбордан төмен орналасқан. Курорт ішінде аллеялар мен туристік жолдар бар, олардың көпшілігі курорттың шетінде, әсіресе Скаунлу Ротунд және Фэгет (Bükkhavas) қорығындағы табиғат ескерткіштерін көру үшін жасалған. Олар тиісті жағдайларда, туристік белгілермен далалық емдеуді жүргізуге қажетті жабдықтармен қамтамасыз етілген.
The Borsec Depression has an oval shape and is northeast oriented, being separated from the hilltop of the Rotunda Chair in two subunits. The locality is composed of two areas that correspond geographically to the two small depression areas that join: The Upper Borsec (Borsec de Sus) and The Lower Borsec (Borsec de Jos). The latter is southwest along national road ro at its junction with county road DJ128 Borsec Ditrău, and Borsec de Sus (or the resort itself) is located on the plateau located northeast of the primary settlement, which is at higher altitude on average with 80–100 m. In the west, at a short distance, one can reach Toplița, the Pass of Creangă and to the east the Bistricioara valley. The Borsec depression is located at a higher altitude to that of Giurgeu but lower than that of Bilbor. Within the resort there are alleys and tourist trails, most of which are located in the outskirts of the resort, especially for visiting the nature monuments from the reservation of the Scaunul Rotund and Făget (Bükkhavas). They have the necessary arrangements to perform the field treatment under appropriate conditions, including tourist markings.
Минералды су көздері Борсектің негізгі ресурсы
Минералды су көздері көптеп таралған, олардың химиялық құрамы уақыт өте келе тұрақты болып келеді, ағыны өзгеріп тұрғанымен экономикалық тұрғыдан пайдалануға жеткілікті және қазіргі уақытта курорттың басты экономикалық драйвері болып табылады. Минералдану сипаттамалары бикарбонатты, кальцийлі, магнийлі, карбонатты және гипотониялық аралас минералды сулар тобына жатады. Борсек ойпатындағы бұлақтар екі топқа бөлінеді: солтүстік тобы – бұлақтар желісі доломиттенген кристалды әктастан пайда болған, судың жарықтар мен карсттық қуыстарда жиналуымен сипатталатын көздер (1, 2, 3, 5, 6-шы бұлақтар); және оңтүстік тобы – судың жарықтар мен өзгесу аймақтары арқылы шектеулі айналымы бар әктасты туфқа орналасқан бұлақтар желісі (10, 11, 15-ші бұлақтар). Курорттың сапасы және ағыны жағынан ең маңызды бұлақтар – 1 және 2-ші бұлақтар. Екеуі де қолға алынған, олардың карбонатталған суы – бикарбонатты суі бөтелкеге құю, сыртқы және ішкі емдеулерге қолданылады.
Атауы
Оның атауы венгр тіліндегі "borvizszék" сөзінен шыққан, ол "минералды су орыны" деген мағынаны білдіреді.
Туризм
Борсек өзінің атағын емдік қасиеттерімен танымал минералды суларына қарызды. Табиғи емдеуші факторлар (микроклиматтың, қоршаған ауаның, топырақтың және судың емдік қасиеттері) және физиотерапиялық мүмкіндіктер тамақтануды жақсартуға және түрлі метаболизмдік бұзылыстарды емдеуге көмектеседі деп есептеледі. Борсек демалыс пен ойын-сауық үшін өте қолайлы орын: ол экскурсияларды ұнататындар үшін нағыз жұмақ (танымал жерлер: Poiana Zânelor, мұз үңгірі, аюлар үңгірі, Izvorul Străvechi, Cetatea Bufnițelor), қысқы спортқа құмарлар үшін (Făget және Făgețel – жаңа бастаушылар мен тәжірибелілер үшін), сондай-ақ балық аулауды ұнататындар үшін тамаша мүмкіндіктер ұсынады, олар Bistricioara суларында немесе курортқа жақын Bicaz көлінде бақыттарын сынап көре алады. Борсекке танымал саяхатшылардың бірі – молдаван жазушысы Василе Александри 1845 жылы былай деп жазған: «Борсекте бәрі ағайын-інідей, егер Исада болмаса, онда минералды суда [ ] Борсектің ең маңызды артықшылығы – ол адамдарға адамдық сезім сыйлайды!» Жақын жерлерде Молдавия монастырлары (Неамц, Секу, Варатец, Агапия, Дурау, Сихастрия), Лазар қамалы, Лакул Рошу, Биказ шатқалы, Биказ көлі, Дурау курорты, Прайд тұз кені, Совата және Корунд керамика орталығы орналасқан.
Демография
2002 жылғы халық санауы бойынша қаланың халқы 2864 адамды құрады, оның ішінде 2240 (78,2%) венгр, 607 (21,2%) румын және 0,6% басқа ұлт өкілдері болды. 2011 жылғы халық санауы көрсеткендей, халық саны 10,2% кеміп, 2573 адамға дейін төмендеді, этникалық құрамы: 1975 (76,8%) венгр, 584 (22,7%) румын және 0,5% басқа ұлт өкілдері. 2021 жылғы халық санауында Борсек қаласының халқы 2391 адамды құрады.
Экспорт
"Борсек, минералды сулардың патшайымы" (1806 жылдан бері) сол жерде бөтелкеге құйылып, Венгрия, Италия, Германия, Франция, Ұлыбритания, АҚШ, Канада, Израиль, Оңтүстік Африка, Швеция, Иордания, Грекия, Ливан, Біріккен Араб Әмірліктері сияқты елдерге экспортталады.