Монархтардың атағы мен дәрежесі

Кіріспе

Монархтардың атағы

Ұлылық (қысқаша HM – Оның Ұлылығы немесе Оның Шаңырағы, ауызша сөз тілінде – Сіздің Ұлылығыңыз; латын тілінен алынған, «үлкендік» деген мағынаны білдіреді) көптеген монархтар, әдетте патшалар немесе патшайымдар тарапынан қолданылатын құрметті атау. Қолданылған жағдайда, бұл атақ (Императорлық / Корольдік) Билік атағынан жоғары, бірақ Императорлық Ұлылық атағынан төмен тұрады. Оның көптеген басқа тілдерде, әсіресе еуропалық тілдерде теңдес сөздері бар.

Шығу тегі

Бастапқыда Рим республикасы тұсында "майестас" сөзі мемлекеттің ең жоғары мәртебесі мен қадір-қасиетін білдіретін заңдық термин болды, оған барлық нәрседен жоғары құрмет көрсету қажет еді. Бұл ең алдымен нақты бір жағдайдың болуымен анықталды, ол "laesa maiestas" деп аталатын (кейінірек француз және ағылшын құқығында "lèse majesté" деп аударылды), және бұл жоғары мәртебені бұзу құрады. Халық күңгірт күй кешіп тұрғанда той-думандар ұйымдастыру, мемлекеттік рәсімдерді сыйламау, сөз бен іс арқылы адалдыққа қиянат жасау сияқты әрекеттер республиканың қадір-қасиетіне қарсы қылмыс деп есептеліп, жазаланды. Бірақ, кейіннен Империя кезінде бұл термин императордың қадір-қасиетіне қарсы жасалған құқық бұзушылықты білдіретін болды.

Мемлекет басшысының стилі

Бұл терминді алғаш рет 1519 жылы Киелі Рим империясының императоры болып сайланғаннан кейін, бұрынғы императорлар мен патшалар қолданған «Жоғарылықтан» артық мәртебеге лайық екенін сенген Карл V қабылдады. Ұзақ өтпей, Францияның Франциск I және Англияның Генрих VIII оның үлгісін ұстанды. Киелі Рим империясы құлағаннан кейін, «Мажарлық» ең жоғары дәрежедегі монархты сипаттау үшін қолданыла бастады, әдетте ол Құдайға қатысты қолданылды. Дипломатиялық жағдайда түсініксіздіктерді болдырмау үшін (қараңыз, тізім) «Католиктік Мажарлық» (Испания) немесе «Британдық Мажарлық» (Ұлыбритания) сияқты түрленулер жиі қолданылады. Осы мәртебеге ие адамға әдетте «Сіздің Мажарлығыңыз», ал оның жайлы «Оның/Оның Мажарлығы», қысқартылған HM деп сөз сөйледі; көпше түрі «Олардың Мажарлықтары» TM. Императорлар (және императрицалар) «Оның/Оның/Олардың/Сіздің» Императорлық Мажарлығы, HIM немесе TIM деп аталады. Көбінесе князьдер мен герцогтар «Оның Жоғарылығы» немесе оның басқа да түрлерін қолданады (мысалы, «Оның Тыныштығы»). Британдық тәжірибеде Британ империясындағы князьдық мемлекеттердің басшылары «Жоғарылық» деп аталды. Еуропалық дәстүрді ұстанбаған монархияларда монархтар король немесе королева атағын ресми түрде алып жүрсе де, жоқ болса да «Мажарлық» деп аталуы мүмкін, Африка мен Азиядағы кейбір елдерде және халықтарда осылай қабылданған. Еуропада Дания, Норвегия, Швеция, Ұлыбритания, Испания, Нидерланды және Бельгия монархтары осы мәртебені қолданады. Ал Лихтенштейн мен Монаконың мемлекет басшылары, княздықтар болғандықтан, «Тыныштық Жоғарылығы» деген төмен мәртебелі атауды қолданады. Люксембург, Ұлы Герцогтық, Парма Бурбон князі Феликстен тарағандықтан, монархына және Ұлы Герцог отбасының барлық мүшелеріне «Патшалық Жоғарылығы» мәртебесін береді. Ватикан қала-мемлекетінің басшысы ретінде билік ететін Рим папасы «Қасиеттілік» рухани мәртебесін қолданады. Сонымен қатар, Андорра формалды түрде монархия болғанымен, оның екі князі – Ургенелл епискобы (папа тағайындайды) және Франция президенті – республикалық және патшалық емес «Ең Жоғарылық» мәртебесін қолданады. Андорра – Еуропадағы тұқым қуалаушылық емес, сайлау және тағайындау арқылы құрылған жалғыз монархия.

