Кіріспе

Албан тіліндегі "құдай", "аспан" және "көк" сөздері Perëndi болып аталады. Бұл албанша есім, ол Құдайды, қасиетті күшті, аспанды және көкті білдіреді. Жоғарғы Күшке сілтеме жасағанда үлкен әріппен, ал "қасиетті күш", "аспан" және "көк" мағынасында кішкентай әріппен жазылады.

Сипаттама

Албан тілінде Perëndí (белгілі түрі: Perëndía) – Құдайдың, аспан мен жұмақтың аты, және Жоғарғы Күшке сілтеме жасау үшін қолданылады. Көптік белгісіз түрі – perëndí, ал көптік белгілі түрі – perëndítë, құдайларға сілтеме жасау үшін бас әріпсіз қолданылады. Кейбір диалектілік балама түрлері: Perendí, Perenní, Perondí, Perundí, Perudí, Perndí және Parandí. Perëndi сөзі алғаш рет ежелгі албан әдебиетінде Лука Матранга 16 ғасырдың соңында және епископ Пьетр Буди 17 ғасырдың басында айтқан. Алайда, ол ең ерте албан авторы Гжон Бузукудың еңбектерінде кездеспейді, ол Deus сөзін әрқашан Zot сөзімен, Zotynë немесе Ynëzot (Zot ynë, ynë Zot – «Біздің Раббымыз/Құдайымыз») қосымшасымен аударған, тіпті латын Dominus Deus сөзін Zotynë деп қана аударған. Zotynë / Ynëzot сөздері, әр түрлі грамматикалық жағдайлардағы өзгерістерімен бірге, солтүстік Албаниядағы және Грекия мен Италиядағы албан отарларындағы ежелгі албан әдебиетінде кеңінен қолданылған. Құдайды білдіретін тағы бір ескі сөз – Hyj, ол Deus сөзінің туынды емес баламасы, және «жартылай язычничество сөзі» ретінде сипатталған, ал Perëndi(a) сөзінен гөрі «поэтикалық» қолданылатын «сирек стильдік нұсқа» болып табылады. Алайда, Hyj сөзі ежелгі албан әдебиетінде тек епископ Пьетр Богданидің еңбектерінде ғана кездеседі. Perëndi(a) сөзінің ертедегі мағынасы қазіргі мағынасынан өзгеше болған, өйткені ол көне албан әдебиетінде көбінесе Құдайдың аты ретінде қолданылмаған. Буди atinë Perëndi («әке Құдай») туралы хабарласа да, латын сөйлемін Regnum tuum албан тілінде perëndia jote деп аударады. Епископ Франг Барди Цезарьді Perëndi деп аударады. Епископ Пьетр Богдани итальян тілінен албан тіліне l'imperatore di Turchia («Түркия императоры») сөзін Perëndia i Turqisë деп, ал quattro Monarchie («төрт патшалық/монархия») сөзін katër Perëndija деп аударады. «Құдай» деген мағынада perëndi(a) сөзінің қолданылуы, әрине, кейінгі құбылыс. Бұл жалпыалбан сөзі. Албанияның орталық бөлігіндегі Мюзекеде Perondí деген ауыл бар, ал Босния мен Герцеговинада бұл фамилия Perèndija болып қолданылады. Украинадағы албандар «Құдай» үшін Parandí, ал «құдайлар» үшін parandítë сөздерін қолданады. Perëndi сөзі кейбір албан диалектілерінде «аспан, көк» дегенді білдіреді, тікелей және бейнелі мағынада қолданылады. Типик мысал – албан халық фразасы gruri gjer mbë perëndi («аспанға дейін үйілген бидай»). Құдайдың аты ретінде Perëndi(a) барлық албандар тарапынан 19 ғасырдан бері мойындалған. Алайда, ол көбінесе әйелдік есім ретінде қолданылады. Онда албан тіліндегі абстрактті есімдердің әдеттегі жұрнағы болып табылатын баса көрсетілген i әрпі бар. Басқа мысалдар: dijeni(a) («білім»), trimëri(a) («батылдық»), madhëri(a) («көркемдік»). Олар албан тіліндегі әйел есімдеріне тән өрнекке жататындықтан, олар әдетте әйел тегіне жатады. Албан тілінде сөйлейтін және жазатын адамдар Perëndi(a) есімін жеке Құдаймен байланыстыра ма, әлде жартылай абстрактілі және тұлғасыз «құдаймен» байланыстыра ма, анықтау қиын, бірақ жалпы алғанда, Киелі кітап аудармаларынан тыс албан тілінде Perëndi есімі Zot есімінен гөрі аз тұлғалық сипатқа ие.

