Когнитивтік семантика: Тіл мен ойдың байланысы

Кіріспе

Когнитивтік лингвистика саласындағы тақырып. Когнитивтік семантика – когнитивтік лингвистика бағытының бір бөлігі. Семантика – тілдік мағынаны зерттейтін ғылым. Когнитивтік семантика тілдің жалпы адамның танымдық қабілеттерінің бір бөлігі екенін, демек, әлемді адамдар қалай түсінетініне сәйкес сипаттай алатынын қабылдайды. Мұнда әртүрлі тілдік қауымдастықтар әлемдегі қарапайым нәрселер мен процестерді әртүрлі (әртүрлі мәдениеттерге байланысты) түсінетіні, ал емес адамның түсінік әлемі мен нақты әлем арасындағы қате түсініктер емес екені айқын көрінеді. Когнитивтік семантиканың негізгі принциптері: грамматика – мәдениетте қалыптасқан әлем туралы түсініктерді көрсетеді; тіл туралы білім жинақталады және контекстке байланысты; тілді қолдану қабілеті арнайы тілдік модуль емес, жалпы танымдық ресурстарға негізделген. Когнитивтік лингвистиканың бір бөлігі ретінде когнитивтік семантика лингвистиканы фонология, морфология, синтаксис, прагматика және т.б. деп бөлуді жоққа шығарады. Оның орнына семантиканы мағынаны құру және білімді ұсынуға бөледі. Сондықтан когнитивтік семантика дәстүрлі түрде прагматикаға арналған саланың көп бөлігін, сондай-ақ семантиканы зерттейді. Когнитивтік семантикаға тән әдістер көбінесе Леонард Талми, Джордж Лакофф және Дирк Гирертс сияқты ғалымдардың лексикалық зерттеулерінде қолданылады. Талми сияқты кейбір когнитивтік семантикалық жүйелер синтаксистік құрылымдарды да ескереді.

Қарама-қайшылықтар

Семантика үш үлкен сұраққа қызығушылық танытады: лексема деп аталатын тіл бірліктерінің «мағынасы» дегеніміз не? Сөйлемдердің мағынасы бар дегеніміз не? Соңында, мағыналы бірліктер қалай толық сөйлем құрауға болады? Бұл лексикалық семантика, құрылымдық семантика және композициялық теорияларды зерттеудің негізгі сұрақтары. Әр санатта дәстүрлі теориялар когнитивтік семантиктермен қарама-қайшы келеді. Семантикадағы классикалық теориялар (Альфред Тарски мен Дональд Дэвидсон дәстүрінде) бөліктердің мағынасын қажетті және жеткілікті шарттар, сөйлемдерді – шындық шарттары, ал композицияны – сөйлемдік функциялар тұрғысынан түсіндіруге бейім. Бұл позициялардың әрқайсысы біріншісімен тығыз байланысты. Осы дәстүрлі теорияларға сәйкес, белгілі бір сөйлемнің мағынасы сөйлем арқылы берілген ұйғарымның шындыққа сай келетін шарттары ретінде түсінілуі мүмкін. Мысалы, «қар ақ» деген сөздің ақиқат екендігіне, егер қар ақ болса ғана дәлел бола алады. Лексикалық бірліктер мағынаны олар қолданылатын заттар жиынтығы бойынша (сөздің «кеңейтілуі» деп аталады) немесе осы заттар арасындағы ортақ қасиеттер бойынша (оның «қаны» деп аталады) ұғынуы мүмкін. Интенция сөйлеушіге белгілі бір лексикалық бірліктің кеңейтілуінің мүшесі ретінде санауға мүмкіндік беретін қажетті және жеткілікті жағдайларды ұсынады. Шамамен, сөйлемдік функциялар – аудармашыны ашық сөйлемдегі еркін айнымалыларды алып, оларды толтыруға, нәтижесінде сөйлемді тұтастай дұрыс түсінуге бағыттайтын абстрактілі нұсқаулар. Сонымен қатар, когнитивтік семантикалық теориялар әдетте лексикалық мағынаның тұжырымдамалық екендігі туралы дәлелге негізделеді. Яғни, мағына міндетті түрде нақты немесе ықтимал әлемдегі тұлғаға немесе қатынасқа сілтеме емес. Оның орнына, мағына жеке түсінікке негізделген ақыл-ойындағы түсінікке сәйкес келеді. Нәтижесінде, «Барлық ерлі-зайыпты емес ерлер» семантикалық фактілері біздің тілдік тәжірибеміз туралы ерекше фактілер ретінде қарастырылмайды; керісінше, бұл фактілер энциклопедиялық білімнен ерекшеленбейді. Тілдік білімді күнделікті біліммен бірге қарастыруда мынадай сұрақ туындайды: когнитивтік семантика категория құрылымы