"Бейбіт атом" бағдарламасы: Эйзенхуэрдің сөзі және ядролық қаруды бақылауға тырысуы

Кіріспе

1953 жылы АҚШ президенті Эйзенхауэрдің "Тыныштық үшін атомдар" атты сөзі 1953 жылғы 8 желтоқсанда Нью-Йорктегі БҰҰ Бас Ассамблеясында АҚШ президенті Дуайт Д. Эйзенхауэр тарапынан жасалған сөйлеу болды. Одан кейін АҚШ "Тыныштық үшін атомдар" бағдарламасын іске қосты, ол АҚШ-та және әлем бойынша мектептерге, ауруханаларға және ғылыми-зерттеу институттарына жабдықтар мен ақпаратпен қамтамасыз етті. Бағдарлама аясында Израильде және Пәкістанның Исламабад қаласындағы алғашқы ядролық реакторлар американдық "American Machine and Foundry" компаниясымен салынды, бұл компания көбінесе боулинг жабдықтарының ірі өндірушісі ретінде танымал.

Сөздің әсері

Айзенхауэрдің сөйлеген сөзіне дейін әлемдегі атомдық дамудың жай-күйі қатаң құпиялылықта сақталды. Атомдық қаруды дамытуға қажетті ақпарат пен білім 1943 жылғы құпия Квебек келісімімен шектелді, сондықтан бейбіт мақсаттарға емес, керісінше, сол қаруды жасап, қолданатын басқа елдерге қарсы қорғану құралы ретінде пайдаланылды. Атомдық дамудың жасырын күйінде болғандықтан, қауіпсіздік протоколдары мен стандарттар әзірленбеді. Айзенхауэрдің сөйлеген сөзі саяси тарихтың маңызды кезеңі болды, себебі ол "ұлттық қауіпсіздік" атымен жасырылған атомдық мәселені көпшілік назарына әкеліп, оның шешімін қолдауға әлемді шақырды. Айзенхауэр "қорқынышты атомдық дилемманы" шешуге бел буды, осы арқылы "адамның тамаша өнертабысы оның өліміне емес, өміріне арналсын" деді. Дегенмен, Айзенхауэр өзінің қайта бағыттау жұмысында толыққанды табысқа жете алмады; Айзенхауэрдің өзі Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің (ҰҚК) құжатын бекітті, онда кең ауқымды атомдық қару базасы ғана Совет Одағының зорлық-зомбылығын тоқтатуға қабілетті екені айтылды. Ядролық соғыстан аулақ болу үшін АҚШ кез келген уақытта соққы беруге дайын болуы керек деген сенім, Совет Одағының да атомдық қаруынан бас тартпауының себебі болды. Айзенхауэрдің билік кезеңінде АҚШ-тың ядролық қару қоры 1005-тен 20 000-ға дейін өсті. "Бейбітшілік үшін атомдар" бағдарламасы ядролық зерттеулерді бұрын мұндай технологиясы болмаған елдерге және азаматтарға ашты. Айзенхауэр бүкіл әлемде ядролық қаруды таратпау туралы келісімді қолдады және ядролық қарудың әскери мақсатта қолданылуын тоқтатуға шақырды. Ядролық қаруға ие елдер оларды сақтап, қару-жарақтың көлемін арттырғанмен, өзге елдер мұндай қаруды жасаған жоқ – осы тұрғыдан алғанда, жағдай бақылауда. "Бейбітшілік үшін атомдар" бағдарламасы ядролық энергияны пайдалану ережелерін де жасады, осы ережелер арқылы басқа елдердің қару жасауын тоқтатты, ал технологияны позитивті мақсаттарда пайдалануға мүмкіндік берді. Мэтью Фурманның зерттеулері азаматтық ядролық ынтымақтастықты ядролық қару бағдарламаларымен байланыстырды, себебі азаматтық ядролық пайдалану арқылы қолданылатын және өндірілетін технология, тәжірибе және материалдар ядролық қару бағдарламасын іске асыру шығындарын азайтты.

Prior to Eisenhower's speech, the state of atomic development in the world was under strict secrecy. The information and expertise needed for atomic development was bound by the secret Quebec Agreement of 1943 and thus not devoted to peaceful processes, but instead as a weapon to defend against other countries which were developing and using the same weaponry. With atomic development thus far under wraps, there were no safety protocols and no standards developed. Eisenhower's speech was an important moment in political history as it brought the atomic issue which had been kept quiet for "national security" into the public eye, asking the world to support his solution. Eisenhower was determined to solve "the fearful atomic dilemma" by finding some way by which "the miraculous inventiveness of man would not be dedicated to his death, but consecrated to his life." However, Eisenhower was not completely effective in his repurposing; Eisenhower himself approved the National Security Council (NSC) document which stated that only a massive atomic weapon base would deter violence from the Soviet Union. The belief that to avoid a nuclear war, the United States must stay on the offensive, ready to strike at any time, is the same reason that the Soviet Union would not give up its atomic weapons either. During Eisenhower's time in office the nuclear holdings of the US rose from 1,005 to 20,000 weapons. The "Atoms for Peace" program opened up nuclear research to civilians and countries that had not previously possessed nuclear technology. Eisenhower argued for a nonproliferation agreement throughout the world and argued for a stop of the spread of military use of nuclear weapons. Although the nations that already had atomic weapons kept their weapons and grew their supplies, very few other countries have developed similar weapons—in this sense, it has been very much contained. The "Atoms for Peace" program also created regulations for the use of nuclear power and through these regulations stopped other countries from developing weapons while allowing the technology to be used for positive means. Research by Matthew Fuhrmann has linked civilian nuclear cooperation to nuclear weapons programs, as the technology, know how and materials used and generated by civilian nuclear use reduced the costs of pursuing a nuclear weapons program.