Кіріспе

Индоевропалық халықтардың тарихи тобы – Индоирандық халықтар, өздерін Ария немесе Арий деп атаған, б.з.д. II мыңжылдықтың бірінші жартысынан бастап Еуразияның ірі аймақтарына Индоиран тілдерін әкелген халықтар тобы. Олар кейін Ирандықтар мен Индо-Арий халықтарына бөлінді.

Номенклатура

Арийлер термині ұзақ жылдардан бері индоирандықтарды атау үшін қолданылып келеді, себебі Ā́rya – ежелгі индоиран тілдерінде сөйлеген халықтың өзін-өзі атауы, атап айтқанда ирандықтар мен индоарийлік халықтардың, олар жиынтығында индоирандықтар деп белгілі. Дегенмен, кейбір ғалымдар осы топты көрсету үшін индоирандық терминін пайдаланады, алайда "арий" термині Йозеф Визехофер, Уилл Дюрант және Яакко Хаккинен сияқты көптеген ғалымдар арасында кеңінен қолданылады. Халық генетигі Луиджи Лука Кавалли Сфорца 1994 жылы жарық көрген "Адам гендерінің тарихы мен географиясы" атты кітабында да индоирандықтарды сипаттау үшін арийлер терминін қолданады.

Шығу тегі

Прото-индоирандықтар көбінесе Синташта мәдениеті және одан кейінгі Андроново мәдениеті деп аталатын индоевропалықтардың ұрпақтарымен, кең Андроново көкжиегінде сәйкестендіріледі. Олардың отаны – батысында Урал өзенімен, шығысында Тянь-Шаньмен (индоирандықтар бұл аймақты ертеректегі Афанасево мәдениетінен иеленді), оңтүстігінде Трансоксиана және Хиндукушпен шектесетін Еуразия даласының аумағы. Митанни мен Ведалық Үндістанда индо-арийлердің қолдануы, Таяу Шығыста және Хараппа Үндістанында бұрын кездеспеуі, сондай-ақ Синташтаның Андроново ескерткішінде б.з.д. 2000 жылға дейін арабаның болуына байланысты Кузьмина (1994) Андроново мәдениетін индоирандықтармен байланыстыруды дәлелдейді. Кривой көліндегі арабамен жерленген қабір б.з.д. 2000 жылға дайындалған, ал жақында Бактрия-Маргианада құйрықшасы бар жылқы баласымен бірге жерленген қабір табылды, бұл далалармен байланыстылығын көрсетеді. Тарихи тіл білімі мамандарының пікірінше, индоиран тілдерінің бірлігі б.з.д. 2000 жылға дейін, кейін пайда болған веда және иран мәдениеттерінен бұрын, дифференциалдана бастады. Бұл тілдердің ең ерте жазбалары – веда санскриті және гатик авестан тілі – өте ұқсас, олардың бәрі жалпы прото-индоиран тілінен тараған. Нуристан тілдерінің және ирандық және индо-арий топтарының шығу тегі мен ең ерте байланысы толыққанды анықталмаған.

Бірінші толқын Үнді-Арийлер

Индо-ирандықтардың таралуының екі толқынды моделін Бэрроу (1973) ұсынды. Индо-ирандықтар мен олардың таралуы прото-индоевропалықтардың арбаны ойлап табуымен тығыз байланысты. Бұл таралу прото-индоевропалық отаннан, Каспий теңізінің солтүстігінен Кавказға, Орталық Азияға, Иран үстіртіне және Үндістан субконтинентіне дейін тараған деп есептеледі.

Үндістан субконтиненті Веда мәдениеті

Үнді-еуропа тілдерінің Үнді субконтинентіне енуінің қалыпты моделі бойынша, алғашқы толқын Гиндукуш таулары арқылы, немесе Индус және кейін Ганг өзендерінің бастауына қарай бағытталған. Веда тілінің ең ертегі қабаты, тек Ригведада сақталған, шамамен б.з.д. 1500 жылға жатқызылады. Индустан бастап, Индо-арий тілдері б.з.д. 1500 – б.з.д. 500 жылдар аралығында субконтиненттің солтүстік және орталық бөліктеріне тарады, оңтүстік шекарасын қамтымады. Индо-арийлер осы аймақтарда Ауғанстанның оңтүстік-шығысынан Бенгалияға дейінгі аймақта бірнеше күшті патшалықтар мен княздықтар құрды. Бұл патшалықтардың ең қуаттылары Ригведадан кейінгі Куру (Курукшетра және Дели аймағында) және олардың одақтастары Панчалалар, сондай-ақ Гандара және кейінірек, Будда заманында Косала патшалығы мен Магадханың жылдам кеңейіп келе жатқан мемлекеті болды. Соңғысы б.з.д. 4 ғасырға дейін сақталды, содан кейін Чандрагупта Маурья тарапынан басылып алынып, Маурья империясының орталығына айналды. Шығыс Ауғанстан мен Пәкістанның кейбір батыс аймақтарында Индо-арий тілдері бірте-бірте Шығыс Иран тілдерімен ығыстырылды. Дегенмен, Үнді субконтинентінің қалған бөлігінде көптеген Индо-арий тілдері болды және қазір де кеңінен қолданылады. Бүгінде Индо-арий тілдері Үндістанда, Пәкістанда, Бангладеште, Непалда, Шри-Ланкада, Фиджиде, Суринамда және Мальдив аралдарында сөйленеді.