сияқты семантикалық құбылыстарды парадигмалық түрде қалай түсіндіре алады? Осы қиындыққа орай, зерттеушілер сабақтас пәндер – когнитивтік психология мен когнитивтік антропология сияқты пәндердің теорияларын қолданады. Бір ұсынысы – санаттың құрылымын білім желісіндегі түйіндер тұрғысынан түсіндіру үшін қарастыру. Когнитивтік семантиканың негізгі ағымына енген когнитивтік ғылымнан шыққан теорияның бір мысалы – прототиптер теориясы, когнитивтік семантиктер көбінесе полисемияның себебі деп айтады. Когнитивтік семантиктер шындық шартты семантикасы толық сөйлем мағынасын есепке алуда орынсыз шектеледі деп санайды. Олар шындыққа байланысты семантикаға қарсы емес, бірақ оның түсіндірме күші шектеулі екенін айтады. Яғни, ол индикативті сөйлемдермен шектеледі және (әйтеміз) командалар немесе өрнектерді емдеудің тікелей немесе интуитивті әдісін ұсынбайды. Керісінше, когнитивтік семантика грамматикалық көңіл-күйдің толық спектрін, сонымен қатар, кадрлық және ақыл-ой кеңістіктері туралы түсініктерді пайдалану арқылы алуға тырысады. Когнитивтік семантиканың тағы бір ерекшелігі – мағынаның тұрақты емес, ол конструалдық және конвенционализациялық мәселе екенін тану. Лингвистикалық конструкцияның процестері энциклопедиялық білімді өңдеуге және қабылдауға қатысы бар бірдей психологиялық процестер болып табылады. Бұл көзқарас композициялылық проблемасына әсер етеді. Когнитивтік семантикадағы динамикалық конструктивті теория деп аталатын есептер сөздердің өздері мағынасыз деп мәлімдейді: олардың ең жақсысы «әдеттегі конструкциялар», олар сөздерді қолданудың әдістері. Осыған байланысты когнитивтік семантика композиция тек контексті және ниеті сияқты прагматикалық элементтер ескерілген жағдайда ғана түсінікті бола алады деп айтады. Жоғарыда аталған шарттардың бірі орындалмауы мүмкін: мысалы, «жалғыз ана» үйленген болуы қажет емес, ал «арнайы ана» міндетті түрде бала күтімімен қамтамасыз етпейді. Осы аспектілер бір-бірімен үйлескенде, олар ана болудың не екенін көрсетеді, бірақ олар бұл санатты анықтай алмайды. Орталық мағынаның өзгеруін тіл пайдаланушылар қауымдастығы шарт бойынша белгілейді, ал нәтижесінде пайда болған инстанциялар жиынтығы, оның көптегені орталықпен бір жалғыз ортақ белгісімен байланысқан, тоқпанның өзегі мен спицаларына ұқсайды. Лакофф үшін прототип эффектілерін көбінесе идеализацияланған когнитивтік модельдердің әсерімен түсіндіруге болады. Яғни, домендер әлемнің идеалды түсінігімен ұйымдастырылған, ол шындыққа сәйкес келуі де, келмеуі де мүмкін. Мысалы, «бакалавр» сөзі әдетте «үйленбеген ересек ер адам» деп анықталады. Алайда, бұл тұжырым бакалаврдің қандай болуы керектігі туралы нақты идеалмен құрылған: ересек, ұялы емес, тәуелсіз, әлеуметтенген және көп қатынайтын. Шындық бұл тұжырымның күтулерін бұзуы немесе жалған оң нәтижелерді тудыруы мүмкін. Яғни, адамдар әдетте «бакалавр» мағынасын «өз фирмасының иесі және жалғыз тұратын он жеті жасар жыныстық белсенді жігіт» сияқты ерекше жағдайларды қамту үшін кеңейтуге тырысады (техникалық жағынан ересек емес, бірақ бакалавр сияқты көрінеді), және мұны анықтаманың бір түрін кеңейту деп санауға болады. Сонымен қатар, сөйлеушілер бакалавр тұжырымынан кейбір жалған оң нәтижелерді, мысалы, идеалға көп ұқсамайтын үйленбеген ересек ерлерді – яғни, Папаны немесе Тарзанды – шығарып тастауға бейім. Алайда, кемінде бір аргумент бойынша, шындық шартты семантика «Фрэнк келесі ойында «Ред Сокс» жеңеді деп сенеді» сияқты сенім сөйлемдерінің мағынасын түсінуге қабілетті болып көрінеді. Тұтастай ұйғарымның мағынасы абстрактілі шарттар жиынтығы ретінде сипатталады, онда Фрэнк белгілі бір ұйғарымдық қатынасқа ие, ал қатынас