Кіріспе

Цицеронның сөйлеген сөзі Pro Tito Annio Milone ad iudicem oratio (немесе Pro Milone) – бұл б.з.б. 52 жылы Марк Туллий Цицеронның өзінің досы Тит Анний Мило үшін жасаған сөйлеуі. Милоға саяси қарсыласы Публий Клодий Пулхерді Аппия жолында өлтіргені айып тағылды. Цицерон бұл сөйлеуді соттан кейін жазған, сондықтан оның нақтылығы ғалымдар арасында даулы мәселе болып табылады.

Соттың тарихы

Мило сол кезде консулдық лауазымға қол жеткізуге тырысқан претор болатын. Клодиус – преторлыққа кандидат болған бұрынғы трибун. Милоны Клодидің Бовилладағы жыл басындағы қақтығыста қаза табуына байланысты айыптау тағылды, бұл оқиға Аппия жолында болған. Алғашқы төбелес кезінде екі тараптың құлдары салған ұрыс барысында Клодидің жараланғаны белгілі болды. Сотталушы тарап пен б.з.б. 100 жыл шамасындағы Асконий Педианның (Цицеронның бірнеше сөздерін талдаған және қазір қолжетімсіз құжаттарға қол жеткізген ежелгі комментатор) баяндамасы бойынша оқиғаның хронологиясы былай болды: Цицеронның сөйлеген сөзінде оқиғалар тізбегінің тұжырымдамасының болмауы Милоға қарсы дәлелдердің күшті болуымен байланысты болуы мүмкін. Цицерон бұл әлсіздікті дұрыс сезінген болуы керек. Қазылар алқасы Милоны кінәлі деп тапқандықтан, Мило Клодидің алғашқы жарақатын білмегенімен, оның Клодиді өлтіруге бұйрық бергені жазаға лайық деп шешкені көрінеді. Клодидің өліміне байланысты алғашқы сұрақтарға жауап бергенде, Мило өзін-өзі қорғауды желеу етіп, Клодидің оны өлтіру үшін тұзақ құрғанын айтты. Цицерон сөзін Милоның алғашқы ақталуымен үйлестіруге тиіс болды, бұл оның істің жалпы баяндамасына әсер еткені мүмкін. Милоның кінәсіздігіне қазылар алқасын көндіру үшін Цицерон Клодидің өлімінен кейін оның жақтастарының, хатшы Секст Клолий басқарып, мәйітін Сенат үйіне (курия) әкеліп, құршауды (орындықтар, платформалар, үстелдер және хатшылардың жазбалары) отын ретінде пайдаланып, өртегенін пайдаланды. Осының салдарынан курияның көп бөлігі өртенді; Клодидің жақтастары сол кездегі интеррекс Марк Лепидтің үйіне де шабуыл жасады. Сондықтан Помпей Клодидің өліміне де, осы оқиғаға да қатысты арнайы тергеу жүргізуге бұйрық берді. Цицерон Pro Milone сөйлеген сөздерінде курияның өртелуі Клодидің өлімінен гөрі көп ашу-ыза мен наразылық тудырғанын баяндады. Қылмыстың зорлық сипаты және оның революциялық салдарлары (бұл іс римдік халық үшін популяристер мен оптиматтар арасындағы күрестің символы ретінде ерекше маңызға ие болды) Помпейді таңдалған қазылар алқасын құруға итермеледі. Осылайша ол Рим Республикасының соңғы кезеңінде кең таралған жемқорлықтан сақтануға тырысты. Сонымен қатар, екі тараптың жақтастарының зорлық-зомбылық әрекеттерін басу үшін сот үйінің айналасына қарулы күзетшілер қойылды.

Соттың басталуы

Соттың алғашқы төрт күні қарсы тараптың аргументтеріне және куәгерлердің куәліктеріне арналды. Бірінші күні Гай Каусиний Шола Милоға қарсы куә ретінде пайда болып, Милоны қандысуға құмар, суыққан кісі өлтіруші ретінде бейнеледі. Бұл Клодийдің жақтастарын қоздырып, Милоның адвокаты Марк Марцеллды үркітті. Ол куәгерлерден сұрақ қоя бастағанда, көпшілік оның даусын басып, оны қоршап алды. Помпейдің қабылдаған шаралары сот барысында Милоға қарсы ызалы көпшіліктің шуын болдырмады. Соттың екінші күні Помпей қарулы когорталарды енгізді. Бесінші және соңғы күні Цицерон бұрынғы күндері жиналған айыптау дәлелдерін күшін жою үмітімен "Про Милоне" сөзін сөйледі.