Екінші толқын Ирандықтар

Екінші толқын ирандық толқын ретінде қарастырылады. Орталық Азияда түркі тілдерінің біздің заманымыздың алғашқы ғасырларындағы кеңеюі нәтижесінде иран тілдері ысырылып, маңыздылығын жоғалтты. Қазіргі ірі иран тілдері – парсы, пушту, күрд және балуч тілдері, олардан өзге көптеген кішірек тілдер де бар. Осетин тілі, негізінен Солтүстік және Оңтүстік Осетияда қолданылады, аландар тілінің тікелей мұрагері болып табылады, және осы арқылы, бұрынғыда Шығыс Еуропадан Орталық Азияның шығыс бөліктеріне дейін созылған, кең аумақты Шығыс Иран диалектілерінің үздіксіз тізбегінің жалғыз сақталған сармат тілі.

Тіл

Біздің заманымызға дейінгі III мыңжылдықтың соңында прото-индо-ирандықтар тілінде сөйленген Индоевропалық тіл – сатем тілі болды, ол прото-индоевропалық тілден көп алшақтамаған, ал өз кезегінде Ригведаның веда санскритінен бірнеше ғасыр ғана ерекшеленді. Прото-индо-иран тілінің прото-индоевропалық тілден ажыратушы негізгі фонетикалық өзгерісі – *e, *o, *a дауыстыларының бір дауыстыға, прото-индо-иран тілінде *a-ға (бірақ Бругман заңына қараңыз) бірігуі. Грасман заңы мен Бартоломей заңы да прото-индо-иран тілінде толыққанды болды, сондай-ақ лабиовелярлардың (kw және т.б.) k-ға жоғалуы, ал шығыс үнді-европалық (сатем) тілінде k'-тен ć-ге ауысу байқалды, мысалы, прото-индоевропалық *k'ṃto > Индо-иран *ćata > Санскрит śata, ежелгі иран. "100". Прото-индо-иран тілінен индо-арий тіліне қарай болатын дыбыстық өзгерістердің бірі – *z дыбыстық сибилянтының жоғалуы, ал иран тіліне қарай PIE дыбыстық аспираттарының деаспирациясы болды. Индо-иран тілдерінің таралу аймақтары Еуропадан (романи) және Кавказдан (осетия, тат және талыш) бастап, Месопотамияға дейін (күрд тілдері, Заза-Горани және Курманджи диалектілері) және Иранға (парсы) созылады, шығысқа қарай Синьцзянға (сарықолы) және Ассамға (ассам), ал оңтүстікке қарай Шри-Ланкаға (сингала) және Мальдив аралдарына (мальдив) дейін жетеді, бұтақтары Океания мен Кариб теңізіне дейін созылып, Фиджи хиндисі мен Кариб хиндустани тілдерін қамтиды. Сонымен қатар, Солтүстік-Батыс Еуропада (Ұлыбритания), Солтүстік Америкада (АҚШ, Канада), Австралияда, Оңтүстік Африкада және Парсы шығанағы аймағында (Біріккен Араб Эмираттары, Сауд Арабиясы) индо-иран тілінде сөйлейтін үлкен диаспоралық қауымдастықтар бар.

Дін

Кейінгі Веда және Зороастриялық кітаптардың енгізілуіне қарамастан, Индо-Ирандықтар *Хṛта (санскрит rta, Авеста asha) – әмбебап күш, *sawHma (санскрит Soma, Авеста Haoma) – қасиетті өсімдік және сусын, сондай-ақ *митра (санскрит Mitra, Авеста және көне парсы Mithra, Miθra) және *bʰaga (санскрит Bhaga, Авеста және көне парсы Baga) – әлеуметтік тәртіптің құдайлары сияқты ортақ ұғымдарды бөлісті. Прото-Индо-Иран діні – Индо-Еуропалық діннің ежелгі тармағы. Сан алуан және шашыраңқы Индо-Ирандық мәдениеттерінен ортақ идеялар жиынтығын қайта құруға болады, осыдан ортақ, расталмаған Прото-Индо-Ирандық бастауды анықтауға болады. Нуристан халқының Исламға дейінгі діні және Калаш халқының қазіргі діні Индо-Ирандықтардың бастапқы дінінің жергілікті дамулармен сіңген әсерінен айқын көрінеді. Майкл Витцель бұл діндердің кейбір элементтері Жапонияның ұлттық діндерінің бірі – Синтоизммен ортақ болуы мүмкін деп санайды, ол шамамен б.з.д. 2000 жылы Орталық Азия далаларындағы байланыс нәтижесінде Индо-Ирандық әсерге тап болған болуы мүмкін. Синтоизмде бұлардың іздерін дауыл құдайы Сусанооның Ямата но Орочи жыланын өлтіру және таң құдайы Аме но Узуме туралы мифтерде көруге болады. Бүгінде көптеген Индо-Ирандықтар Ибрахимдік және Дхармикалық діндерді ұстанады.

