Поляк химик-инженер және Эсперанто қозғалысының белсендісі Антоний Грабовский

Кіріспе

Польшалық химия инженеры Антоний Грабовский (11 маусым 1857 – 4 шілде 1921) – поляк химия инженеры және эсперанто қозғалысының ерте кезеңіндегі белсендісі. Оның аудармалары эсперанто тілінің әдеби тілге дамуына зор әсер етті.

Білім және мансап

Грабовски Пруссия Корольдігінде Чельмнодан солтүстік-шығысқа қарай 10 км жердегі Нове Добра ауылында дүниеге келген. Ол дүниеге келгеннен кейін көп ұзамай отбасы Нове Добрадан Пруссияның Торн қаласына (қазіргі Торунь, Польша) көшіп келді. Ата-анасының кедейлігіне байланысты Грабовски бастауыш мектепті бітіргеннен кейін көп ұзамай жұмыс істей бастады. Дегенмен, ол білімге деген үлкен құштарлығымен, гимназияға түсу емтиханына дайындалды және оны сәтті тапсырды. Торндағы Коперник мектебінде ол өзінің жасындағылардан әлдеқайда жоғары білімін көрсеткеннен кейін екі сыныптан өткенімен ерекшеленді. 1879 жылы отбасының қаржылық жағдайы жақсарды және Абитур емтиханынан кейін Грабовски Бреслаудағы (қазіргі Вроцлав) Бреслау университетінде философия мен табиғаттануды оқыды. Ол табиғи тілдердегі жүйелілікті табуға тырысқан зерттеушілерге, оның табиғи тілге негіделген жобасына қосылуды ұсынды. Бірақ ол бұл идеядан көп ұзамай бас тартып, Заменгофтың бастапқы принциптерін, яғни «Фундаменто де Эсперантоны» ұстанды. Грабовски 1904 жылы құрылған Варшава Эсперанто қоғамының және 1908 жылы құрылған Польша Эсперанто қоғамының ұзақ жылдар бойы президенті болды. Сол жылы ол Эсперанто академиясының грамматика бөлімінің директоры болып тағайындалды. Ол Эсперанто тілінде мақалалар жариялап, лекциялар оқыды және тіл курстарын ұйымдастырды. 1908–1914 жылдары Грабовски Варшавадағы бірнеше мектепте алғашқы Эсперанто курстарын өткізді. 1908 жылы жариялаған мақаласында ол Эсперантоның тіл үйренуге кіріспе ретіндегі ерекше мүмкіндіктерін баяндады (Эсперантоның пропедевтикалық құндылығын қараңыз), сонымен қатар Эсперантоны бірінші шет тілі ретінде үйрену француз және латын тілдерін үйренуге көмектесетінін нақты мысалдармен көрсетті, бұл сол кездегі көпшілікке сенімсіз көрінді. 1913 жылы жарық көрген «El Parnaso de Popoloj» («Халықтардың Парнасы») антологиясында 30 тіл мен мәдениетті көрсететін 116 өлең жинақталған. Оның алтауы Эсперанто тілінде жазылған, ал қалған 110-ы басқа тілдерден Эсперантоға аударылған. Бірінші дүниежүзілік соғыс Грабовскині Ресейге қашқан отбасынан айырды. Ауруға шалдыққан және жалғыз қалған ол Варшавада қалды, онда Адам Мицкевичтің «Пан Тадеуш» поляк эпосын аударумен айналысты. Ол аудармасын түпнұсқаға дәл келтіре отырып, жоспарланған тілдің жасырын әлеуетін сынақтан өткізді, соның арқасында Эсперанто поэзиясының одан әрі дамуына үлкен серпіліс берді. Созылмалы жүрек ауруынан зардап шеккенімен, қажетті медициналық көмек алуға шамасы келмеді. Соғыс аяқталғаннан кейін отбасы оралғанда, ол дені салмақтан айырылған еді. Дегенмен, ол 1921 жылы Варшавада жүрек талмасынан қайтыс болғанға дейін Эсперанто саласындағы жұмысын жалғастырды.

Grabowski was born in Nowe Dobra, a village 10 km northeast of Chełmno, in the Kingdom of Prussia. Soon after his birth, the family moved from Nowe Dobra to Thorn, Prussia (now Toruń, Poland). Due to his parents' poverty, Grabowski had to start working soon after leaving elementary school. Nevertheless, he prepared himself, driven by a great desire to learn, to take the entrance exam for grammar school (Gymnasium), which he passed with flying colours. At the Copernicus School in Thorn, after demonstrating a knowledge far exceeding others of his age, he twice skipped a grade. In 1879, the family's financial situation improved and, after his Abitur exam, Grabowski studied philosophy and natural science at the University of Breslau in Breslau (now Wrocław). to give up the search to find regularity in naturalistic auxiliary languages and join him on his purely naturalistic project instead. Not long after, however, he gave up on the idea and adhered to the basic principles of Esperanto as originally espoused by Zamenhof, the so called Fundamento de Esperanto. Grabowski was a longstanding president of the Warsaw Esperanto Society, founded in 1904, and of the Polish Esperanto Society, founded in 1908. In the same year he became director of the Grammar section of the Esperanto Academy. He published articles and gave lectures on Esperanto and organized Esperanto language courses. In the years 1908–1914 Grabowski was in charge of the first Esperanto courses for a few schools in Warsaw. In an article in 1908 he described what he saw as the exceptional suitability of Esperanto as an introduction to language learning (see Propedeutic value of Esperanto), demonstrating with concrete examples the extent to which learning Esperanto as one's first foreign language would improve the learning of French and Latin, a claim which seemed inconceivable to the public of that time. The anthology El Parnaso de Popoloj ("From The Parnassus Of The Peoples"), published in 1913, contained 116 poems representing 30 languages and cultures. Six of the poems were originally composed in Esperanto. The remaining 110 were translated into Esperanto from other languages. World War I separated Grabowski from his family, who had fled to Russia. Ill and isolated, he remained behind in Warsaw, where he busied himself in translating the Polish national epic Pan Tadeusz by Adam Mickiewicz. While working on his translation, which was precisely faithful to the original form, he put the latent potential of the planned language to the test, thereby giving significant impetus to the further development of Esperanto poetry. Suffering from a chronic heart condition but unable to afford the necessary medical treatment, he lived at that time in oppressive poverty, and when his family returned after the end of the war, his body had become almost emaciated. Nevertheless, he continued his work on Esperanto until his death in Warsaw, from a heart attack, in 1921.