Исаак I: Эфиопияның тарихындағы билеуші және реформатор

Кіріспе

Ешақ I, тақ аты: Ғабра Мәсқал II (Ge'ez: ገብረ መስቀል) – 1414 жылдан 1429/1430 жылдарға дейін Эфиопия императоры, Соломон әулетінің мүшесі. Ол император Давит I-нің екінші ұлы болды.

Билік

Ешақтың билігі Бета Исраилдің бүлігімен белгіленді. Жауап ретінде император Вегераға жорық жасап, Гондардың солтүстігіндегі Коссогеде бүлікшілерді жеңіп, осылайша көтерілісті тоқтатты. Ол сондай-ақ жеңісін еске алу үшін сол жерде Дебре Йешақ шіркеуін салдырды. Ешақ сонымен қатар Агаумедерден тыс Шанкелла аймағына шабуыл жасады, ал оңтүстік-шығыста Мансур ад-Дин мен Джамал ад-Дин II-ге қарсы күресті. Ислам тарихшысы әл-Макризидің сөзіне қарағанда, Ешақ әл-Табинга бастаған мамлюктер тобын өз әскерін оқ ату және қылышпен күресуге үйрету үшін жалдады, олар оған грек отының құпияларын да үйретті. Бұл Эфиопиядағы атыс қаруына (арабша нафт) қатысты ең алғашқы жазба. Шамамен сол уақытта Мысырдан келген копт, әл-Макризидің айтуынша, "патшалықты қайта ұйымдастырып, императорға [Хатиге] орасан зор байлық жинады, одан ол патшаның билігін сезінді". Осы есімсіз копт сонымен қатар императордың "көркем" киім киіп, айқыш ұстауына себепкер болды, бұл оны қарапайым халықтан ерекшелендірді. Джордж Уинн Бреретон Хантингфордтың пікірінше, Ешақ билік еткен кезде Эфиопия билеушілерінің тұрақты астаналары болмады; оның орнына, олардың сарайлары өздерінің мемлекеті бойынша саяхаттайтын лагерьлерде өткізілді. Ешақ Аксумиттен кейінгі Эфиопиядан еуропалық билеушіге алғашқы рет хабарласты. Ол екі елші арқылы 1428 жылы Арагонның Альфонсо V-ге мұсылмандарға қарсы одақ құруды ұсынған хат жіберді, бұл одақ Инфанте Педроның Эфиопияға шеберлер тобын әкелуімен және оның Ешақтың қызына үйленуімен бекітілуі керек еді. Альфонсо бұл хатқа қалай жауап бергені немесе жауап бергені белгісіз, бірақ 1450 жылы Ешақтың мұрагері Зара Якобқа жеткен хатта Альфонсо олардың қауіпсіз келуіне кепілдік берілсе, шеберлерді Эфиопияға жіберуге қуанышпен келісетінін жазды, өйткені бұрын Эфиопияға саяхаттаған он үш азаматының барлығы қаза тапқан еді. Осы кезеңнен сақталған эфиопия әдебиетінің маңызды үлгісі – Ешаққа арналған мақтау өлеңі, Энрико Серулли оны эфиопия поэзиясының бағалы мүсіні деп атады. Ем халқы туралы алғашқы айғақ Ишақ I-нің жеңіс әнінде кездеседі (қазіргі "Джангеро" деген кемсітуші атаумен), олар патшаға жылқы сыйлаған. "Сомали" этнонимі туралы алғашқы жазба император Ишақ билік еткен кезде пайда болды, ол өзінің сарай шенеунігіне Ифат сұлтаны мен оның әскерлеріне қарсы жеңісті жырлайтын гимн жазуды тапсырды. Е. А. Уоллис Бадж оның өлтірілгенін және "Сайнттағы Тадбаба Марям монастырінде жерленгенін" айтады, ал эфиопиялық тарихшы Тадесе Тамрат бастапқы дереккөздер Ешақтың Адал сұлтаны Джамал ад-Дин II басқарған мұсылман адалиттерімен шайқаста қаза тапқанын жасырады деп санайды. Адал сұлтаны Джамал ад-Дин II кейіннен экспедиция жасады, онда оның шекарасынан жиырма күндік сапар шегіндегі барлық адамдарды өлтіргенін немесе тұтқынға алғанын жазды. Императордың әскерлері Адалдың үш бөлігіне шабуыл жасап, патшалық отбасы тұратын астанасына қауіп төндірді. Джамал ад-Дин үйіне асығып, жиырма күндік жолды үш күнде басып өтті. Ол Харджада император әскерімен кездесті, онда Ешақтың әскері шаршаған болса да, жақсы соғысты, бірақ ақырында жеңілді. Император Ешақ, Мақризидің сөзіне сүйенсек, осы шайқаста қаза тапты. Оның өлімі, Дәуиттің өлімі сияқты, патшалық эфиопиялық жылнамалары патшаларының зорлықпен өлтірілуін жарияламағандықтан жазылмаған.

