Кіріспе

Бостон метрополитеніне қызмет көрсеткен бұрынғы трамвай компаниясы, Массачусетс штаты, АҚШ (1887–1922)

Вест-Энд-стрит темір жолы – XIX ғасырдың соңында Бостон қаласында және оны қоршаған бірнеше елді мекендерде жұмыс істеген трамвай компаниясы. Бастапқыда жерді дамытумен айналысқан кәсіпорынның бір бөлігі болған Вест-Энд, бірнеше тәуелсіз трамвай компанияларын біріктіріп, бір ұйымға айналғанда танымал болды. Келесі он жыл бойы Бостон аймағындағы қоғамдық көліктердің негізгі операторы осы компания болды. Осы кезеңде компания әлемдегі ең ірі трамвай жүйелерінің бірін, АҚШ-тағы алғашқы бірыңғай трамвай жүйесін және АҚШ-тың ірі қаласындағы алғашқы электрлендірілген жүйені иеленді. Вест-Энд 1897 жылға дейін тәуелсіз жұмыс істеді, содан кейін барлық желісін Бостон жоғары темір жолына жалға берді. 1922 жылы ол Бостон жоғары темір жолына толыққандай қосылды.

Қор

Вест-Эндтің бастапқы мақсаты Бостонның батысы мен Бруклиндегі алып жатқан жерлерге қызмет көрсету болды. 1880-ші жылдардың ортасында Генри Мелвилл Уитни басқаратын инвесторлар тобы Вест-Энд жер компаниясын құрып, Бруклиндегі жоспарланған бульвар бойындағы шамамен 5 миллион шаршы фут жерді сатып алды. Осы жерлерді жоғары сапалы тұрғын үйлерге айналдыру жоспарланды. Сонымен қатар, Уитни Бостон қаласынан Beacon Street көшесін созу арқылы бульвар құруды ұсынды, онда екі кең жол және болашақтағы көше теміржолы үшін орталық аймақ қарастырылған. Бұл бульварды салуға Бруклин қалалық кеңесі 1887 жылдың наурыз айында келісім берді және сол жылы құрылыс жұмыстары басталды. Теміржолды салу және пайдалану үшін Уитни мен инвесторлар тобы 1887 жылдың 22 қаңтарында West End Street Railway компаниясын тіркеді. Вест-Энд Бруклиндегі басқа да жерлерді сатып алды, көп ұзамай ол және оның серіктес компаниясы – Субурбандық көше теміржолы Бостон қаласындағы басқа трамвай компанияларының желілерімен байланыс жасау үшін орындар алды.

Консолидациялау

Вест-Энд құрылған кезде Бостон аймағындағы атпен жүретін вагондар қызметі бірнеше тәуелсіз теміржол компаниялары арасында бөлінді, олардың төрт негізгісі – Метрополитен, Кембридж, Біріктірілген және Оңтүстік Бостон. Осы негізгі теміржолдардың әрқайсысы метрополитеннің белгілі бір аймағында дерлік монополия құрды (Метрополитен төменгі, батыс және шығыс Бостонда басым болды, Кембридж Кембридж ауданында, Біріктірілген Чарльзтаунда және төменгі Миддлсекс округінде, ал Оңтүстік Бостон Оңтүстік Бостон түбегінде), олардан жолаушыларды орталық қаладағы бірнеше ортақ терминалдарға тасымалдады. Бастапқыда Вест-Энд Бостонның орталық бөлігіне қол жеткізу үшін негізгі компаниялармен операцияларды үйлестіруді жоспарлады; алайда, Метрополитен мен Кембридж директорлары, жаңа ұйым өздерінің мүдделеріне қауіп төндіреді деп қорқып, бұл күш-жігерді тоқтатты. Сондықтан Уитни және оның серіктестері одан да амбициялы стратегияны жүзеге асыруды шешті, оған сәйкес, олар әрбір құрылған теміржолдың акцияларының көпшілігін сатып алып, оларды ортақ меншікке біріктіруді көздеді. Қысқа мерзім ішінде олар төрт негізгі компанияның барлығында бақылау үлесіне ие болды, ал 1887 жылдың маусым айында Массачусетс штатының заң шығарушы органы Вест-Эндке Бостонда жұмыс істейтін кез келген трамвай компаниясымен бірігуге рұқсат берді. Тағы бірнеше ай келіссөздерден кейін, 1887 жылдың қарашасында біріктіру аяқталды, онда төрт компанияның акционерлері қолданыстағы акцияларын тапсырып, орнына әртүрлі көлемдегі West End 8% артықшылықты акцияларын алды. Біріктіру нәтижесінде Вест-Энд әлемдегі ең ірі көшелік теміржол компанияларының біріне айналды, ол 200 шақырымнан астам жолды бір меншік иелігіне біріктірді. Бұл қадам сонымен қатар Американың ірі қалаларындағы алғашқы біріктірілген қоғамдық көлік жүйесін құрды, нәтижесінде Бостондағы трамвай қызметінің барлығы (Линн мен Бостонды қоспағанда) компаниямен жүзеге асырылды. Біріктіруден кейінгі алғашқы он айда компания 85 миллион жолаушыны тіркеді, ал алғашқы толық жұмыс жылында (1888-89 қаржы жылы) жүйе 104 миллионнан астам жолаушыны тасымалдады. Қоғамның біріктіруге деген бастапқы реакциясы әртүрлі болды, қарсыластар бұл монополия құруға жол ашады деп алаңдады. Ал қолдаушылар бұл қадам бәсекелес теміржолдардың тиімсіздігіне (Бостон көшелеріндегі тығындар мен кедергілердің жоғары деңгейіне кінәлі деп есептелген) соңғы нүкте қояды және қызмет көрсетудің жалпы жақсаруына әкеледі деп мәлімдеді. Бірігуден кейін акционерлерге сөз сөйлеген Уитни өзі біріктіруді қорғады, Бостондағы "негізгі жолдардағы кедергілер" емдеуді талап ететін деңгейге жеткенін және "егер [Вест-Энд] бұл мәселені қолға алмаса, қала міндетті түрде бірдеңе істеген болар еді" деді.

