Соғыстан кейінгі британдық келісім (Soğystan keyingi britaniydıq kelisim)

Кіріспе

Ұлыбританияның саяси тарихындағы 1945-1970 жылдар аралығындағы кезең

Соғыстан кейінгі келісім, кейде соғыстан кейінгі ұйлесім деп те аталады, – Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейінгі Ұлыбританиядағы басты саяси партиялардың 1945 жылдан 1970 жылдардың соңына дейін қолдаған экономикалық жүйе және әлеуметтік модель. Бұл келісім консервативтік партияның жетекшісі Маргарет Тэтчердің билікке келуімен аяқталды. Консенсус мемлекеттік меншікке көшуге, күшті кәсіподақтарға, қатаң реттеуге, жоғары салықтарға және жан-жақты әлеуметтік қамтамасыздану жүйесіне ынта жасады немесе оған төзімділік танытты. Соғыстан кейінгі консенсус тұжырымы 1930 жылдары жасалған және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде уәде етілген, аралас экономика, кейнсиандық және кең ауқымды әлеуметтік қамтамасыздану саясатын қамтитын жиынтық шараларды қолдауға байланысты. Тарихшылар консенсустың әлсіреуі мен құлау уақытын, соның ішінде 1979 жылы Тэтчершілдік кезеңнің басталуына дейін аяқталды ма, жоқ па, талқылайды. Сондай-ақ, бұл тұжырым кейбір пікірлерге сәйкес, кең қолдауға ие болмаған болуы мүмкін екенін және "консенсус" сөзі осы кезеңді сипаттау үшін дәл болмауы мүмкін екенін де айтады.

Бірлестікке қол жеткізілген салалар

Соғыс кезінде Черчилль мен Атли басқарған коалициялық үкімет, Британияға соғыстан кейін жақсырақ әлеуметтік мемлекет құруға уәде берген бірқатар ақ парақтарға қол қойды. Осы уәделерге ұлттық денсаулық сақтау қызметі, білім беру, тұрғын үй және бірнеше әлеуметтік бағдарламалар кірді. Сондай-ақ, нашар өнеркәсіптерді мемлекеттік меншікке алу да қарастырылды. Білім беру саласындағы маңызды заң – 1944 жылғы Білім беру туралы заң, консерватор Раб Батлер және оның орынбасары, лейборист Джеймс Чутер Эде (бұрынғы мұғалім, Атли үкіметінде Ішкі істер министрі болған) еңбегімен жазылды. Бұл заң білім беру жүйесін кеңейтіп, жаңғыртты және консенсусқа айналды. Лейбористтік партия элиталық жеке мектептер жүйесіне қарсы шықпады – олар да консенсусқа енді. Сонымен қатар, қоғамның білім беру базасын едәуір кеңейту үшін көптеген жаңа университеттер салу қажеттігі айтылды. Консерваторлар Ұлттық денсаулық сақтау қызметінің әлеуметтік медицинасына қарсылық білдірмеді, тіпті оны тиімді басқара алатындарын мақтан етті. Сыртқы саясатқа келсек, көптеген деректер ортақ көзқарастардың болғанын көрсетеді, олардың негізі жақындағы тарихтың рөлінде жатқан еді. Деннис Каванаг пен Питер Моррис екінші дүниежүзілік соғыстың және соғыс уақытындағы кабинеттің маңыздылығын атап өтіп, соғысқа дейінгі оқиғаларға негізделген негізгі партиялар арасындағы ортақ құндылықтар жиынтығын құрағанын көрсетті: «Атлантизм, тәуелсіз ядролық қарулардың жасалуы, империялық ыдырау процесі және тартымсыз еуропалық интеграция – барлығы 1945 жылғы Лейбористтік үкіметтен бастау алды және кейіннен оның ізбасарлары тарапынан жалғастырылды». Дегенмен, сыртқы саясаттың кейбір мәселелерінде келіспеушіліктер болды, мысалы, «кейбірлер консервативті «империялық риторикаға» көпмәдениетті достастықтың идеализмімен қарсы тұрды» немесе осыған ұқсас, деколонизация, ол «партизандық қақтығыстың маңызды тақырыбына» айналды, онда консерваторлар отарлық иеліктерден бас тартуға және тәуелсіздік процесіне қарсылық көрсетті. 1945 жылдан 1979 жылы Маргарет Тэтчер билікке келгенге дейін әлеуметтік және экономикалық саясат бойынша, әсіресе әлеуметтік мемлекет, ұлттық денсаулық сақтау қызметі, білім беру реформасы, аралас экономика, мемлекеттік реттеу, кейнсиандық макроэкономикалық саясат және толық жұмыспен қамту мәселелерінде кең ауқымды көппартиялық ұлттық консенсус болды деп есептеледі. Бұл саясатты үш ірі партия, сондай-ақ өнеркәсіп, қаржы қауымдастығы және еңбек қозғалысы қолдады. 1980 жылға дейін тарихшылар консенсустың бар екендігіне және маңыздылығына келісті. Ральф Милибанд сияқты кейбір тарихшылар консенсустың толыққанды әлеуметтендірілген қоғамды құруға кедерес келтіретін қарапайым немесе тіпті консервативті пакет болғанына наразылық білдірді. Тарихшы Ангус Кальдер соғыстан кейінгі реформалардың соғыстағы құрбандықтарға лайық емес сыйлық екенін және халықтың соғыстан кейінгі әділ қоғамға деген үмітіне жасалған цинизмдік қадам екенін айтты. Алайда, екі ірі партия арасында толық келісім болмағанын және консерваторлар қолдамаған саясаттардың болғанын атап өту маңызды, мысалы, Ұлттық денсаулық сақтау қызметі қалай іске асырылатындығы. 1943-1945 жылдары консервативті денсаулық сақтау министрі болған Генри Уиллинк ауруханаларды мемлекеттік меншікке алуға қарсы болды. Бұл соғыстан кейінгі консенсус, көптеген тарихшылардың айтуынша, шамадан тыс көрсетілген болуы мүмкін екенін көрсетеді.

