Кіріспе

Албан таңғы құдайы, махаббат, сұлулық, құнарлылық және денсаулық. Пренде немесе Премте – албан діншілдік мифологиясында таң, махаббат, сұлулық, құнарлылық, денсаулық құдайы және әйелдердің қорғаушысы. Ол сондай-ақ "жақын күн", "күн жақын" немесе "таң" деген мағына беретін "Афер дита" деп те аталады, бұл таңғы және кешкі жұлдыз Венера планетасына табынумен байланысты. Оның қасиетті күні – жұма, албан тілінде оның атымен аталады: e premte, premtja. Албан мифологиясында Пренде – албан аспаны және найзағай құдайы Зойдтың қызы болып келеді. Ежелгі заманда иллирийлер табынған деп саналатын Пренде Венера культімен байланысты және ол солтүстік Албанияда, әсіресе албан әйелдерімен соңғы уақыттарға дейін құрметтелген. Бастапқыда христиан дінінен бұрынғы құдай болған ол "Сент Венеранда" (Шен Премте немесе Шен Пренде) деп аталды, католик шіркеуі оны Құдай ана Марияның анасы – Әйгерім Анна деп таныды. Ол Албанияда соншалықты танымал болғандықтан, 16-17 ғасырлардың соңында болған католик шіркеулерінің сегізінен біреуі оның атымен аталған. Көптеген басқа тарихи католик және православие шіркеулері 18-19 ғасырларда оған арналған.

Нұсқалар

Диалектілік нұсқаларға кіреді: Gheg Albanian P(ë)rende (белгісіз түрі П(ë)renda), Pren(n)e (белгісіз түрі Pren(n)a); Tosk Albanian: Premte (белгісіз түрі Premtja), Preme (белгісіз түрі Prema). Пренде Венера планетасының құлтына байланысты Афердита (Gheg албан тілінде Afërdita) деп те аталады, ол таңғы және кешкі жұлдыз болып табылады. Албан тілінде ол (h)ylli i dritës, Afërdita "Жарық жұлдызы, Афердита" (яғни Венера, таңғы жұлдыз) және (h)ylli i mbrëmjes, Afërdita (яғни Венера, кешкі жұлдыз) деп аталады. Afër dita – албан тілінде "күнге жақын", "күн жақын" немесе "таң" деген мағына беретін сөз. Afro dita – оның албан тіліндегі бұйрық түрі, "күн/таң шығар" дегенді білдіреді. Албан тіліндегі "кеш" сөзі Марко Бочаридің грек-албан сөздігінде πρέμε premë деп берілген. Солтүстік Албанияда Пренде Зоя Прене немесе Зоя е Букурис, "Құдайша/Ханшайым Прене" немесе "Сұлулық Құдайшасы/Ханшайымы" деп аталады.

Этимология

Албан тіліндегі Premtë немесе P(ë)rende есімі ежелгі грек тіліндегі Περσεφάττα (Персефатта) сәйкес келеді деп саналады, ол Περσεφόνη (Персефона) нұсқасы. Бұл теонимерлер индоевропалық *pers é bʰ(h₂)n̥t ih₂ ("жарықты әкелуші") түбіріне дейін жетеді. Албан тіліндегі afro dita тіркесі ("күн шығу/таң") Proto Albanian *apro dītā ("күннің/таңның жарқырауы") түбірінен, ал ол индоевропалық *h₂epero déh₂itis түбірінен шыққан. Апродита теонимі Апулиядағы мессап жазуларында кездеседі.

Рөл

Албандықтардың пұтқа табынушылық мифологиясында Пренде таңертең, махаббат, сұлулық, құнарлылық және денсаулықтың қасиетті құдайы болып есептеледі. Ол албандықтар үшін римдік Венера, норвегиялық Фрейя және грек Афродитасымен теңестіріледі. Албандық дәстүрлердің біріне сәйкес, Пренде – аспан мен найзағайдың құдайы Зождің қызы. Таң құдайымен байланысты болғандықтан, "аспан құдайының қызы" деген эпитетті Үнді-Еуропа дәстүрлерінде жиі кездестіруге болады (мысалы, H₂éwsōs#Эпитеттер). Халық сенімдерінде қарлығаштар, "Қыздың құстары" (Pulat e Zojës) деп аталады, Пренденің көктегі арбасын тартады. Арбаға қарлығаштарды жалғастыратын нәрсе – радуга (Ylberi), халық оны "Белдік" (Brezi) немесе "Қыздың серігі" (Shoka e Zojës) деп те атайды. Албан тіліндегі улы жылан – гадюканың (adder, viper) жалпы аты nepërkë, ал Калабриядағы Арбереш диалектісінде nepromtja деп аталады, бұл, болжам бойынша, Пренде / Премте сөзінен туындаған.

Дін

Прендеге солтүстік Албанияда, әсіресе албан әйелдері соңғы уақыттарға дейін табынып келген. Пренде мерекесі жыл сайын 26 шілдеде тойланатын, ал оның ізбасарлары әдемі киім киіп, жыныстық одақты бейнелейтін диірмен тас пен иінтіректі шығаратын. Халық сенімінде көлденеңі – Пренденің белбеуі саналады, ал ауызша жырлар бойынша, көлденеңнен секірген адам жынысын өзгертеді. Албан халық сенімінде Пренде әйел құдайы Венера планетасының (албан тілінде Афродита) культымен байланысты. Албания христиан дінін қабылдаған кезде, Католик шіркеуі Прендені Құдай ана Марияның анасы – Әйелі Анна ретінде таныды және оны «Әйелі Венеранда» (немесе) деп атады, кейін грек Параскеви, румындық Сфынта Параскива, Оңтүстік славяндық Петкамен де байланысты болды. Тағы бір албан христиан қасиеттісі, кейбір деректер бойынша христиандық емес тегі бар – Гжин. Пренде Албанияда соншалықты танымал болғандықтан, 16-шы ғасырдың соңы мен 17-шы ғасырдың басында Албанияда бар деп тіркелген 275 католик шіркеуінің 33-і оның атымен аталып, бұл Мәриям мен Николайдан басқа кез келген қасиетті тұлғадан көп. Көптеген тарихи католик және православие шіркеулері 18-ші және 19-шы ғасырларда оған арналды. Курбин аңғарында христиандар мен мұсылмандар арасында Әйелі Венеранда шіркеуіне қажылық жасау кең таралған. Адамдар сондай-ақ психикалық ауруларды емдеу үмітімен сол жерге баратын. Көптеген мәдениеттердегідей, Албанияда махаббат құдайына арналған қасиетті күн – жұма, албан тілінде оның атымен аталады: dita e premte, premtja.

Танымал мәдениетте

Prende, Pren(n)e және олардың еркек нұсқалары Prend, Preng, Prenk, Pren және т.б. – албандық католиктер арасында дәстүрлі түрде кездесетін албандық есімдер. "Histria Books" баспасынан шыққан "Prende Publishing" баспасы албандық Пренде қадірлі кісінің құрметіне аталған.