Электрмен жабдықтау

Консолидациялау аяқталғаннан кейін Вест-Энд жүйені электрлендіру мүмкіндігін қарастыра бастады, бұл өнімділікті арттыру және пайдалану шығындарын төмендету мақсатында жасалды. Механизацияның мүмкіндігін бағалау үшін Уитни және бас менеджер Дэниел Лонгстрит бірнеше қалаға, соның ішінде Вирджиния штатындағы Ричмондқа сапар жасады, онда Франк Спраг елдегі алғашқы практикалық электр троллейбус желісін құрған болатын. Ричмонд жүйесінің табысы Уитни мен Лонгстритті электрлендірудің пайдалы екеніне көндірді, ал Вест-Энд көп ұзамай Спрагпен Бостонда тәжірибелік желі салу туралы келісім жасасты. Бастапқыда компания электр қуатын беру үшін әуе желілерін және жер асты құбырларын сынап көрді, бірақ соңғысы тиімсіз деп табылғандықтан тез тоқтатылды. 1888 жылдың соңында сынақ жүргізілгеннен кейін, 1889 жылдың 1 қаңтарында Бостон мен Бруклин арасындағы желі ашылды, ал 16 ақпанда Кембриджге екінші желі іске қосылды. Бірнеше айдан кейін компания электрлендіруді толыққанды жүзеге асыруға дайын болды және Томсон-Хьюстон электр компаниясымен Вест-Энд жүйесін толығымен жабдықтау туралы келісімшартқа қол қойылды. Бұл өзгеріс Оливер Уэнделл Холмс ағаның 1891 жылғы «Күректермен қайтқандар» атты өлеңіне шабыттандырды, онда ол көше трамвайларын Салем сиқыршыларының күректермен итермелеп алға жылғанын көзге елестетеді. Атпен жүретін вагондар жолаушылардың тілегі бойынша кез келген жерде тоқтаса, қызмет көлемі ұлғайғанда бұл ыңғайсыз болды. Желілер электрленгеннен кейін Вест-Энд бағандарға ақ жолақтармен тоқтау орындарын белгіледі. 1892 жылдың соңына қарай электр троллейбустары барлық вагондардың үштен екі бөлігін құрады, ал 1894 жылға қарай олардың үлесі тоқсаннан асты. 1895 жылдың соңына дейін тек бес ат арбалы маршрут қалды.