Фрэнк пен белгілі бір ұйғарым арасындағы қатынас болып табылады; және бұл ұйғарым – «Ред Сокс» келесі ойында жеңетін әлем. Дегенмен, көптеген теоретиктер мүмкін әлемдер семантикасының артықшылықсыздығы мен күмәнді онтологиясымен көңіл көшірді. Балама нұсқаны Жилль Фоконьенің еңбектерінде табуға болады. Фоконье үшін сөйлемнің мағынасы «ақыл-ой кеңістіктерінен» туындауы мүмкін. Ақыл-ой кеңістіктері – сұраныс білдірушілердің санасында толығымен орналасқан когнитивтік құрылымдар. Оның есебінде екі түрлі ақыл-ой кеңістігі бар. Негізгі кеңістік шындықты сипаттау үшін қолданылады (екеуі де түсінгендей). Кеңістік құрушылар (немесе құрылған кеңістік) – бұл мүмкін әлемдерді, сондай-ақ уақыттық өрнектерді, ойдан шығарылған құрылымдарды, ойындарды және т.б. қамтитын шындықтан тысқары ақыл-ой кеңістіктері. Сонымен қатар, Фоконье семантикасы рөлдер мен мәндер арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Семантикалық рөл – санаттың сипаттамасы ретінде түсініледі, ал мәндер – санатты құрайтын инстанциялар. (Осы мағынада рөл-мәндік айырмашылық тип-токен айырмашылығының ерекше жағдайы болып табылады.) Фоконье жоғарыда аталған аппараттардың көмегімен қызықты семантикалық құрылымдарды оңай түсіндіруге болады деп санайды. Мысалы, келесі сөйлемді қарастырайық:

As a field, semantics is interested in three big questions: what does it mean for units of language, called lexemes, to have "meaning"? What does it mean for sentences to have meaning? Finally, how is it that meaningful units fit together to compose complete sentences? These are the main points of inquiry behind studies into lexical semantics, structural semantics, and theories of compositionality (respectively). In each category, traditional theories seem to be at odds with those accounts provided by cognitive semanticists. Classic theories in semantics (in the tradition of Alfred Tarski and Donald Davidson) have tended to explain the meaning of parts in terms of necessary and sufficient conditions, sentences in terms of truth conditions, and composition in terms of propositional functions. Each of these positions is tightly related to the others. According to these traditional theories, the meaning of a particular sentence may be understood as the conditions under which the proposition conveyed by the sentence hold true. For instance, the expression "snow is white" is true if and only if snow is, in fact, white. Lexical units can be understood as holding meaning either by virtue of set of things they may apply to (called the "extension" of the word), or in terms of the common properties that hold between these things (called its "intension"). The intension provides an interlocutor with the necessary and sufficient conditions that let a thing qualify as a member of some lexical unit's extension. Roughly, propositional functions are those abstract instructions that guide the interpreter in taking the free variables in an open sentence and filling them in, resulting in a correct understanding of the sentence as a whole. Meanwhile, cognitive semantic theories are typically built on the argument that lexical meaning is conceptual. That is, meaning is not necessarily reference to the entity or relation in some real or possible world. Instead, meaning corresponds with a concept held in the mind based on personal understanding. As a result, semantic facts like "All bachelors are unmarried males" are not treated as special facts about our language practices; rather, these facts are not distinct from encyclopaedic knowledge. In treating linguistic knowledge as being a piece with everyday knowledge, the question is