The coalition government during the war, headed by Churchill and Attlee, signed off on a series of white papers that promised Britain a much improved welfare state after the war. The promises included the national health service, and expansion of education, housing, and a number of welfare programmes. It included the nationalisation of weak industries. In education, the major legislation was the Education Act of 1944, written by Conservative Rab Butler, a moderate, with his deputy, Labour's James Chuter Ede, a former teacher who would become Home Secretary throughout the Attlee administration. It expanded and modernised the educational system and became part of the consensus. The Labour Party did not challenge the system of elite public schools – they became part of the consensus. It also called for building many new universities to dramatically broaden educational base of society. Conservatives did not challenge the socialised medicine of the National Health Service; indeed, they boasted they could do a better job of running it. In terms of foreign policy, there is much evidence to suggest that there was a shared set of views that were rooted in role of the recent history. Dennis Kavanagh and Peter Morris emphasise the importance of the second world war, and war time cabinet, in yielding a set of values that were shared amongst the major parties rooted in the events leading up to the war: "Atlanticism, the development of an independent nuclear deterrent, the process of imperial disengagement and reluctant Europeanism: all originated in the 1945 Labour Government and were subsequently continued by its successors". However, there were some disagreement on areas of foreign policy, such as the introduction of the Commonwealth where "Labour opposed the conservative 'imperial rhetoric' with the idealism of multicultural Commonwealth" or, in the same vein, decolonization, which became "an important theme of partisan conflict" in which Conservatives showed a reluctance to give back colonial possessions as well as the gradual process of independence. It is argued that from 1945 until the arrival of Margaret Thatcher in 1979, there was a broad multi partisan national consensus on social and economic policy, especially regarding the welfare state, nationalised health services, educational reform, a mixed economy, government regulation, Keynesian macroeconomic policies, and full employment. Apart from the question of nationalisation of some industries, these policies were broadly accepted by the three major parties, as well as by industry, the financial community and the labour movement. Until the 1980s, historians generally agreed on the existence and importance of the consensus. Some historians such as Ralph Miliband expressed disappointment that the consensus was a modest or even conservative package that blocked a fully socialised society. Historian Angus Calder complained bitterly that the post war reforms were an inadequate reward for the wartime sacrifices, and a cynical betrayal of the people's hope for a more just post war society. However, it is still important to note that there was not total agreement between the two major parties and there were still policies which the Conservatives did not support, such as how the National Health Service would be implemented. Henry Willink, who was the Conservative minister of health from 1943 1945, opposed the nationalisation of hospitals. This could indicate that the post war consensus may have been exaggerated, as many historians have argued.