Жоғары темір жол және метро жобалары

Вест-Энд тарихындағы ең үлкен қиындықтардың бірі – жолаушылар санының күрт өсуі болды, бұл 1880 және 1890 жылдары Бостон қаласының көшелеріндегі тығындардың күшеюіне әкелді. Вест-Энд басшылығы бастапқыда бұл мәселені шешуге асықпады, бірақ бәсекелес компаниялардың ықпалын болдырмау үшін қала ішіндегі трафик жүктемесін азайту мақсатында жылдам транзит желілерін құру бойынша бірнеше ұсыныс жасады. Алғашқыда Вест-Энд Бостонның орталық бөлігіне жылдам қол жеткізуді қамтамасыз ету үшін эстакадалық теміржол салуға тырысты. 1890 жылдың шілдесінде штат заң шығарушы органы компанияға эстакадалық теміржолдар салуға рұқсат беретін заң қабылдады, ал үш айдан кейін Уитни Роксбери мен Чарльстаун арасындағы басты желіге қатысты жоспарды ұсынды. Алайда, сол жылдың желтоқсан айында түрлі тараптардың қарсылығына байланысты жол құрылысының алдын ала жұмыстары тоқтатылды, содан кейін жоба тоқтап қалды. Вест-Энд үшін жасалған басқа ұсыныстар, оның ішінде Бостон Коммон арқылы өтетін теміржол құрылысының аса даулы идеясы да іске аспады, нәтижесінде компания эстакадалық немесе арнайы желілерді іске қоспады. Тығындарды азайтудың тағы бір жолы – метро немесе туннель желісі, Вест-Энд бұл мүмкіндікті 1887 жылдан бері қарастырып келді, бірақ келесі бірнеше жылда бұл бағытта нақты және тиімді ұсыныс жасауға қол жеткізе алмады. 1890 жылдардың ортасында бұл мәселені мемлекеттік және жергілікті билік органдарына жүктеуге келісім берілді, содан кейін Бостон транзит комиссиясы Бостонның орталық бөлігінде Тремонт көшесінің астындағы троллейбустар үшін метро салуға бекітілді. 1896 жылдың желтоқсанында Вест-Энд Транзит комиссиясымен туннельді жалға алу туралы келісімге қол қойды, ол Тремонт-стрит метросы (қазіргі Жасыл желінің орталық бөлігі) деп белгіленді, және туннель аяқталғаннан кейін оны жиырма жылға жалға алды. Келісім шарттарына сәйкес, компания туннель құнының 7 000 000 доллар немесе нақты құнынан кем емес сомасының 4,875 пайызын жыл сайын төлеуге міндетті болды, сондай-ақ пайдалану көлеміне байланысты қосымша төлемақы қарастырылды. Осы кезеңде Уитни 1893 жылдың қыркүйегінде президенттік лауазымынан кетіп, оның орнына Хайленд-стрит теміржолының бұрынғы ұйымдастырушысы және қазынашысы Сэмюэл Литтл тағайындалды.

Бостонның жоғары деңгейіне жалға беру

1894 жылы Бостон жоғары темір жолы компаниясы Бостон аймағында жылдам транзит жүйесін дамыту мақсатымен жарғымен құрылды. Жаңа компания инвесторларының арасында бумен жұмыс істейтін экспериментальді монорельсті, «Мейгс жоғары темір жолы» деп аталған жобаның авторы Жосия В. Мейгс те болды. Жарғы компанияға Мейгс жоспары немесе басқа бекітілген жоба бойынша жоғары темір жол салуға мүмкіндік берді, бірақ Нью-Йоркте қолданылып жүрген Манхэттен жүйесіне негізделген жобаларға тыйым салынды. Boston Elevated құрылғаннан кейін бір жыл ішінде компанияның артындағы топ ұсынылған темір жолды дамыту үшін жеткілікті капитал жинау мүмкін еместігін түсінді және жарғыларын әртүрлі тараптарға, соның ішінде Вест-Эндке сатуға тырысты. Алайда Вест-Энд директорлары жарғыны өздерінің мүдделеріне сәйкес емес деп санады, себебі Мейгс жүйесінің тиімсіздігі және Манхэттен дизаймын көшіруге тыйым салынған болатын. Сондықтан басқарма Boston Elevated компаниясын 150 000 долларға сатып алу ұсынысынан бас тартты, оның орнына қолданыстағы операцияларға және метроның ашылуына дайындыққа көшті. Сатып алудан бас тарту Вест-Энд акционерлері арасында келіспеушіліктер тудырды, ал жоғары темір жол жүйесін қолдаған инвесторлар тобы басқарма шешіміне қарсы шаралар қабылдауға бел буды. Эбен Дайер Джордан мен Уильям Банкрофт кіретін және Kidder, Peabody & Co. мен Дж. П. Морган қаржылық қолдауымен құрылған топ тез арада Бостон жоғары темір жолына бақылау үлесін иеленді және Вест-Эндпен де сондай әрекет жасауға тырысты. Көп таралған прокси-даудан кейін Kidder Morgan фракциясы 1896 жылғы қарашадағы жылдық акционерлер жиналысында басқарманы бақылауға алды, ал жақын арада Вест-Энд жүйесін Бостон жоғары темір жолына ұзақ мерзімге жалға беру жоспарлары жасалды. 1897 жылғы маусымда штат заң шығарушы органы Вест-Энд желілері мен мүлкін Бостон жоғары темір жолына жалға беруге және пайдалануға рұқсат берді. Бастапқы жалға алу мерзімі 99 жылды құрады, оған сәйкес Вест-Энд акционерлері жыл сайын 8% дивиденд алатын болды. Алайда, 1897 жылғы қарашада Массачусетс теміржол комиссиясы кеңесі бұл ұсынысты қабылдамағаннан кейін мерзім 25 жылға қысқартылды және дивиденд мөлшерлемесі 7%-ға төмендетілді. Өзгертілген жалға алу шарты Вест-Энд акционерлері 1897 жылғы 9 желтоқсанда мақұлдады, ал теміржол комиссиясы кеңесінің ратификациясы 18 желтоқсанда қабылданды.