The term was first assumed by Charles V, who believed that—following his election as Holy Roman Emperor in 1519—he deserved a style greater than Highness, which preceding emperors and kings had used. Soon, Francis I of France and Henry VIII of England followed his example. After the fall of the Holy Roman Empire, Majesty was used to describe a monarch of the very highest rank— it was generally applied to God. Variations, such as Catholic Majesty (Spain) or Britannic Majesty (United Kingdom) are often used in diplomatic settings where there otherwise may be ambiguity (see a list). A person with the title is usually addressed as Your Majesty, and referred to as His/Her Majesty, abbreviated HM; the plural Their Majesties is TM. Emperors (and empresses) use [His/Her/Their/Your] Imperial Majesty, HIM or TIM. Princely and ducal heads usually use His Highness or some variation thereof (e. g., His Serene Highness). In British practice, heads of princely states in the British Empire were referred to as Highness. In monarchies that do not follow the European tradition, monarchs may be called Majesty whether or not they formally bear the title of King or Queen, as is the case in certain countries and amongst certain peoples in Africa and Asia. In Europe, the monarchs of Denmark, Norway, Sweden, the United Kingdom, Spain, the Netherlands and Belgium use the style. By contrast, the heads of state of Liechtenstein and Monaco, being principalities, use the inferior style of Serene Highness. Luxembourg, a Grand Duchy, accords its monarch the style of Royal Highness, as accorded to all other members of the Grand Ducal Family, due to their descendance from Prince Félix of Bourbon Parma. In the Holy See, the Pope – while ruling as Sovereign of the Vatican City State – uses the spiritual style of Holiness. Moreover, while Andorra is formally a monarchy, its Co Princes – the bishop of Urgell (appointed by the Pope) and President of France – use the republican and non royal style of Excellency. Andorra is the only non hereditary, elective and appointive monarchy in Europe.

Ұлыбритания және Комонвелл

Ұлыбританияда Ұлылықтың бірнеше туындылары қолданылған немесе қолданылуда, британдық монархты континенттік патшалар мен патшайымдардан ажырату үшін немесе монархқа ресми құжаттарда немесе ең жоғары деңгейдегі жағдайларда артық құрмет көрсету мақсатында. Роберт Лейсидің «Англия тарихынан ұлы әңгімелер» кітабында жазылғандай, Ричард II – Ұлылық немесе Салтанат атағын талап еткен алғашқы ағылшын патшасы болды. Ол сондай-ақ, «бұрынғы ағылшын патшалары тек «Мырзам» деп аталуға қанағаттанған» екенін де атап өткен. «Ең мейірімді Ұлылық» тек ең ресми шараларда ғана қолданылады. 1519 жылы король Генрих VIII Ұлылықтың Англия монархының стиліне айналуын қабылдады. Алайда, Ұлылық ғана қолданылмады; тіпті ресми құжаттарда да оның орнына Жоғарылық және Мейірімділік кездейсоқ түрде қолданылып тұрды. Мысалы, Генрих VIII шығарған бір заңдық шешімде олардың барлығы бірдей қолданылған: 15-бап «Патшаның Жоғарылығы бұйырды», 16-бап «Патшаның Ұлылығы» және 17-бап «Патшаның Мейірімділігі» деп басталады. Біріккенге дейінгі Шотландия монархтарына тек «Сіздің Мейірімділігіңіз» деп тіл тигізілген. Джеймс VI мен I билік еткен кезде Ұлылық ресми стильге айналды, басқалары мүлдем қолданылмады. Толыққанды айтқанда, монарх әлі де Оның (Оның) Ең мейірімді Ұлылығы деп аталады, бұл шын мәнінде шотландтық Мейірімділік пен ағылшын Ұлылығының бірігуі. Британиялық Ұлылық – монарх пен тәж үшін дипломатияда, халықтар құқығында және халықаралық қатынастарда қолданылатын стиль. Мысалы, Ұлттар Лигасының Палестинаға берген мандатында Палестинаға мандатталған адам Ұлыбританияның Ұлылығы болды. Британиялық Ұлылық барлық британдық паспорттарда кеңінен танымал, онда келесі сөйлем қолданылады: Ең жоғары мәртебелі Ұлылық Парламент Актілерінде негізінен қолданылады, онда заң шығару бөлімінде Патшаның (немесе Патшайымның) Ең жоғары мәртебелі Ұлылығы деген тіркес қолданылады. Стандарт мынадай: Патшалардың әйелдері Ұлылық стиліне ие (мысалы, Камилла патшайым). Патшайым билік құрған кезде олардың күйеулеріне осындай құқық берілмейді, мысалы, Елизавета II-нің жұбайы Эдинбург герцогы, Принц Филипп Корольдік Ұлылығына ие болды.