Этимология

Албан тіліндегі Perëndi есімінің шығу тегі белгісіз. Ғалымдар бірнеше этимологиялық түсіндірмелер ұсынды: Албан тіліндегі халықтық шығармашылықтың нәтижесінде пайда болған сөз, албан тіліндегі абстрактілі есімдердің –í жұрнағы арқылы құрастырылған, wiktionary:Imperantem – imperāns сөзінің еркек/әйелдік жекеше түрі, мағынасы "бұйрық беруші", "үкім етуші", "талап етуші". Албан тіліндегі per en ("соғу") және dí ("аспан, құдай") түбірлерінің бірінен жасалған болуы мүмкін. Прото-индоевропалық теонимдік түбірлер *dei ("жарық беру") және *perkwu s ("аспан/жаңбыр/емен ағашымен байланысты") "көктегі жарық" санатына біріктірілуі мүмкін. Кейбір ғалымдар Perëndi-ді албан халқының ежелгі дінінде аспан және дауыл құдайы деп санайды, сонымен қатар бұл құдайды ежелгі заманда Иллириялықтардың тағзым еткені де болжанады. Осыған байланысты, Perëndi-дің кейбір қасиеттері албандық ауа райы және дауыл құдайлары Шурд және Вербтпен, сондай-ақ мифологиялық жартылай құдай Дрангуемен байланысты болуы мүмкін. Албандық аспан және найзағай құдайы – PIE Dyeus ("Күндізгі аспан құдайы") сөзінен шыққан Zojz. Сондай-ақ, Perëndi албан тіліндегі perëndoj ("күн бату") етістігінен де шығуы мүмкін, бұл түптеп келгенде латын тіліндегі parentari ("өліктерге құрбандық шалу, қанағаттандыру") сөзінің пассивті түрі болып табылады. Бұл этимология Perëndi сөзін ежелгі албандық Күнге табынумен байланыстыруға мүмкіндік береді.

Найзағайлар мен күн күркірі

Албандық халық сенімі бойынша, найзағай "көктегі от" (zjarri i qiellit) деп есептелді және "құдайдың қаруы" (arma/pushka e perëndisë) саналды. Шындығында, албан тілінде найзағайды атау үшін қолданылатын сөз – rrufeja, ол ежелгі қылыш тәрізді қару болған фракиялық rhomphaiaмен байланысты. Албандар найзағайдың күшіне сенді, олардың пікірінше, найзағай шағылған кезде олар пайда болып, аспаннан түседі. Найзағай тастары (kokrra e rrufesë немесе guri i rejës) отбасылық өмірде маңызды культ нысандары ретінде сақталды. Оларды үйге әкелу адамдарға, малға және егінге жақсылық, береке және өркендеу әкеледі немесе найзағай тасының иесіне оқ тимейді деп сенді. Малға немесе жүкті әйелге найзағай тасын таңғыш ретінде іліп қою – әдеттегі практика, осылай бақытқа жетеді деп және көз тиюден сақтайды. Албан мәдениетіндегі ең ауыр ант (Алб. beja më e rëndë) "аспаннан келген" найзағай тасымен (beja me gur/kokërr reje/rrufeje që vjen nga perëndia) қабылданады. Бұл өте қадірлі ант, адамдар шындықты айтса да одан қорқады. Ұрлыққа қатысты айыпталудан өзін ақтау үшін келесідей әрекет жасалды: найзағай тасын сол қолымен ұстап, оң қолымен тигізіп:

Тағдыр құдайлары

Украинадағы албандардың арасында баланың тағдырын parandí(të) ("құдайлар/қасиетті күштер") анықтайды деген сенім бар. Жергілікті албан диалектісінде бұл сенім Parandítë të gjithtë búnë rasredelít деп аталады, яғни "Барлығы құдайлар/қасиетті күштермен белгіленген".