Кейінгі тарих

1900 жылы Сэмюэл Литтл президенттік лауазымынан қалып, оның орнын Жозеф Б. Расселл басады. 1911 жылы штат заң шығарушы органы, жалға мерзімі біткеннен кейін Вест-Эндті сатып алуға және Бостон жоғары көліктік компаниясына біріктіруге рұқсат берді. Біріктіру орын алған жағдайда, Вест-Эндтегі артықшылықты және қарапайым акциялардың иелері өз акцияларын номиналды құнымен Бостон жоғары көліктік компаниясының акцияларымен тең мөлшерде алмастыратын болады. Компания 1922 жылдың 10 маусымында Бостон жоғары көліктік компаниясына ресми түрде біріктірілді.

Қорытынды статистика

Жүрген кірісті шақырымдар Жолаушылар кірісі FY Электрлік көліктер Жылқы көліктері Барлығы Жол жүрісі шақырымдары Тасымалданған жолаушылар Кірістер Кіріс/жолаушы 1888 13,495,511 231.160 84,843,072 $4,213,954 4.967¢ 1889 525,366 16,048,465 16,573,831 253.20 104,243,150 $5,171,975 4.961¢ 1890 3,311,743 14,353,617 17,665,360 256.787 114,853,081 $5,678,390 4.944¢ 1891 4,588,146 12,874,426 17,462,572 259.817 119,264,401 $5,889,180 4.938¢ 1892 8,510,283 8,988,377 17,498,660 263.416 126,210,781 $6,237,646 4.942¢ 1893 14,220,847 4,448,962 18,669,809 268.338 133,863,618 $6,616,607 4.943¢ 1894 16,794,961 2,445,525 19,240,486 272.894 137,028,449 $6,734,311 4.914¢ 1895 21,101,457 1,078,668 22,180,125 274.826 155,231,506 $7,624,277 4.912¢ 1896 25,300,918 540,989 25,841,907 295.561 166,862,288 $8,198,914 4.914¢ 1897 29,450,978 335,958 29,786,936 304.462 172,554,513 $8,536,286 4.947¢

Жоғарыдағы мәліметтерде тегін ауысу жолаушыларының саны, сондай-ақ АҚШ почтасының вагондарынан түскен кіріс және жүрілген шақырымдар ескерілмеген. Жабдықтар (1897 қаржы жылы) Жолаушылар вагондары Жылқы Электрлік Басқа вагондар Моторлар Қар/Әртүрлі Жылқы вагондары, қораптар 212 Ашық вагондар, жылқы 76 Электрлік қорап вагондары, 16 футтық корпус 70 Электрлік қорап вагондары, 20 футтық корпус 335 Электрлік қорап вагондары, 25 футтық корпус 761 Ашық вагондар, электрлік, 7 немесе 8 орындық 580 Ашық вагондар, электрлік, 9 орындық 567 Ашық вагондар, электрлік, 10 орындық 47 Электрлік почта вагондары 11 Электрлік моторлы вагондар 2 Жылқылар 487 Электрлік моторлар 3,121 Жылқылы қар жинағыш 78 Электрлік қар жинағыш 150 Қар шаналары 393 Әртүрлі көлік құралдары 482 Барлығы 288 2,360 13 3,608 1,103