Кіріспе

Артендегі түнгі клубтағы өрт – 1981 жылдың 14 ақпанында (Валентин күні) Ирландияның Дублин қаласындағы Артендегі Stardust түнгі клубында болған, адам өліміне әкелген өрт. Осы жерде 800-ден астам адам дискотекада болды, олардың 48-і өрт салдарынан қаза тапты, 214-і жарақат алды; кейінірек аман қалғандар мен отбасы мүшелерінің өзіне-өзі қол жұмсауы да оқиғамен байланысты болды. Клуб бұрын Баттерли бизнес-паркі деп аталған, қазір Артан бизнес-паркі деп аталатын жерде, Артан Касл сауда орталығының қарама-қарсысында орналасқан. Дискотекаға келгендердің қашып кетуіне бірнеше шығу есіктерінің тізбек пен құлыппен жабылуы, терезелердің тосқауылдары және жарықтандыру жүйесінің істенуі кедергі келтірді. Сол ғимараттағы басқа шараға қатысушылар өмір сүріп кетті. Ғимараттың шағын бөлігі, соның ішінде алдыңғы жағының көп бөлігі бүгінге дейін сақталған, бірақ түнгі клубтың қалдықтары бұзылған. Бастапқыда өрттің себебі анықталмады; кейіннен өрт сөндіруге қатысты алғашқы болжам бірнеше гипотезаның бірі болды және оны дәлелдеу мүмкін болмады. Өрт сөндіру фактісі анықталғандықтан және қауіпсіздік шаралары сынға ұшырағанына қарамастан, ғимарат иелері мемлекеттен өтемақы алды және қаза тапқандардың отбасылары мен аман қалғандардан азаматтық талаптар бойынша жауапкершілікке тартылмады. Өртке немесе адам өліміне кінәлі деп ешкім айыпталған жоқ. Бірнеше зердесалмақтан өткеннен және жылдар бойы науқан жүргізгеннен кейін, 2019 жылы 48 құрбанның ісі бойынша жаңа тергеу жүргізілетіні жарияланды, ол 2023 жылы басталды. 2024 жылы Дублин аудандық сот көпшілік дауыспен 48 адамның барлығы заңсыз өлтірілген деп шешті. Сент-Валентин күні дискотекасына 841 адам жиналды, ал иелеріне кешкі сағат 11-ден таңғы сағат 2-ге дейін алкогольді ішімдіктер ұсынуға арнайы рұқсат берілді. Рұқсат алу үшін шара «кешкі тамақ және би» деп жарияланды. Өрттің шығуына себеп – төбеге жақын бөлмедегі электрлік ақау болды деп саналады. Бұл құрылыс ережелерін бұзған бірінші қабаттағы қоймада қауіпті жанғыш материалдар, соның ішінде 45 бесгаллондық (23 литрлік) ас майы бар еді. Қызметкерлер перде артындағы орындыққа кішкентай өрттің тұтанғанын байқады және оны сөндіруге тырысты, бірақ сәтті болмады. Өрт қоймадан басталып, төбеге тарады. Жалын төбелік жабындарды бұзып, түнгі клубтың Батыс Алковына, қабаттасқан орындықтарға жетті. Өрт арқалыққа және PVC-мен қапталған полиэстер матамен жабылған орындықтың үстіне түсті. Оқиғаны алғаш рет Батыс Алковтың алдында отырған меймандар байқады, ол температураның көтерілгенін байқады, бірақ түтін иісін сезбеді.

Таралу

Содан кейін от үстелдер мен орындықтарға тарады, келушілер түтінді байқап, күйген иіс сезді. Өрт алғаш рет Бал залында көрінген кезде өте шағын болды. Сағат 1:45-ке қарай,

Құрбандар

Өлім саны барлығы 48 адамды құрады; 46 адам өртте, ал екеуі кейіннен қайтыс болды, соңғы тіркелген өлім 1981 жылдың 11 наурызында болды, 214 адам жарақат алды. Қаза тапқандардың жасы 16-дан 26-ға дейін болды, ал 23 жағдайда қайтыс болғандар отбасының ең үлкен және жалғыз асыраушысы болды. Жәбірленушілерге төленген өтемақының жалпы сомасы 10,4 миллион фунт стерлингті құрады, оның ішінде 823 адам ақша алды; бес адам 100 000 фунт стерлинг немесе одан да көп, 24 адам 50 000 фунт стерлингтен сәл астам, ал көпшілігі 5 000 мен 10 000 фунт стерлинг аралығында төленді. Баладарын жоғалтқан ата-аналарға ең көп дегенде 7 500 фунт стерлинг төленді. ДНК-анализдің қазіргі заманғы әдістерімен денелер анықталып, жеке-жеке жерленді.