Сөйлеу мазмұны

Цицерон сөйлеуінің барысында судьяларды Мило Клодиді өлтірмегеніне көндіруге тіпті әрекет жасамайды. Дегенмен, сөйлеу барысында Цицерон Мило Клодидің өлтірілуін білмегенін және көрмегенін айтады. Цицерон Клодидің өлтірілуі заңмен рұқсат етілген және өзін-өзі қорғау мақсатында жасалғанын мәлімдейді. Цицерон тіпті Клодидің өлімі республиканың игілігіне келгенін де айтады, себебі ол Рим Республикасының соңғы кезеңіндегі саяси аренаны мазалаған тынышсыз плебейлердің көшбасшысы болған. Мүмкін, Цицеронның ең қуатты аргументі шабуылдың жағдайы болды: оның Клодидің вилласына тым жақын орналасқандығы және Милоның Римнен ресми іспен кетіп бара жатқандығы – Ланувиумда діни қызметкерді сайлауға ұсыну. Клодий болса, әдеттегідей халық жиналыстарында (контион) сөйлеуден мүлдем бас тартқан. Мило әйелімен, ауыр жамылғысымен және зиянсыз құлдармен бірге көлікке отырған (бірақ оның құрамында құлдар мен гладиаторлар, сондай-ақ Ланувиумдағы фестивальға қатысушылар да болған, бірақ Цицерон олардың бар екенін тек меңзеп отырады). Ал Клодий атпен, көліксіз, әйелісіз және әдеттегі серіктерісіз, қарулы қарақшылар мен құлдар тобымен бірге келген. Егер Цицерон судьяларды Клодий Милоға тұзақ қойғанына сендіре алса, онда Клодий өзін-өзі қорғау үшін өлтірілгенін айтуға болады. Цицерон екеуінің кездейсоқ кездескендігі туралы ешқашан айтпайды, бұл Асконий мен Аппианның қорытындысы. Pro Milone-да Клодий зұлым, қызғанышпен қараушы, билікке құмар және Милоға тұзақ қойған адам ретінде суреттеледі. Цицерон Клодийдің тұзақ қоюына себептер келтіреді: Мило консулдықты оңай жеңіп алып, Клодийдің претор ретінде үлкен билікке және ықпалға қол жеткізу жоспарына кедергі келтіретінін білуі. Бақытымызға орай, Цицеронның осы бейнені құруға жеткілікті материалдары болды, мысалы, б.з.д. 62 жылғы Бона-Дея оқиғасы; онда Клодий сол кездегі Понтификс Максимустың, Юлий Цезардың, Бона-Деяның тек әйелдерге ғана рұқсат етілген салттық фестивалі кезінде үйіне тығылып кірген. Ол әйел киімімен кіріп, Цезардың әйелі Помпеямен байланысқа түскен. Клодий осы үлкен құдайсыздық әрекеті үшін сотқа тартылды, бірақ судьяларды паралап, өлім жазасынан құтылды, олардың көпшілігі кедей болған, деп Цицерон мәлімдеді, ол іс бойынша прокурор болған. Бұрын Лукулл Клодийді өзінің әпкесі Клавдиямен, содан кейін Лукуллдың әйелімен инцест жасады деп айыптаған; бұл айып Клодийдің беделін түсіру үшін бірнеше рет айтылды. Ал Мило өзінің ізгі істерімен және саяси мансабымен Римді құтқарушы ретінде көрсетілген. Цицерон тіпті Помпеймен достық қарым-қатынаста болғанын да айтады. Асконий, Pro Milone-ның көптеген бөліктеріндегідей, Помпейдің Милодан "қорқып" немесе "қорқып сырттай көрсеткенін" айтып, оған қарсы шығады. Ол қала сыртындағы ең биік жерде ұйықтады және күзетке тұрақты әскер қойды. Оның қорқынышы Клодийдің жалынды жақтауы Тит Мунаций Планкустың Мило мен Цицеронға қарсы көпшілікті қоздырып, Милоны жоюға күш дайындап жатыр деп айқайлап, Милоға күдік туғызған бірқатар қоғамдық жиналыстарға байланысты болды. Алайда, Плутархтың пікірінше, б.з.б. 1-ғасырдағы жазушы және белгілі римдіктердің өмірбаянын жазған Клодий Помпей мен өзінің арасында, сондай-ақ өзі басқарған форумның өзгермелі көпшілігі арасында жауыздық тудырды. Оппозицияның аргументтерін жоққа шығарудың алғашқы бөлігі (refutatio) "соғыс кезінде заңдар үндемейді" деген сөз тіркесінің алғашқы белгілі мысалына ие. Кейін ол inter arma enim silent leges деп қайта жазылды және 2001 жылғы 11 қыркүйектегі террористік шабуылдардан кейін американдық БАҚ-та қолданылды. Бұл сөз тіркесі Цицеронның аргументінің ажырамас бөлігі болып табылады. Pro Milone контекстінде бұл сөз тіркесінің мағынасы қазіргі қоғамдағы қолданылуымен бірдей. Цицерон Клодиді өлтіру өзін-өзі қорғау әрекеті болған жағдайда ғана рұқсат етілетінін айтты. Аргумент мынада: ең қауіпті жағдайларда, өмірің тікелей қауіпте болғанда, заңды ескермеу орынды. Шындығында, Цицерон мұндай мінез-құлық барлық тірі жаратылыстарға инстинктивті (nata lex: "туылған заң") дейді (non instituti, sed imbuti sumus: "бізге [өзін-өзі қорғау] нұсқау арқылы емес, табиғи интуиция арқылы үйретіледі"). Клодидің өлтірілуінің қоғамдық мүддеге қызмет ететіні туралы аргумент тек Pro Milone-ның жазбаша нұсқасында ұсынылған, өйткені Асконийдің айтуынша, Цицерон оны сөйлеу кезінде айтпаған. Сондай-ақ, сөйлеуде res ipsa loquitur заңдық аксиомасының алғашқы қолданылуы бар, бірақ res loquitur ipsa түрінде ("өз нәрсесі өзі сөйлейді", бірақ әдетте "фактілер өздері айтады" деп аударылады). Бұл фраза 1863 жылы Англиядағы Byrne v Boadle ісінде келтірілді және жаңа ортақ құқық доктринасының таңбасы болды.

