Тонкава тілі – Оклахома, Техас, Нью-Мексикода сөйленген, туыс тілдері жоқ жеке тіл. Қазірде жандандыру жұмыстары жүргізілуде. Тіл құрылымы, грамматикасы ерекше.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тонкава тілі Оклахома, Техас және Нью-Мексико штаттарында тонкава халқы қолданған. Туысқан тілдері белгісіз, оқшауланған тіл болып табылатын тонкава тілінде 1900 жылдардың ортасынан бері ана тілі ретінде сөйлейтін адам қалмаған. Қазір тонкава халқының көпшілігі тек ағылшын тілінде сөйлейді, алайда тілді жаңғырту жұмыстары жүріп жатыр.
Native American language
The Tonkawa language was spoken in Oklahoma, Texas, and New Mexico by the Tonkawa people. A language isolate, with no known related languages, Tonkawa has not had L1 (first language) speakers since the mid 1900s. Most Tonkawa people now only speak English, but revitalization is underway.
Грамматика
Ағылшын тілінде жалғаулы сөздер, есімдер, етістіктер және т.б. жеке сөздер болып табылады; ал Тонкава сөйлеу бөліктерін басқаша құрайды, ең маңызды грамматикалық функциясы – қосымшалар арқылы жасалады. Бұл процесс сөздердің және/немесе етістіктердің жолдаушыларын, толықтыруларын және жалғаулы сөздерін көрсетеді. Қосымшалардың ішінде префикске қарағанда суффикс маңыздырақ. Жолдаушы мен толықтырудың арасындағы айырмашылық суффиксте көрсетіледі. Сөздердің реті көбінесе жолдаушы-толықтыру-етістік (ЖТЭ) болып келеді, бірақ Тонкава тілінде сөздерді біріктіру өте кең таралған. Қайталау Тонкава тілінде өте жиі кездеседі және тек етістік түбірлеріне ғана әсер етеді. Әдетте, тек бір буын қайталанады, ол қайталама әрекетті, қарқынды әрекетті немесе көптік жолдаушыны көрсетеді.
In English, pronouns, nouns, verbs, etc., are individual words; Tonkawa forms the parts of speech differently, and the most important grammatical function is affixation. This process shows the subjects, objects, and pronouns of words and/or verbs. Within affixations, the suffix has more importance than the prefix. The differentiation between subject and object is shown in the suffix. While the word order tends to be subject object verb (SOV), compounding words is very common in Tonkawa. Reduplication is very common in Tonkawa and affects only the verb themes. Usually, only one syllable undergoes reduplication, and it notes a repeated action, vigorous action, or a plural subject.
Іс-әрекеттер
Етістіктер – екі тақырыпқа ғана шешілген байланған морфемалар, екінші тақырып өзгертуші тақырып болып табылады және көбінесе есімдікшелік тақырып ретінде қолданылады. Дегенмен, /wa жұрнағы қосылғанда, етістік еркін тақырыпқа айналады.
Verbs are bound morphemes that have a limit of only two themes, the second theme being the modifying theme and usually serving as an adverbial theme. However, if the suffix / wa is added the verb functions as a free theme.
Өтірік сөздер
Есімдіктер тек мағынаны күшейту үшін ғана қолданылады және префикс ретінде жалғанады. Жалғаулы етістік арқылы жақ және сан көрсетіледі. Көптеген есімдіктер байланысқан тақырыптар, әсіресе, көрсету есімдіктері. + Тонкава жеке есімдіктері жекеше көпше 1-ші жақ saː me kew saː біз/сендер 2-ші жақ naː сен we naː сендер/олар 3-ші жақ ʔa ол/олар
Pronouns are not used except for emphasis on the subject and are affixated as prefixes. Person and number are usually indicated by the affixation of the verb. Most pronouns are bound themes, especially the demonstrative pronouns. + Tonkawa Personal Pronouns singular plural 1st person saː me kew saː we/us 2nd person naː you we naː you pl./them 3rd person ʔa him/her