Алғашқы тергеу

Тергеу сол кезде өртті уәкілеттікпен жасалған қылмыс деп хабарлады. Әділет Ронан Киннің төрағалығымен құрылған тергеу комиссиясы өрттен кейін 12 күн өткен соң алғашқы ашық отырысын өткізді.

Өтемақы төрелігі

1986 жылы құрбандарға өтемақы төлеу жөніндегі жеке трибунал құрылды, оны судья Донал Баррингтон, адвокат Ноэль Смит және адвокат (қазір судья) Хью О’Флаэрти басқарды. Олар аман қалғандардың, құрбандардың отбасы мүшелерінің, достары мен әріптестерінің куәліктерін тыңдағаннан кейін пікір білдіріп, өрттен кейін құрбандарға көрсетілген қарым-қатынасты "абайсыздық" деп бағалады, себебі көптеген адам медициналық көмек алмаған. Осы наразылықтардан кейін үкімет Пол Коффиге "Стардуст құрбандары комитеті" ұсынған іс бойынша "Стардуст өрт апатының қайта тергелуі" үшін тәуелсіз сараптама жүргізуді тапсырды.

Себептері белгісіз

Уақыт өтуімен және физикалық дәлелдердің жетіспеуіне байланысты, сараптаманың есебінде қоғамдық сауалды қайта ашудың қоғамдық мүддеге жатпайтыны, бірақ қоғамдық тізілімге бастапқы сауалдың 6.167-тармағын қосу үшін өзгеріс енгізілуі керек екені айтылды. Онда "Өрттің себебі белгісіз және бәлкім ешқашан белгілі болмайды. Кездейсоқ туындағандығына дәлел жоқ: сондай-ақ, өрттің қасақана тұтандырылғанына да дәлел жоқ" деп көрсетілген, өрт сөндіру туралы (Баттерлилерге өтемақы төленуіне себеп болған). Ол жарияланғаннан кейін, 2009 жылғы 3 ақпан күні кешке Дэйл өрттің қасақана болғаны туралы қорытындының болжамдық екенін және "Стардуст" түнгі клубында болған ешбір адамның өртке жауапты емес екенін мойындады. Бұл қоғамдық тізілімді түзетуге алып келді және өрттің қасақана тудырылғаны туралы бастапқы қорытынды себеп ретінде алынып тасталды, себебі өрттің қасақана тұтандырылғанына ешқандай дәлел табылған жоқ.

Жаңа тергеулер

2018 жылдың маусым айында Ирландия Бас прокурорына өрттен қаза тапқан 48 адамның өлімі бойынша сот медициналық сараптаманың қорытындысын дайындау туралы үндеуді қолдау үшін пошта карточкаларына қол қою науқаны басталды. 2019 жылдың 25 қыркүйегінде Бас прокурор қаза болғандардың өлімі бойынша жаңа сот отырыстары өтетінін растады. 48 адамның өлімі бойынша сот отырыстары 2023 жылдың сәуір айында Дублин аудандық сот медициналық сарапшысының сотында басталды. Бірінші күні куәгерлерді қандай ретпен шақыру керектігі талқыланды. 2024 жылдың 18 сәуірінде сот алқасы 48 адамның заңсыз өлтірілгені туралы көпшілік қаулы шығарды.

Салдары

Меншік иелері, Баттерли отбасы, өртке қастық әрекет анықталғандықтан қалаға өтемақы талабымен жүгінді және нәтижесінде IR£580,000 төленді. 2011 жылдың 13 ақпанында Кулок қаласындағы Сент-Джозеф шіркеуінде түстен кейінгі мисса өтті және "Стардуст" ескереу паркіне шоғыр қойылды. Келесі күні кешке "Стардуст" жерінде шам жағу рәсімі өтті.