Yeshaq's reign was marked by a revolt of the Beta Israel. In response, the Emperor marched into Wegera, where he defeated the rebels at Kossoge some north of Gondar, thereby ending the revolt. He also had the church Debre Yeshaq built there to commemorate his victory. Yeshaq also invaded the Shanqella region beyond Agawmeder, and to the southeast he fought against Mansur ad Din and Jamal ad Din II. Yeshaq, according to the Islamic historian al Maqrizi, hired a group of Mamluks led by al Tabingha to train his army in gunnery and swordfighting, they also taught him the secrets of Greek fire. This is the earliest reference to firearms (Arabic naft) in Ethiopia. About the same time another Egyptian visitor, a Copt, "reorganized the kingdom," according to al Maqrizi, "and collected so much wealth for the Hati [the Emperor] that he enjoyed the king's authority." This unnamed Copt also introduced the practice of the Emperor dressing in "splendid" clothes and carrying a cross, which made him stand out from his subjects. Further, George Wynn Brereton Huntingford suggests that it was during Yeshaq's reign that the rulers of Ethiopia ceased having permanent capitals; instead, their courts were held in their encampments as they progressed around their realm. Yeshaq made the earliest known contact from post Axumite Ethiopia to a European ruler. He sent a letter by two dignitaries to Alfonso V of Aragon, which reached the king in 1428, proposing an alliance against the Muslims and would be sealed by a dual marriage, that would require Infante Peter to bring a group of artisans to Ethiopia, where he would marry Yeshaq's daughter. It is not clear how or if Alfonso responded to this letter, although in a letter that reached Yeshaq's successor Zara Yaqob in 1450, Alfonso wrote that he would be happy to send artisans to Ethiopia if their safe arrival could be guaranteed, for on a previous occasion a party of thirteen of his subjects traveling to Ethiopia had all perished. A notable example of Ethiopian literature that has survived from this period is a panegyric addressed to Yeshaq, which Enrico Cerulli singled out as a gem of Ethiopian poetry. The first mention of the Yem people is found (under the now pejorative exonym "Jangero") in the victory song of Yishaq I, with them stated as paying tribute in the form of horses to the king. The first mention of the ethnonym "Somali" dates to the reign of Emperor Yishaq who had one of his court officials compose a hymn celebrating a military victory over the Sultan of Ifat's and his eponymous troops. E. A. Wallis Budge states that he was assassinated, and "buried in Tadbaba Maryam", a convent in Sayint, while Ethiopian historian Tadesse Tamrat believes that the primary sources mask Yeshaq's death in battle against the Muslim Adalites under the Adal Sultan Jamal ad Din II. Sultan of Adal Jamal ad Din II later undertook a further expedition in which it is recorded that he killed or took prisoners of everyone within twenty days journey of his frontier. The Emperor's forces countered by attacking three different parts of Adal and threatening its capital where the royal family resided. Jamal ad Din rushed home covering the distance of what was twenty days of journey in only three days. He met the imperial army at Harjah, where Yeshaq's army, though exhausted, fought well but was eventually defeated. The Emperor Yeshaq according to Maqrizi was killed in this battle. His death like that of Dawit, is not recorded for the same reason that the royal Ethiopian chronicles suppressed the violent deaths of their kings whose reigns they extolled.