raised: how can cognitive semantics explain paradigmatically semantic phenomena, like category structure? Set to the challenge, researchers have drawn upon theories from related fields, like cognitive psychology and cognitive anthropology. One proposal is to treat in order to explain category structure in terms of nodes in a knowledge network. One example of a theory from cognitive science that has made its way into the cognitive semantic mainstream is the theory of prototypes, which cognitive semanticists generally argue is the cause of polysemy. Cognitive semanticists argue that truth conditional semantics is unduly limited in its account of full sentence meaning. While they are not on the whole hostile to truth conditional semantics, they point out that it has limited explanatory power. That is to say, it is limited to indicative sentences, and does not seem to offer any straightforward or intuitive way of treating (say) commands or expressions. By contrast, cognitive semantics seeks to capture the full range of grammatical moods by also making use of the notions of framing and mental spaces. Another trait of cognitive semantics is the recognition that meaning is not fixed but a matter of construal and conventionalization. The processes of linguistic construal, it is argued, are the same psychological processes involved in the processing of encyclopaedic knowledge and in perception. This view has implications for the problem of compositionality. An account in cognitive semantics called the dynamic construal theory makes the claim that words themselves are without meaning: they have, at best, "default construals," which are really just ways of using words. Along these lines, cognitive semantics argues that compositionality can only be intelligible if pragmatic elements like context and intention are taken into consideration. Any one of the above conditions might not be met: for instance, a "single mother" does not need to be married, and a "surrogate mother" does not necessarily provide nurturance. When these aspects collectively cluster together, they form a prototypical case of what it means to be a mother, but nevertheless they fail to outline the category crisply. Variations upon the central meaning are established by convention by the community of language users, and the resulting set of instances, many connected to the center by a single shared trait, are reminiscent of a wheel with a hub and spokes. For Lakoff, prototype effects can be explained in large part due to the effects of idealized cognitive models. That is, domains are organized with an ideal notion of the world that may or may not fit reality. For example, the word "bachelor" is commonly defined as "unmarried adult male". However, this concept has been created with a particular ideal of what a bachelor is like: an adult, non celibate, independent, socialized, and promiscuous. Reality might either strain the expectations of the concept, or create false positives. That is, people typically want to widen the meaning of "bachelor" to include exceptions like "a sexually active seventeen year old who lives alone and owns his own firm" (not technically an adult but seemingly still a bachelor), and this can be considered a kind of straining of the definition. Moreover, speakers would tend to want to exclude from the concept of bachelor certain false positives, such as those adult unmarried males that don't bear much resemblance to the ideal: i. e., the Pope, or Tarzan. However, by at least one line of argument, truth conditional semantics seems to be able to capture the meaning of belief