Кіріспе

Құстың жойылған кіші түрі

Қараңғы теңіз торғайы (Ammospiza maritima nigrescens) – Флоридада Мерит аралының табиғи тұзды батпақтарында және Сент-Джонс өзені бойында кездесетін, көшпес теңіз торғайының кіші түрі. Соңғы анық белгілі бір жеке дана 1987 жылы Уолт Дисней әлемінің Дискавери аралында өлді, ал 1990 жылдың желтоқсан айында кіші түр жойылған деп ресми жарияланды. Оның қараңғы түсі және ерекше әні, Ammospiza maritima mirabilis-те естілетін жеке дыбыстар емес, гулмен басталады және орнитолог Уильям Пост оны "жәндікке ұқсас" деп сипаттаған, осы ерекшеліктері оны басқа теңіз торғайларынан ерекшелейді. Флориданың Атлантикалық жағалауындағы Мерит аралы мен Сент-Джонс өзенінің жоғарғы ағысындағы батпақтарда табылған қараңғы теңіз торғайы, басқа теңіз торғайларынан географиялық тұрғыдан оқшауланған. 1873 жылы ол кіші түр ретінде жіктелді. Дегенмен, қараңғы теңіз торғайының митохондриялық ДНК-сы басқа теңіз торғайларының митохондриялық ДНК-сымен бірдей болғанымен, ДНК-тестілеу ғана оның кіші түр ретінде жіктелуінің дұрыс еместігін көрсетпейді.

Түрлердің әртүрлілігі

Қараңғы теңіз құйрығының мтДНК-сы мен оның жақын туысы Скотттың теңіз құйрығын салыстыру негізінде Джон Авайс пен Уильям Нельсон қараңғы құйрық пен теңіз құйрығының соңғы рет қашан байланысқа түскенін анықтауға мүмкіндік алды. Қараңғы құйрықтың өте кішкентай қоныс еткен жері болғаны белгілі болғандықтан, ол өте ұзақ уақыт бойы басқа құстардан оқшауланған. Егер құстардың мтДНК-сы сүтқоректілер мен басқа құстардағы бағаланған жылдамдықпен (әр миллион жылда шамамен 2–4%) эволюцияласа, онда қараңғы құйрық пен Скотттың теңіз құйрығы соңғы рет шамамен 250,000–500,000 жыл бұрын байланысқа түскен, бұл қараңғы құйрыққа басқа түрлерден өзгешеленуіне, мысалы, оның ерекше түсі мен дауысына уақыт берді.

Құрып кету себептері

1940, 1950 және 1960 жылдары қараңғы жағажай сайрақтарының саны азайды, бұл Меррит аралындағы масаларды жою үшін ДДТ пестицидін қолданумен байланысты болды. Кеннеди ғарыш орталығының маңындағы маса популяциясын азайту мақсатымен Меррит аралын су басу нәтижесінде сайрақтардың ұялау орындары қирады және олардың саны күрт төмендеді. Кейін, өзенді қоршаған батпақтар жол құрылысын, сондай-ақ қант және мұнай өнеркәсібін дамыту үшін кептірілді, бұл оларға тағы бір соққы болды. Соңында, ластану мен пестицидтер соншалық зиян келтірді ki, 1979 жылы тек алты қараңғы жағажай сайрағы ғана тірі қалды, олардың барлығы еркек болды; ең соңғы диегі 1975 жылы көрінді. Осы соңғы алты құс аяқтарындағы анықтама жолақтарының түстерімен аталады: "Көк жолақ", "Жасыл жолақ", "Қызғылт жолақ", "Қызыл жолақ", "Ақ жолақ" және "Сары жолақ".

Соңғы даналар

"Қызыл жолақты" 1979 жылы сары аяқты жолақты ұстағаннан кейін, Сент-Джонс ұлттық жартасты қорығының Сент-Джонс бөлімшесінде жалғыз қалдырды. 1975 жылдан 1979 жылға дейін түсті жолақтармен белгіленген құстарды далалық бақылаулар көрсеткендей, қараңғы теңіз жағалауындағы құстар өмір бойы бір-екі шақырымнан аспайтын қашықтыққа ұшады. 1980 жылдың сәуірінде "Қызыл жолақты" қайтадан Сент-Джонс бөлімшесінде байқады, бірақ маусым айында таңқаларлықтай сегіз шақырым оңтүстікке қарай Белин бөлімшесінде жасыл аяқты жолақтың қосылған қараңғы құсымен бірге ұстады. "Жасыл жолақты" табудан бұрын "Қызыл жолақ" жолақсыз екі қараңғы теңіз жағалауындағы құстың жанынан өтті. Қалған құстардың саны өте аз болғандықтан, соңғы тырыс тұқымдық өсіру бағдарламасы бекітілді, онда қалған қараңғы теңіз жағалауындағы құстардың барлығы – еркектер, Флориданың шығанақ жағалауынан алынған, жақын туысқан Скотттың теңіз жағалауындағы құстарының (A. m. peninsulae) ұрғашыларымен шағылыстырылады. 1980 жылға қарай 1979 жылы байқалған алты қараңғы құстың бесеуі ұсталды және Флорида штатының Гейнсвилл қаласындағы Санта-Фе колледжінің оқу-әдістемелік бағы қосында осы бағдарламаның бөлігі ретінде орналастырылды. "Жасыл жолақ" ұстауға келмейтін болды және белгіленгеннен кейін қайта ұсталған жоқ. Ол соңғы рет 1980 жылдың 23 шілдесінде көрінді. 1983 жылы соңғы төрт тірі қараңғы теңіз жағалауындағы құс Уолт Дисней әлемінің курортына көшірілді, онда олардың шағылысуын жалғастыру және Discovery Island табиғат қорығындағы қорғалған ортада өмір сүру үшін. Көшуден бұрын "Қызыл жолақ" ісікке шалдығып қайтыс болды. Егер клондау ғалымдарға осы түрді құтқарудың тағы бір мүмкіндігін берсе деген үмітпен "Қызыл жолақтың" жүрегі мен бауыры криоконсервацияланды, ал оның денесі Флорида табиғи тарих мұражайында спиртте сақталды. Соңғы "таза" қараңғы құстың өлімінен кейін, өсіру бағдарламасы тоқтатылды, себебі гибридтер қараңғы құстарды тудыра алмайды деп есептелді, өйткені олар қараңғы құстарға тән мтДНК-мен бөліспейді. Алайда, Passerella iliaca немесе түлкі торғайы сияқты ұқсас түрлерге жасалған зерттеулер көрсеткендей, кейбір қанатты топтардың түрлері "бұрыс" мтДНК түріне ие болғанына қарамастан, басқа түрлердің қанаттарына ие болады. Бұл, егер қараңғы құстардың гибридтерімен өсіру бағдарламасы жалғастырылса, қараңғы құстар сияқты түсті қанаттары бар құстардың пайда болатынын білдіреді. Өкінішке орай, өсіру бағдарламасы тоқтатылғаннан кейін, қалған гибридтік құстар өлді немесе тұтқыннан қашып кетті, бұл таксонның толық жойылуына әкелді.