In the United Kingdom, several derivatives of Majesty have been or are used, either to distinguish the British sovereign from continental kings and queens or as further exalted forms of address for the monarch in official documents or the most formal situations. Richard II, according to Robert Lacey in his book Great Tales from English history, was the first English King to demand the title of Highness or Majesty. He also noted that, ' previous English Kings had been content to be addressed as My Lord '. Most Gracious Majesty is used only in the most formal of occasions. Around 1519 King Henry VIII decided Majesty should become the style of the sovereign of England. Majesty, however, was not used exclusively; it arbitrarily alternated with both Highness and Grace, even in official documents. For example, one legal judgement issued by Henry VIII uses all three indiscriminately; Article 15 begins with, "The Kinges Highness hath ordered," Article 16 with, "The Kinges Majestie" and Article 17 with, "The Kinges Grace." Pre Union Scotland Sovereigns were only addressed as Your Grace. During the reign of James VI and I, Majesty became the official style, to the exclusion of others. In full, the Sovereign is still referred to as His (Her) Most Gracious Majesty, actually a merger of both the Scottish Grace and the English Majesty. Britannic Majesty is the style used for the monarch and the crown in diplomacy, the law of nations, and international relations. For example, in the Mandate for Palestine of the League of Nations, it was His Britannic Majesty who was designated as the Mandatory for Palestine. Britannic Majesty is famously used in all British passports, where the following sentence is used:

Most Excellent Majesty is mainly used in Acts of Parliament, where the phrase The King's (or Queen's) Most Excellent Majesty is used in the enacting clause. The standard is as follows:
Wives of Kings are entitled to the style of Her Majesty, (such as Queen Camilla). Husbands of queens regnant do not have the same right, as was the case with Queen Elizabeth II's consort Prince Philip, Duke of Edinburgh, who had the style Royal Highness.

Тайланд

Таиландта патшаның атағы Пхра Бат Сомдет Пхра Чао Ю Хуа (тай) немесе бейресми түрде Пхра Чао Ю Хуа (тай) деп аталады, бұл «Біздің үстіміздегі Құдай» дегенді білдіреді. Бұл атау Девараджа немесе Құдай Патша (тай) ұғымынан туындайды, онда тай королі индуизмдегі ең жоғары құдайлардың бірі Вишнудың бір бөлігі саналады. Дәстүр бойынша, көптеген тайлықтар өз патшаларын Фо Кхун (тай: พ่อขุน) деп атаған. Бұл термин Сухотай патшалығында немесе Файао патшалығында көрінгендей «әке» сөзімен байланысты, онда патшаға Фо Юхуа (тай: พ่ออยู่หัว) немесе Фо Юхуа Чао (тай: พ่ออยู่หัวเจ้า) деп аталады. Бұл әкелік ұғымды білдіреді, патшаны «әке» деп, халықты «балалар» деп қарастырады. Аюттхая патшалығының патшасы Раматибоди I билік құрған кезде қоғам кеңейді, патшаның мәртебесі «әкеден» «құдайға» айналды. Патша Раматибоди I Кхмер империясынан Девараджа ұғымын қабылдады, Кхмер патшасының титулынан Фра Бат (тай: พระบาท) сөзін, ал Кхмер тілінде тамырланған Сомдет (тай: สมเด็จ) сөзін енгізді. Тай патшаларының есімдері де құдайлық қасиеттерді білдіреді, мысалы, Раматибоди – тәуелсіз Рама, Наресуан – Құдайды адам түрінде білдіреді, ал Рамесуан – «Рама» және «Ишвара» сөздерінің үйлесімі. Сонымен қатар, осыған ұқсас қолданысқа қатысты қосымша дәлелдер бар, мысалы, Сомдет Пхра Путта Чао Ю Хуа (тай: สมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัว), патшаның болашақта ағартуға жететін және Будда болатын Бодхисаттва мәртебесіне ие екенін білдіреді. Somdet Borombophit (тай: สมเด็จบรมบพิตร), «Сіздің Кіңдігіңіз» дегенді білдіреді, бұл монахтар патшаға сөйлеу үшін қолданатын құрметті атақ.

Жапония

Жапонияда Жапония императоры, императрица, зор император шешесі және император шешесі үшін құрметті атау (陛下) 1947 жылдан бері Императорлық үй заңында белгіленген. 757 жылы бұл термин алғаш рет (養老律令) құжатында тек қана (今上天皇) деп сөйлескен кезде қолданылуы айқындалды. 1889 жылғы Бұрынғы Императорлық үй заңында бұл терминнің қолданылу аясы императрица, зор император шешесі және император шешесін де қамтыды.

Бруней

Брунейде Бруней сұлтанына арналған малай титулы ресми түрде Кебава Дули Ян Маха Мулия Падука Сери Багинда (KDYMMPSB) немесе бейресми түрде Кебава Дули. Ол "Ең жоғары Құдайдың шаңында, Жеңімпаз Егеменнің алдында" дегенді білдіреді. Бұл титул "Зилуллаһ фил Алам" ("Жер бетіндегі Алланың көлеңкесі") атағын көрсетеді, сұлтанның Алланың ұлы күшінің бір бөлігіне ие екенін көрсетеді. "Падука" сөзі көне малай тілінен "жеңімпаз" деген мағынаны білдіреді, ал "сери" - санскриттен алынған құрметті сөз. "Багинда" титулы патшалар мен пайғамбарларға қатысты үшінші жақта қолданылатын сөз.

Ежелгі Қытай

Хан әулетінен кейінгі Қытай тарихында Қытай императорын (皇帝) атау үшін құрметті атау қолданылған.

Сауд Арабиясы

Сауд Арабиясында 1975 жылы патша Фахд тарихи ислам билеушілері қолданған "Екі қасиетті мешіттің сақшысы" атағын қабылдап, "Мәжіліс" атағын жойды. Дегенмен, патшаға күнделікті сөйлесуде әдет бойынша "Сіздің мәжіліс-шаңырағыңыз" деп еске алады.

Малайзия

Малайзияда Янг ди Пертуан Агонг пен Раджа Пермаиссури Агонгтың атауы – Кебава Дули Янг Маха Мулия Сери Падука Багинда немесе жай ғана Сери Падука Багинда. 2017 жылдан бері Жохор сұлтаны мен Жохор пермаиссуриі Duli Yang Maha Mulia (DYMM) атауын қолданады, бұл «Оның/Оның Ұлылығы» деген мағынаны білдіреді. Оған дейін олар, Малайзиядағы басқа сегіз патшалық штаттың малай билеушілері сияқты, ағылшын тілінде «Оның/Оның Корольдік Билігі» деп аталатын.

Бірма

Бірмада, Бирманың нағыз королінің толық бирма тіліндегі атағы ресми түрде Бхоне Тау Ки Хла Тхо Мьянма Мин Мьят Пья, ал қысқартылған нұсқасы Бхоне Тау Ки Пья немесе Ашин Пьяя болды.