Кіріспе

Ураттың соғыс құдайы Халди (dḪaldi, сондай-ақ Ḫaldi деп те аталады) – Урат (Урарат/Арарат патшалығы) мемлекетінің Тейшеба мен Шивинимен бірге үш бас құдайының бірі болған. Ол – жауынгер құдай, Урат патшалары оған шайқаста жеңіс үшін дұға ететін. Халди қанатты не қанатсыз, арыстанның үстінде тұрған адам түрінде бейнеленген.

Тарих

Уратолог Пол Зиманскийдің пікірінше, Халди урарттықтардың туған жергілікті құдайы емес, көрінеу, белгісіз аккадтық құдай (бұл Халдиге арналған басты ғибадатхананың Мұсасирде орналасқан жерін түсіндіреді, ол қазіргі Равандиз, Ирак маңы деп саналады). Урарттықтар Халдиге бастапқыда, кем дегенде, бас құдайы ретінде табынбаған, өйткені оның культі Ишпуини билігіне дейін енгізілмеген. Басқа бір теория бойынша, бұл атау үнді-еуропалық (мүмкін, грек-армян) немесе ежелгі армян тегінен шыққан болуы мүмкін, яғни "күн құдайы" деген мағынаны білдіреді (грек тіліндегі Гелиос және римдік Солмен салыстырыңыз). Урартия патшалары Халдиге арналған стелаларды орнатып, оларға әскери жорықтарының жетістіктерін, салынған ғимараттарды, сондай-ақ олардың билігі кезіндегі ауыл шаруашылығы жұмыстарын жазып қалдырған.

Мифология

Ардинидегі Халдимен қатар, Урартудың тағы екі бас құдайы Куменудің Тейспасы және Тушпаның Шивинисі болды. Халдидің Урарту өнеріндегі бейнесі шатасу тудырды, және 2012 жылға дейін оны Халди деп нақты белгіленген ешқандай сурет белгілі болған жоқ. 1963 жылы Маргарет Риймшнайдер Халдидің "бейнесі жоқ" екенін, ол ешқашан Урарту бейнелерінде көрсетілмегенін және оның найза арқылы бейнеленгенін айтты. 2012 жылы Зиманский бұл теорияға күдікпен қарағанын, бірақ "Халдидің анық анықталған бейнелерінің аздығы, жалпы алғанда, Урарту өнеріндегі сенімді анықтамалардың жетіспеуіне байланысты болуы мүмкін деп ойлаймын" деп жазды және отпен қоршалған адамның құдайлар тобын шайқасқа бастап бара жатқан бір суреті патшаны бейнелеуі мүмкін екенін, ол – "құдайлармен күш берілген өмірлік агент" болуы мүмкін екенін ұсынды.