Даму

Кейбір сенімдер мәдениеттердің бөлініп, дамуы барысында әртүрлі жолмен қалыптасты. Мысалы, Авестада кездесетін «даева» сөзі санскрит тіліндегі «дева» сөзімен, сондай-ақ Үнді-Еуропа дәстүрлері бойынша басқа да ұқсас сөздермен тілдік байланысқа ие. Шындығында, Веда әдебиетіндегі ең ұлы дева Индра зороастрий мәтіндерінде жиі ең үлкен зұлым күштердің бірі ретінде тізіледі, кейде ол Ангра Майньюдың өзінен кейін екінші орында болады. Авестада жазылған дәстүрлі зороастризмнің сенімін білдіру, даеваларды қабылдамау – Ахура Маздаға табынумен және Заратустраның ілімдерін ұстанумен қатар, дәстүрдің ізбасары үшін ең маңызды талаптардың бірі. Сол сияқты, зұлым Ведалық Асуралар мен ізгі ниетті Зороастризм Ахуралары арасындағы параллелизмдер ерекше айқын және көзге түседі. Асуралардың ең күштісі Варуна Ахура Маздаға тікелей сәйкес келмейді, бірақ онымен бірнеше ортақ белгілері бар, әсіресе кіші құдайлардың патшасы және өлімдіктер арасындағы заң мен мораль төрешісі ретінде. Ахура Мазда Авестадағы асха, яғни ғаламдық моральдық тәртіпті басқарып, қолдайтын болса, Варуна мен Асуралар да Ведадағы рта деген ұқсас ұғымды қолдайды. Сол сияқты, Авестаның алғашқы бөліктерінде Иранның Харахвати – мифтік орталық Хара тауынан ағып түсетін әлем өзені. Ол Ангра Майнью орнатқан кедергімен (авестадағы кедергі: vərəθra) тосқауылға түседі.

Веда санскриті | Авеста | Ортақ мағынасы
------- | -------- | --------
āp | āp | «су», āpas «Сулар»
rta | asha/arta | «белсенді шындық», «тәртіп» және «әділдік»
Sarasvatī (Ārdrāvī śūrā anāhitā, आर्द्रावी शूरा अनाहिता) | Haraxvati / Haraxvaitī (Ārəduuī Sūrā Anāhitā) | даулы (әдетте мифологиялық деп саналатын) өзен, өзен құдайы
sauma, soma | haoma | өсімдік, құдайландырылған
Tapati | tapaiti | Мүмкін от/күн құдайы; қараңыз Tabiti (мүмкін грекшеленген скиф теонимі). Латын тіліндегі tepeo және басқа да бірнеше терминдермен туыс.

Генетика

R1a1a (R M17 немесе R M198) – ең көп индоевропалық популяциялармен байланысты субклад. R1a тегі туралы көптеген талқылаулардың көпшілігі, шындығында, басым R1a1a (R M17 немесе R M198) субкладының тегі туралы болып табылады. R1a1a екі негізгі нұсқада кездеседі: Z93 және Z282. R Z93 Азияда таралған R1a1a-ның көп бөлігін қамтиды, ол индоирандықтармен байланысты. Ал R Z282 – R1a1a-ның негізінен Шығыс Еуропадағы балтық және славян халықтарымен байланысты еуропалық тармағы. Мохана тайпасының 71%-ы, Непал индустарының 69,20%-ы және тәжіктердің 68%-ы. Иранның батыс бөлігінде ирандықтарда R1a1a деңгейі төмен, ал Иранның шығыс бөлігіндегі еркектердің 35%-ына дейін R1a1a тасымалдайды. 2022 жылғы зерттеу көрсеткендей, Оңтүстік Орталық Азиядан келген қазіргі заманғы адамдар, әсіресе тәжіктер мен ягнобилер, Темір ғасырындағы индоирандықтармен күшті генетикалық байланысқа ие, және сыртқы гендер ағыны оларға минималды әсер еткен. Ал қазіргі түркі халықтары өз тегінің маңызды бөлігін «Байкал аңшы-жинаушысынан» алады (орташа көрсеткіш шамамен 50%), ал қалғаны тәжік халқында ең жоғары деңгейде кездеседі. Тарихи индоирандықтар еуропалық аңшы-жинаушылармен және ирандық неолиттік фермерлермен жоғары генетикалық жақындық көрсеткен.