Салдары

Соттан кейін қалада Клодий мен Милонның жақтастары арасында зорлық-зомбылық бақылаусыз өршіді. Помпей Милонды өлтіргеннен кейін, бірақ оған қарсы сот ісі басталар алдында, Римде жалғыз консул болып тағайындалды. Ол осы даулы істерден кейін туған бүліктерді қатыгездікпен және әскери тиімділікпен басып, Римде уақытша тұрақтылықты қалпына келтірді. Қазір сақталған "Про Милоне" мәтіні – Цицеронның соттан кейін жариялаған қайта жазылған нұсқасы. Ақталуға қол жеткізе алмаса да, сақталған қайта жазу Цицеронның ең жақсы туындыларының бірі саналады және көптеген адамдар оны оның риторикалық шеберлігінің ең бағалы үлгісі деп есептейді. Асконий "Про Милоне" туындысын "осылай ұстамды жазылған, оны оның ең жақсы туындысы деп санауға толық негіз бар" деп сипаттаған. Сөздері алдампаздықпен қарапайым стратегияларға толы. Цицерон сөйлеу барысында өзінің бұрынғы "De Inventione" еңбегінде жариялаған риторикалық қағидаларын қатаң сақтайды, бірақ кейде стильдік нормалардан сытылып, ісінің нақты аспектілерін атап өту үшін жағдайды өз пайдасына қолданады. Мысалы, ол қарсы тараптың аргументтерін жоққа шығаруды (refutatio) әдеттегіден гөрі ертерек бастайды және сот процесінің алғашқы төрт күнінде жиналған көптеген дәлелдерді тез жоққа шығару мүмкіндігін пайдаланады. Оның аргументтері бір-бірімен өріліп, қорытындысында (peroratio) бірігеді. Сөз барысында патос кеңінен қолданылады, ол Помпейдің соттар төңірегіне қойған күзетшілеріне деген қорқыныш сезімінен басталады (сөздің өзінде "Мен қорқамын" деген сөз бар). Алайда, Цицерон сөзін қорқынышсыз аяқтап, әр аргументпен бірге эмоционалдық жағдайы күшейеді және Милонды ақтауға көрермендерін көз жасымен жалбарынады. Сөздерде ирония үнемі кездеседі, сонымен қатар әзіл-қалжың мен дәстүрлі римдік құндылықтар мен көзқарастарға үнемі сілтеме жасалады – бәрі де қазылар алдында оларды қызықтыру және көндіру үшін жасалған тактикалар. Көп жағынан, бұл іс Цицерон үшін өте қолайлы болды, оны өзінің шешендік негіздеріне қайта оралуға мәжбүр етті. Милонға қарсы зорлық-зомбылық айыптамасы логикалық және талдамалық құқықтық аяға толыққандай сәйкес келді, өйткені өлтірудің өзіне қатысты нақты уақыт, күн, орын және кімдердің қатысқандығы туралы дәлелдер болды, сонымен қатар қоғамға әсер ететін іс-әрекеттерге қатысты. Бұл Цицеронға куриядағы өрт, Марк Лепидтің үйіне жасалған шабуыл және Бона Дея оқиғасы туралы егжей-тегжейлі мәліметтерді қосуға мүмкіндік берді. Мило, жер аударылу кезінде жарияланған сөзді оқып, егер Цицерон сотта осылай шебер сөйлеген болса, онда ол "қазір Массилияның дәмді қызыл балықтарын тамашаламас еді" деп әзілдеді.