"Олар ешқашан үйлеріне қайтып келмеді"

1985 жылдың шілдесінде ирландтық халық әншісі Кристи Мур "Олар ешқашан үйге оралмады" атты ән жазып, оны шығарғаннан кейін соттың беделін түсірді деген айып тағылды. Ән 1985 жылы "Ordinary Man" альбомында және синглдің B жағы ретінде жарық көрді. Әннде "жүздеген бала жарақаттанып, мүгедек болды, себебі өрттен шығу есіктері тізбекпен бекітілген" делінген. Төраға Мёрфи "Ordinary Man" альбомын дүкендерден алып қоюға бұйрық берді және сот шығындарын Мур төлеуге міндеттелді. "Another Song Is Born" әні альбомның қайта шығарылуына арналған болатын. "They Never Came Home" кейін оның жинақ альбомында және "Where I Come From" альбомында жарияланды.

Теледидар

2006 жылы Ирландияның ұлттық телеарнасы Raidió Teilifís Éireann (RTÉ) апаттың 25 жылдығына орай «Stardust» атты апат туралы деректі драмалық фильм түсіріп, дау тудырды. Сериал Нил Фетерстонхоу және Тони МакКалланың «Олар ешқашан үйге оралмады: Stardust оқиғасы» кітабына негізделген. Көптеген құрбандардың отбасылары бұған қарсы шығып, оның қайғылы естеліктерін қайта оятқанына ренжіді. Қарсылық білдірудің себептері өрттің бейнеленуі және кейбір отбасыларға артық назар аударылуы болды, бұл апаттың тек шағын топқа әсер еткенін көрсететіндей болды. 2006 жылдың 14 ақпанында таратылған RTÉ-нің ағымдағы істер бағдарламасы «Prime Time» бастапқы тергеудің кейбір қорытындыларына күмән келтірді. Бағдарламада сол түні ғимараттың сыртында болған куәгерлер шақырылды. Сыртта тұрғандардың кейбіреулері, іштегілерге дейін сегіз минут бұрын төбеден шыққан өртті көргендерін айтты. Сондай-ақ ғимараттың ішіндегі заттар мен құрылымы туралы жаңа мәліметтер ұсынылды. Өртенуге қабілетті заттар мен тазалау құралдары сақталған қойманың нақты орналасқан жері туралы да ақпарат берілді. Тергеуге маңызды болған ғимараттың жоспары қойманың дұрыс емес қабатта көрсетілгеніне байланысты шатастыратын қателерге ие екені анықталды. Қойма ғимараттың жертөлесінің үстінде көрсетілген, бірақ ғимаратта жертөле болған жоқ, ал қойма мен шамдар бөлмелері бірінші қабаттағы төбеде орналасқан. Сауда-саттық тізімінде тек күнделікті қолданылатын заттар ғана бар деп есептелген, бірақ ішінде өртенуге қабілетті көптеген заттар, соның ішінде жылтырату және еденге арналған воскілер болған. Өрттің қайта жандандырылуы тергеудің анықтағандай оқиғаның осылай болмағанын көрсетті. Бағдарламада өрт қойма орналасқан төбеде басталып, ішіндегілер білгенге дейін түнгі клубтың төбесіне тараған деген болжам айтылды. 2011 жылдың басында, өрттің 30 жылдығына жақын, TV3 телеарнасында деректі фильм көрсетілді. «Stardust естелігі: 30 жыл өткен соң» атты деректі фильм өрт болған түні болған оқиғалар, одан кейінгі салдарлар және онымен байланысты даулар мен сот процестері туралы баяндады. Аман қалғандар Джимми Фицпатрик және Антуанетт Киган, сондай-ақ Дублин қаласының зейнеткер өрт сөндірушісі Пол Шеннон осы фильмде сұхбат берді. 2017 жылдың желтоқсан айында RTÉ телеарнасы өрттен аман қалғандар мен 48 адамның туыстарының Чарли Бёрдпен сұхбаттасқан телесериалдың бір сағаттық эпизодын көрсетті. Бёрд 1981 жылы өрт орнына келген журналист болған. 2022 жылдың 2 ақпанында TG4 телеарнасы Лиза Лаулорды «Finné» бағдарламасында сұхбатқа алды. Оның ата-анасы ол 17 айлық болған кезде өрттен қаза тапқан.