Кіріспе

Гай Мариус Викторинус (сондай-ақ Викторинус Афер деп те белгілі; ғ. 4 ғасыр) - римдік грамматик, риторик және неоплатондық философ. Викторинус Африкада дүниеге келді және Констанций II билігі тұсында мансабының шарына жетті. Ол Аристотельдің екі кітабын – «Категориялар» және «Түсіндіру туралы» (De Interpretatione) – көне грек тілінен латын тіліне аударғанымен де белгілі. Викторинус дінге көшті, бұрынғысы – мәңкілік сенім болса, енді христиан дініне "қартайған шағында" (шамамен 355 ж.) өтті.

Туған жері және ертедегі қызметі

Викторин белгілі бір уақытта Солтүстік Африкадағы үйін Римде тұрақты өмір сүру үшін қалдырды (осы себепті кейбір қазіргі ғалымдар оны Афер деп атады), мүмкін оқытушылық лауазымға ие болды және мансабында үлкен жетістікке жетті, соңында сенаторлық тәртіптің ең төменгі сатысына көтерілді. Бұл жоғарылау 354 жылы Траян форумында оған арналған құрметті мүсін орнатылған кезде болған болуы мүмкін. 355 жылы христиан дініне өтуі, Иеронимнің айтуынша, "қартайған шағында" Августин Гиппондыққа үлкен әсер етті, бұл оқиға кейін Августиннің "Өзімнің мойындауым" кітабының 8-ші кітабында баяндалған. Мариус Викторинус алдын ала белгілеу және ақталу туралы діни ілімді дамытты, ол Әулие Августинге дейін болжады, сондай-ақ Августиннің пелагиандыққа қарсы трактаттарында қайтадан кездесетін тақырыптарды да қамтыды. Оның дінге өтуі дәстүрлі түрде пұтқа табынушы зиялы қауымның христиан дініне біртіндеп өтуін болжауда тарихи маңызға ие. Оның риторикасын оқыған Иероним оған арнап былай деді: Римде маған жас кезімде риториканы үйреткен Гай Мариус Викторинус апостолға қатысты түсіндірмелер жариялағанын білемін; бірақ ол діни әдебиеттерді жақсы білгенімен, Қасиетті Жазуларды мүлдем білмеді; және қаншалықты шешен болса да, ешкім ол білмейтін нәрсе туралы дұрыс талқылай алмайды.

Викториннің тарихи ортасы

Христиан дінінде тәрбиеленген император Юлиан философиялық және мистикалық сипаттағы пұтқа табынушылыққа көшті; ал Констанций II-нің қазасынан кейін билікке келген соң, Юлиан христиан шіркеуіне ұқсас принциптер бойынша ыдыраған пұтқа табынушылық культтерін қайта ұйымдастыруға тырысты. Император мектептерді христиандық мұғалімдерден тазартуды қалап, 362 жылдың маусымында барлық мемлекеттік тағайындалған профессорлардың қалалық кеңестерден бекіту алуын міндеттейтін жарлық шығарды (императордың қоса берілген қысқаша хабарламасында Гомер мен Вергилийдің поэзияларын оқыған христиандардың діні Гомер мен Вергилийдің дінімен үйлеспейтінін айтып, оларға наразылығын білдірді). Викторин Рим қаласының ресми риторы лауазымынан кетті, ол ритор емес, риторика профессоры болған. Ол Никеялық Символдың Мәсіхтің Ұлдың Әкемен "бір мәнді" (гр. homoousios) екенін анықтауының дұрыстығын қорғау үшін Тринитаризм туралы трактаттар жазуын жалғастырды. Оның жазбалары неоплатондық философия мен христиандық теологияның маңызды бірігуін көрсетеді, онда Викторин төртінші ғасырдағы Тринитаризм туралы пікірталастардың аргументтерін дәлелдеу және жоққа шығару үшін бұрынғысын тиімді пайдаланды. Мэри Кларк төртінші ғасырдың пұтқа табынушылар мен христиандар арасындағы терең қақтығысқа толы кезең болғанын атап өтті, ол оны «пұтқа табынушылық мәдениетінің қайта жандануы [және] христиан мәдениетінің тууы» деп сипаттады, ал Викторин осы қиылыста тұрды. Оның маңыздылығы сонымен қатар христиандық теологиялық пікірталастарға жаңа терминологияны (мысалы, неологизмдер) енгізу үшін лексикалық инновацияны (жаңа сөздерді қолдануды) кеңінен пайдалануында, әсіресе грек теологиялық және философиялық ұғымдарын аудау кезінде көрінеді (мысалы, ὁμοούσιος-тан consubstantialis, σύστασις-тан consistentia, ὀντότης-тен essentialitas).

