Кіріспе

Итало-далматин түрінде негізінен Италияның Тоскана аймағында сөйленеді. Тоскана (djaˈlɛtto tosˈkaːno; di. а; ) – итальян, далматин тілдерінің роман тобына жататын, Тоскана, Корсика және Сардинияда қолданылатын бірнеше түрдің жиынтығы. Стандартты итальян тілі тоскан тіліне, әсіресе Флоренция диалектісіне негізделген. Данте Алигьери, Петрарка, Джованни Боккаччо, Никколо Макиавелли және Франческо Гикчардинидің еңбектерінің құрметіне байланысты ол бүкіл Италияда мәдениет тіліне айналды. Кейіннен Италияның барлық мемлекеттерінің және құрылған Италия Корольдығының ресми тілі болды.

Дауыс берушілер

Масса және Каррара провинциясының тұрғындары, эмиль диалектісінде сөйлейтін және Тоскана Романья аймағында романьол тілінде сөйлейтін адамдарды есептемегенде, шамамен 3,5 миллион адам тоскан тілінде сөйлейді.

Диалектілік ерекшеліктері

Тоскана аймағының жалпы алғанда нақты белгілі бір ерекшеліктері бар, ал оның ішкі түріндегі айырмашылықтар ұсақ-түйек мәселелермен сипатталады.

S-тің африкациясы

Алайда, әдеттегіден сирек кездесетін дыбыстану құбылысы – «дыбыссыз s» ([voiceless alveolar fricative]) дыбысының , , немесе дыбыстарынан бұрын келгенде, «тілшелік жарықсыз кескіш дауыс» ([voiceless alveolar affricate]) ретінде айтылуы. Мысалы, стандартты итальян тілінде il ˈsoːle деп айтылатын il sole (күн) сөзі, теория бойынша тоскан тілінде деп айтылуы керек. Дегенмен, мақаланың соңғы дыбысы келесі дыбысқа ассимиляциялануға бейім болғандықтан (төмендегі «Ерлік анықталған артикльдер» бөлімін қараңыз), нақты айтылуы көбінесе болады. «s» дыбысының тілшелік кескіш дауысқа айналуын сөздің ішінде, мысалы falso (жалған) сөзінде жиірек естуге болады. Бұл құбылыс Орталық Италияда кең таралған, бірақ тек осы аймаққа ғана тән емес; мысалы, Швейцарияның Тичино кантонында да кездеседі. Флоренция (одан басқа) және Пратоны қамтитын шағын аймақта бұл құбылыс кездеспейді.

Дифтонгизация жоқ

Латын тіліндегі ŏ дыбысының тоскан тіліндегі екі тарихи даму жолы бар. Бірінші кезеннен өткеннен кейін, дауыс дифтонгқа айналды. Дегенмен, бұл құбылыс кеңінен қабылданбады, сондықтан дифтонгты түрі стандартты итальян тілінде қалыптасты (мысалы, fuoco, buono, nuovo, duomo), ал монофтонг халық арасында қолданылады (foco, bono, novo, domo).

Ерлер үшін белгілі бір бұйымдар

Дара және көпше еркек сөздерге анықтаушы жіктеулер флоренциялық тоскан тілінің нұсқаларында фонетикалық тұрғыдан бірдей айтылуы мүмкін, бірақ олар келесі дауыссыз дыбыстарға тигізетін фонологиялық әсерімен ерекшеленеді. Дара сан келесі дауыссыз дыбыстың ұзаруына себеп болады: 'ит'. Ал көпше сан дауыссыз дыбыстың жұмсаруына мүмкіндік береді: 'иттер'. Итальян тіліндегідей, еркек жекеше түрінде 'lo' табиғатынан ұзын немесе топтамада қолданылмайтын дауыссыз дыбыстардың алдында қолданылады ('lo zio' – 'ешкінің әкесі', 'lo studente' – 'студент'), бірақ 'i zio' сияқты формалар ауылдық тілдерде естілуі мүмкін.

Фо (фаччио) және во (вадо)

Тоскана тілінде кездесетін тағы бір морфологиялық құбылыс – бұл қазіргі уақыттағы *fare* (істеу, жасау) және *andare* (бару) етістіктерінің бірінші жекелік түрінің қысқаруы сияқты көрінеді. *Fare*: Ит. *faccio* Тоск. *fo* (Мен істеймін, жасаймын). *Andare*: Ит. *vado* Тоск. *vo* (Мен барамын).

Бұл формалардың екі түбіртек бар. Табиғи фонетикалық өзгерістер ғана > * > > латынша *sapio* > итальянша *so* (білемін) сияқты жағдайда жоғалу мен азайтуды түсіндіре алады, бірақ мұндай фонетикалық түсіндіруге болмайды, себебі күтілетін нәтиже * болар еді, алдыңғы дауыссызды қалыпты түрде ұзартумен. Орын алған нәрсе – бұл *dare* (беру) және *stare* (болу, тұру) етістіктерінің статистикалық тұрғыдан аз, бірақ жиі кездесетін парадигмаларына сәйкес парадигманың қайта құрылуы сияқты. Осылайша, *so, sai, sa, sanno* (барлық жекеше және "білу" етістігінің үшінші жақ көпше түрі) *do, dai, dà, danno* ("беру"), *sto, stai, sta, stanno* ("болу, тұру") үлгісіне сәйкес келді, ал *fo, fai, fa, fanno* ("істеу, жасау") бірдей үлгіні қабылдады. *Vo* формасы, мүмкін, табиғи фонетикалық даму болғанымен, осы жағдайда аналогия арқылы нығайтылған сияқты.