sentences like "Frank believes that the Red Sox will win the next game" by appealing to propositional attitudes. The meaning of the overall proposition is described as a set of abstract conditions, wherein Frank holds a certain propositional attitude, and the attitude is itself a relationship between Frank and a particular proposition; and this proposition is the possible world where the Red Sox win the next game. Still, many theorists have grown dissatisfied with the inelegance and dubious ontology behind possible worlds semantics. An alternative can be found in the work of Gilles Fauconnier. For Fauconnier, the meaning of a sentence can be derived from "mental spaces". Mental spaces are cognitive structures entirely in the minds of interlocutors. In his account, there are two kinds of mental space. The base space is used to describe reality (as it is understood by both interlocutors). Space builders (or built space) are those mental spaces that go beyond reality by addressing possible worlds, along with temporal expressions, fictional constructs, games, and so on. Additionally, Fauconnier semantics distinguishes between roles and values. A semantic role is understood to be description of a category, while values are the instances that make up the category. (In this sense, the role value distinction is a special case of the type token distinction.) Fauconnier argues that curious semantic constructions can be explained handily by the above apparatus. Take the following sentence:

1929 жылы ақ шашы бар әйел сары шашты болған. Семантик бұл сөйлемнің қарама-қайшы емес екендігін түсіндіру үшін түсінік беруі керек. Фоконье бұл талдауды екі ақыл-ой кеңістігі (қазіргі кеңістік және 1929 жылғы кеңістік) бар екенін байқау арқылы жүзеге асырады. Оның қол жеткізу принципі «бір кеңістіктегі мән екінші кеңістіктегі оның әріптесінің атқаратын рөлімен сипатталуы мүмкін, тіпті егер бұл рөл бірінші кеңістіктегі мән үшін жарамсыз болса» дегенді білдіреді. Сонымен, жоғарыдағы мысалға орай, 1929 жылғы кеңістіктегі мән – б...

Тұжырымдамалау және құрастыру

Көріп отырғанымыздай, когнитивтік семантика мағынаны құру мәселелерін әрі сөйлем, әрі лексема деңгейінде түсініктер құрылымы тұрғысынан қарастырады. Дегенмен, осы түсіндірулерде қандай танымдық процестер жұмыс істейтіні толыққанды түсініксіз. Сонымен қатар, түсініктердің әңгімеде қалай белсенді қолданылатынын түсіндірудің жолы да анық емес. Егер біздің мақсатымыз тілдік тізбектердің әртүрлі семантикалық мазмұнды қалай жеткізетінін қарастыру болса, онда ең алдымен осы мақсатқа қызмет ететін танымдық процестерді анықтауымыз қажет. Зерттеушілер тілдік өңдеуге қатысты конструктивтік операцияларды зерттеу арқылы, яғни адамдардың тіл арқылы тәжірибесін қалай құрылымдайтынын анықтау арқылы екі талапты да қанағаттандыра алады. Тіл – тәжірибелерді нәзік және әр түрлі жолдармен жеткізуге мүмкіндік беретін конвенцияларға толы. Мысал келтірсек, фрейминг кеңінен таралған, тілдік деректердің барлық спектріне – ең күрделі сөздерден бастап, интонацияға, сөздерді таңдауға, тіпті морфемалардың құрамынан туындаған тіркестерге дейін қатысты болуы мүмкін. Тағы бір мысал – бейне схемалары, олар біздің кез келген сезім арқылы қабылдайтын тәжірибеміздің элементтерін құрылымдау мен түсінудің жолдары. Лингвисттер Уильям Крофт пен Д. Алан Круздың пікірінше, конструкция құрастыруға белсенді қатысатын төрт негізгі танымдық қабілет бар: назар/көрнекілік, бағалау/салыстыру, жағдайлық байланыс және құрастыру/гештальт. Әрбір жалпы санатта бірнеше кіші процестер бар, олардың әрқайсысы тәжірибемізді тілге кодтаудың ерекше жолдарын түсіндіруге көмектеседі.