Шығармалары

Осы еңбектерді (бәлкім, 357 жылдың соңында басталған) аяқтағаннан кейін, ол Пауылдың хаттарына түсіндірмелер жазуға кірісті, алғашқысы латын тілінде болды. Ішкі сілтемелерден Римдіктерге және Қорынттықтарға арналған хаттарға да түсіндірмелер жазғаны көрінеді, бірақ Галаттықтарға, Ефестіктерге және Филиптіктерге қатысты еңбектері ғана сақталды (соңғысының алғашқы 16 тармағына түсіндірмелер жоқ), олардың кейбір бөліктері толық емес. Оның бұрынғы еңбектері туралы біз жақсы хабардармыз, көбінесе грамматика мен риторика салаларындағы оқу материалдары. Философия тарихы тұрғысынан оның ең маңызды еңбектері – платонист авторлардың (кем дегенде Плотин мен Порфирий) аудармалары болды, ақ жол тартқан. Олар Августинге үлкен әсер етіп, оны христиандық пен неоплатонизмнің өте ықпалды синтезін жасауға бағыттады. Викторин «Анықтамалар туралы» (De Definitionibus) атты қысқаша трактат жазды, онда риториктер мен философтар қолданатын анықтамалардың түрлері тізімделіп, талқыланады; ол соңғылардың бағалайтын маңызды анықтамаларын ұсынады (XIX ғасырдың соңына дейін бұл еңбек Боэцийге жатқызылған). Викториннің Аэлий Афтонийдің еңбегінен дерлік сөзбе-сөз алынған төрт кітаптан тұратын поэзиялық нұсқаулығы әлі де бар. Оның Цицеронның «De Inventione» еңбегіне жазған түсіндірмесі өте кең. Онда студенттерге Цицеронның мәтінін түсінуге көмектесетін көптеген қайта айтулар, философиялық түсіндірмелер мен неоплатоникалық сипатын көрсететін ойшалаулар бар. Христиан болғаннан кейін де ол неоплатондық философиясын сақтап қалды және «Құдай Сөзінің тууы туралы» (Liber de generatione divini Verbi) еңбегінде Құдай болмыстан жоғары екенін, сондықтан Ол жоқ деп айтуға болатынын дәлелдейді. Викторин былай деді: «Құдай болмыстың себебі болғандықтан, белгілі бір мағынада Құдай шынымен бар (vere ων) деп айтуға болады, бірақ бұл сөз тіркесі тек болмыс Құдайда себебінен туған нәрсе ретінде бар екенін, бірақ одан жоғары тұратын себепте бар екенін білдіреді». Сонымен қатар, Викториннің «Арийге қарсы» (Adversus Arium) кітаптары латындық Батыста неоплатонизм мен христиандықты біріктіруде маңызды рөл атқарды. Орта ғасыр авторлары үшін Викториннің еңбектері схоластикалық мектеп студенттері үшін маңызды болды. Кейіннен оларды IX ғасырдың басында Туриннің Клавдийі, шамамен 850 жылы Оксеррдің Хаймосы және 920 жылы Верчеллидің Аттосы кеңінен пайдаланды. Мэри Т. Кларк Викторинусқа жатқызылатын келесі еңбектерді анықтады: