Орган музыкасының қоры мен тарихы

Кіріспе

Орган репертуары – барлық музыкалық аспаптардың ең ірі және ең көне репертуары болып саналады. Органның (немесе құбырлы органның) Батыс Еуропаның орта ғасырларынан бері діни құлшылықтағы маңызды рөліне байланысты, орган репертуарының көп бөлігі қасиетті сипатта. Органның жеке орындаушының импровизациялауына ыңғайлы болуы осы діни қызметке өте қолайлы, соның арқасында көптеген көзі жоқ органшылар даңққа ие болды; бұл сонымен қатар, Ренессанс дәуірінде аспап үшін жазылған шығармалардың салыстырмалы түрде кеш пайда болуына себеп болды. Шығыс шіркеулерінің көпшілігінде әлі де аспаптарға рұқсат берілмесе де, органдар кейбір синагогтарда және орган концерттері өткізілетін концерт залдарында пайда болды.

Қайта өрлеу дәуірі

Ең ерте сақталған клавиатуралық композициялар (клавиатуралық музыка он алтыншы ғасырға дейін нақты бір аспапқа арналған емес) Англиядан (Робертсбридж кодексі, шамамен 1365 жыл) және Италиядан (Фаэнца кодексі, 15 ғасыр) шыққан. Марко Антонио Каваццонидің 1523 жылы Венецияда басылған «Recerchari, motetti, canzoni [ ] libro primo» еңбегінде орган туралы айтылған. Англиялық виргинал стилі – 16-шы және 17-шы ғасырлардың басында кең таралған композиция және орындау тәсілі; кейбір қолжазбалар Фицвильям виргинал кітабында сақталған. Суелинк бұл стильге күшті ықпал көрсетті. Орган музыкасы көбінесе оқыған контрапунктке негізделген, мысалы, «Фантазия» («Fancy») және контрапунктпен өңделген ән негізіндегі шығармалар. Хорлық шығармаларымен әйгілі композиторлар орган музыкасын жазды, мысалы, Таллис, Бёрд және Гиббонс.

Франция

Францияда барокколық орган музыкасы (барокко кезеңіне жатса да, француз классикалық музыкасы деп аталады) көбінесе діни рәсімдерге арналған және өте жүйелі түрде жазылып, орындалған. Орган да стандартталған үлгілер бойынша салынған. Бұл композициялар басқа елдердегілерге қарағанда көлемі шағын болды. Кейбір формалары (мысалы, Плен-жё, Ресит де Кроморн және Тьерс-ан-Тайль) дерлік қонтрапункт қолданбаса, ал басқалары (дуэт, трио және фуга) қонтрапункттік сипатта болды (дегенмен, бұл қонтрапункт Германиядағыдай күрделі емес еді).

Англия

Гендель көптеген орган концерттері арқылы орган репертуарын байытты.

Германия

Германия мен Австрияда барокколық орган музыкасы көбірек контрапункт қолданды. Барокко кезеңіндегі орган музыкасын лютерандық хоралдарға негізделген туындыларға (мысалы, хорал прелюдиялары мен хорал фантазиялары) және оларға негізделмеген туындыларға (мысалы, токкаталар, фантазиялар және еркін прелюдиялар) бөлуге болады. Солтүстік, Оңтүстік және Орталық Германия композиторларының стильдік ерекшеліктері айқын болғандықтан, одан әрі жалпылау дұрыс емес. Солтүстік неміс прелюдиясы (көп жағдайда дұрыс түсінілмеген стилус фантастикус пен фугалық материалдардан кезектесіп құралған, маңызды форма) Дитерих Букстехудеде өзінің қарыштамасына жетті, оған Маттиас Векман және Генрих Шейдеман (негізінен Ян Питерсзун Свелинк, сондай-ақ Генрих Шютц және Самуэль Шейдт арқылы Солтүстік Германияға жеткен итальян мектебінің әсері) ықпал етті. Георг Бём Оңтүстік неміс мектебінің берік өкілі болды, бірақ Иоганн Пахельбельдің ұстаздық ықпалы Солтүстік, Оңтүстік және Орталық Германияға тарады. Барокколық орган музыкасы, әсіресе Иоганн Себастьян Бахтың туындыларында биік деңгейге жетті. Бахтың ерте туындыларының көптеген бөліміне Букстехуде стилі күшті әсер етті, бірақ одан да маңыздысы, Бах Солтүстік, Оңтүстік және Орталық Германияның басым стильдерінен ерекшеленетін жаңа стильді қалыптастырды. Оның көптеген еркін туындылары екі бөлімнен тұрды: прелюдия, токката немесе фантазия және фуга. Бах сонымен қатар көптеген хорал прелюдияларын жазды.

Классикалық дәуір

Классикалық дәуірдің ұлы композиторлары органға өте сирек немесе жазбаған: Хайдн сағат механизмімен жұмыс істейтін орган үшін жазды және орган мен оркестрге арналған бірнеше концерттер жазды. Бетховен мен Моцарт тек бірнеше шығарма жазды. Франтишек Брикси мен Георг Кристоф Вагенсейл де орган концерттерін жазды. Барлық шығармалар бір мануалмен шектеледі. Ағылшын композиторлары Джон Стэнли мен Уильям Бойс осы кезеңде бірқатар маңызды шығармалар жазды, бірақ оларды классикалық емес, барокко дәуірінің композиторлары деп санау керек.

Франция

Романтизм дәуіріндегі технологиялық жетістіктер органға жаңа мүмкіндіктер қосуға және оның экспрессиялық әлеуетін арттыруға мүмкіндік берді. Француз орган жасаушысы Аристид Кавайе-Коллдің еңбегі орган жасау саласындағы маңызды қадам болды. Кавайе-Колл ағылшылдық шипалы қорапты серіпті (кейін тепе-теңдестірілген) педальмен жетілдірді, бұл органшыға шипалы жапқыштарды басқаруға мүмкіндік берді. Ол Сент-Сулпис шіркеуі үшін бес мануалды органға пневматикалық комбинациялық жүйе ойлап тапты. Ол сазгерлік аспаптардың дыбыстарын – бас-кларнет, гобой және флейта сияқты – имитациялайтын тоқтаулардың толық отбасын жасау үшін құбыр жасау және дауыс беру (биіктік пен тембрді соңғы реттеу) техникаларын жетілдірді. Ол желдеткіштер арқылы басқарылатын бөлінген жел камераларын енгізді, бұл жоғары жел қысымын пайдалануға мүмкіндік берді. Мұндай жоғары қысымда механикалық тракерлік жүйенің жұмыс істеуі үшін Кавайе-Колл өз аспаптарына енгізген Баркер рычагының пневматикалық көмегі қажет болды. Бұл пневматикалық көмек барлық мануалдарды біріктіріп, көп күш жұмсамай толық органмен ойнауға мүмкіндік берді. Бұл инновациялар органшыға пианиссимодан фортиссимоға дейін бірқалыпты крещендо орындауға мүмкіндік берді – бұл бұрын органда мүмкін емес еді. Композиторлар енді симфониялық оркестрдің ойнауына ұқсас музыканы органға жаза алды. Осы себепті осы кезеңдегі органдар мен музыкалық шығармалар симфониялық деп есептеледі. Сезар Франк, Шарль-Мари Видор және Феликс-Александр Гильман орган жасау саласындағы Кавайе-Коллдың жетістіктерінен шабыт алған маңызды композиторлар болды. Олар органға көптеген шығармалар жазды, олардың туындылары бүгінгі күнге дейін сақталған. Романтизм дәуіріндегі орган музыкасының маңызды түрі – орган симфониясы, алғаш рет Сезар Франктің «Grand pièce symphonique» шығармасында пайда болды және Видордың он симфониясында және Луи Виерннің алты симфониясында жетілдірілді. Бірнеше бөлімнен тұратын орган симфониясы оркестрге арналған симфониялармен салыстырылады. Гильман орган симфониясына ұқсас бірнеше шығарма жазды, бірақ классикалық стильді ұстануды жөн көрді және оларды сонаталар деп атады. Орган симфонияларынан басқа, сол кездегі композиторлар басқа да формаларда шығармалар жазды: Франк он бір ірі орган туындысын жазды, соның ішінде «Прелюдия, Фуга және Вариация» және «Үш хоралы»; Видор әртүрлі ән күйлеріне негізделген «Suite Latine» шығармасын жазды; Виерне 24 фантазиялық шығарма жазды, олардың ішінде «Вестминстердің кариллоны» ең танымал. Бұл композиторлардың ықпалы орган музыкасының тарихындағы ұрпақтарға тарады, Оливье Мессиан және Наджи Хаким сияқты заманауи композиторларға және Пьер Кошеро мен Пьер Пинсемайль сияқты заманауи импровизаторларға дейін жетті.

During the Romantic era, technological advances allowed new features to be added to the organ, increasing its potential for expression. The work of the French organ builder Aristide Cavaillé Coll in particular represented a great leap in organ building. Cavaillé Coll refined the English swell box by devising a spring loaded (later balanced) pedal with which the organist could operate the swell shutters. He invented an ingenious pneumatic combination action system for his five manual organ at Saint Sulpice. He adjusted pipemaking and voicing (final regulation of the pitch and tone) techniques, thus creating a whole family of stops imitating orchestral instruments such as the bassoon, the oboe, and the flute. He introduced divided windchests which were controlled by ventils, allowing for the use of higher wind pressures. For a mechanical tracker action to operate under these higher wind pressures, pneumatic assistance provided by the Barker lever was required, which Cavaillé Coll included in his larger instruments. This pneumatic assist made it possible to couple all the manuals together and play on the full organ without expending a great deal of effort. All these innovations allowed the organist to execute a seamless crescendo from pianissimo all the way to fortissimo: something that had never before been possible by the organ. Composers were now able to write music for the organ which mirrored that played by the symphony orchestra. For this reason, both the organs and the literature of this time period are considered symphonic. César Franck, Charles Marie Widor, and Félix Alexandre Guilmant were important organist composers who were inspired by the sounds made possible through Cavaillé Coll's advances in organ building. They wrote extensively for the organ, and their works have endured. A particularly important form of organ composition in the Romantic era was the organ symphony, first seen in César Franck's Grand pièce symphonique and refined in the ten symphonies of Widor and the six of Louis Vierne. The organ symphony, comprising several movements, paralleled symphonies written for the orchestra. Guilmant wrote several compositions similar to organ symphonies; however, preferring to remain in the classical mold, he called them sonatas. In addition to organ symphonies, composers of the day wrote in other forms: Franck wrote eleven other major organ works, including the Prélude, Fugue et Variation and the Trois Chorals; Widor wrote a Suite Latine on various plainsong tunes; Vierne composed 24 pièces de fantaisie, of which the Carillon de Westminster is perhaps the best known. The influence of these composers has persisted through generations of composers for the organ through history, all the way to the modern day composers like Olivier Messiaen and Naji Hakim, and modern day improvisers like Pierre Cochereau and Pierre Pincemaille.

Германия

Германияда орган музыкасына деген қызығушылық Феликс Мендельсонмен жаңадан өркендеді, ол орган үшін алты соната, үш прелюдия және фуга, сондай-ақ бірнеше кішкентай шығармалар жазды. Иосиф Рейнбергер органға арналған 20 соната және көптеген кішкентай шығармалар жазды, олардың барлығы романтикалық стильді ескі неміс сазгерлерінің контрапункттік күрделілігімен үйлестіреді. Иоганн Брамс пен Роберт Шуман орган үшін ірі көлемді шығармалар қалдырмады, бірақ екеуі де қызығушылық тудырған бірнеше кішкентай шығармалар жазды. 19 ғасырдың ортасында Франц Лист және Юлиус Рубке сияқты композиторлар органға арналған үлкен шығармалар жазды. Осы кезеңде салынған органдар барокко дәуіріндегі органдарға қарағанда үлкен және динамикалық диапазоны кең болды, ал романтикалық композиторлар осы аспаптардың мүмкіндіктерін толыққанды пайдалануға тырысты. Листтің ең танымал орган шығармаларының бірі – «Ad nos ad salutarem undam» хорына арналған фантазия және фуга. 30 минуттық шығарманың барлығы Джакомо Мейербердің бір тақырыбына негізделген, және ол Листтің фортепианоға арналған B минорындағы сонатасының ықпалын көрсетеді. Листтің шәкірті Рубке 94-ші псалмның таңдап алынған тармақтарына негізделген C минорындағы 94-ші псалмға арналған бағдарламалық соната жазды. Бұл шығарма өзінің ерекшелігімен көзге түседі, бірақ Листтің шығармалары оған күшті әсер еткен. Бұл екі шығарма 19 ғасырдың ортасындағы орган музыкасының ең монументальді туындылары болып табылады. Германиядағы 19 ғасырдың соңындағы орган музыкасына Макс Регердің беделді тұлғасы басымдық танытты. Регердің шығармалары – бұл шексіз романтизм; өте тығыз гармониялар, кенеттен динамикалық контрасттар және кең формалар Регердің орган шығармаларында кеңінен қолданылады. 20 ғасырда неміс орган музыкасына нео-барокколық қозғалыс күшті ықпал етті. Барокко формалары мен орындаушылық тәжірибелеріне қызығушылықтың қайта жандануы Лист пен Регердің күрделілігі мен романтизмінен бас тартуға әкелді. Бұл кезеңнің маңызды композиторлары – Хьюго Дистлер және Пол Хиндемит. Хиндемит үш орган сонатасымен кеңінен танымал. Дистлердің орган музыкасы осылай танымал емес, ал Дистлер көбінесе хор композиторы ретінде еске алынады. Оның ең танымал шығармасы – «Nun komm, der Heiden Heiland» атты партита, ол ескі лютерандық хорды заманауи стильде көрсетеді.

In Germany, a revival of interest in organ music began with Felix Mendelssohn who wrote six Sonatas, three Preludes and Fugues, and several smaller works for the organ. Josef Rheinberger wrote 20 sonatas for the organ and numerous smaller works, all of which blend the romantic style with the contrapuntal complexity of the old German masters. Johannes Brahms and Robert Schumann did not leave any large scale works for the organ, but both left behind some smaller works which have attracted considerable attention. During the mid 19th century, composers such as Franz Liszt and Julius Reubke wrote works for the organ of immense scale. Organs being built during this time were larger and had greater dynamic range than organs of the Baroque period, and Romantic composers were determined to exploit the capabilities of these instruments. One of Liszt's most famous organ works is his Fantasy and Fugue on the chorale Ad nos ad salutarem undam. The entire 30 minute work is based on a single theme by Giacomo Meyerbeer and it shows the influence of Liszt's Sonata in B minor for piano. Liszt's student, Reubke, wrote a programmatic Sonata on the 94th Psalm in C minor based on selected verses from Psalm 94. The work, while original in its own right, is heavily influenced by the work of Liszt. These two works are the most monumental compositions for the organ from the mid 19th century. Organ music in Germany at the end of the 19th century is dominated by the towering figure of Max Reger. Reger's works represent extreme Romanticism; extremely dense harmonies, sudden dynamic contrasts, and extensive forms are all present in Reger's organ works. In the 20th century, German organ music was strongly influenced by the neo Baroque movement. A revival of interest in Baroque forms and performance practices led to a rejection of the complexity and Romanticism of Liszt and Reger. Important composers of this period are Hugo Distler and Paul Hindemith. Hindemith is widely known for his three organ sonatas. Distler's organ music is not as well known, and Distler is remembered primarily as a choral composer. His most popular work is the Partita on "Nun komm, der Heiden Heiland", a work which treats the old Lutheran chorale in a clearly modern idiom.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та Дадли Бак белгілі композитор болды, бірақ оның туындылары АҚШ-тан тыс жерлерде көбінесе белгісіз болып қалды.

Осы кезеңде органға арналған басқа музыканың (көбінесе оркестрлік музыка немесе фортепиано сололары) транскрипциялары кең таралды. Көбінесе транскрипциялар түпнұсқа туындының бір бөлігін ғана пайдаланды. Органға ең белгілі транскриптор – Эдвин Лемар. Ол органға арналған жүздеген туындыларды транскрипциялады, ең есте қалатыны – Вагнердің шығармаларының транскрипциялары.