Еңбекшілдік ревизионизм

Энтони Крослендтің 1956 жылы жарық көрген «Социализмнің болашағы» британдық Лейбористік партиясының соғыстан кейінгі ой-пікіріндегі ең ықпалды кітаптарының бірі болды. Бұл еңбек саясаттағы «ревизионистік» мектептің негізгі жұмысы саналды. Кітаптағы басты аргумент – Крослендтің «құралдар» мен «мақсаттар» арасындағы айырмашылығы. Кросленд социалистік ойдың уақыт өте келе қаншалықты әртүрлі болғанын көрсетеді және социализмнің ұлттандыру мен мемлекеттік меншікке негізделген анықтамасы бұрыс екенін дәлелдейді, себебі бұл – мақсатқа жетудің бір ғана мүмкін жолы. Крослендтің пікірінше, солшылдардың басты мақсаты – әлеуметтік теңдікті арттыру болуы керек. Кросленд сондай-ақ, негіссіз теңсіздіктерге қарсы күрес кез келген солшыл партияға «қаншалықты теңдік» деген сұрақты екінші деңгейдегі, көбірек академиялық мәселеге айналдыруға мүмкіндік беретін саяси жобаны ұсынады деп мәлімдеді. Кросленд капитализмнің мәні туралы да өз пікірін жеткізді (бұл ойын ол 1952 жылғы «Жаңа Фабиан очерктері» жинағындағы «Капитализмнен өту» атты еңбегінде дамытқан). «Бұл әлі де капитализм бе?» деген сұраққа жауап ретінде Кросленд соғыстан кейінгі капитализм түбірімен өзгергенін, демек, марксистердің капиталистік экономикада теңдікке қол жеткізу мүмкін емес деген пікірі енді дұрыс емес екенін айтты. Кросленд реформаланған басқарушылық капитализмнің осы ерекшеліктерінің қайтарылмайтын екенін дәлелдеді. Бірақ Лейбористік партиясының өкілдерінің кейбіреулері Маргарет Тэтчер мен Рональд Рейган оның кері қайтарылуына себепкер болды деп санайды. Крослендтің үшінші маңызды аргументі – «жақсы қоғам» туралы либералдық көзқарасы болды. Мұнда ол Сидни және Беатрис Веббтің Лейбористтік және Фабиандық ойлаудағы басымдығына, сондай-ақ социалистік жобаның жоғарыдан төменге қарай бюрократиялық бейнесіне сын жасады.

Бастылық

"Бутскеллизм" – британдық саясатта 1950 жылдары консерватор Раб Батлер мен лейборист Хью Гейтскеллдің Қаржы министрі лауазымдарын атқаруымен байланысты қалыптасқан консенсусты белгілеу үшін кейде қолданылатын біршама сатирикалық термин еді. Бұл термин Норман Макрейдің The Economist журналындағы бас мақаласынан туындады, онда ойдан шығарылған "Мырза Бутскелл" арқылы жүзеге асырылған айтылатын жақындасу драмалық түрде бейнеленді.

Бірлестік туралы пікірталас

Бұл мәселеде қаншалықты келісім болғандығы туралы көп пікір айтылады, сонымен қатар бұл аңыз деп есептелді. Көптеген саяси ойшылдар мен тарихшылар консенсус тұжырымдамасын қолдады да, қарсы да пікір білдірді. Бұл теорияны дамытумен ең көп танымал болған тарихшы Пол Аддисон Кевин Джеффрис сияқты келіспейтін адамдармен осы тақырыпта пікір алмасты. Джеффрис "1945 жылдан кейінгі Лейбористтер бағдарламасының көп бөлігі сол кезде қызу дауға түсті" дейді, мысалы, Консервативтердің Ұлттық денсаулық сақтау жүйесіне (NHS) қарсы дауыс бергенін келтіреді. Ол 1945 жылғы жалпы сайлаудың "шоқтығу" нәтижесіне соғыстың себепкер болғанын айтады. Аддисон Джеффрис айтқан көптеген нәрсеге қарсылық білдіреді, мысалы, егер консерваторлар Беверидж есебін пайдаланғанда, олар жұмысшы партиясы емес, саясатты жүргізу үшін күшті мандатқа ие болар еді деген пікірге. Аддисон осы мақаладағы өз ұстанымын өзгертіп, "орталық пікірдің алдыңғы қатардағылар арасында қаншалықты басым болғанын асыра көрсеткенін" және шын мәнінде ол "Джеффрис талдауымен келісетінін" мәлімдейді. Сонымен қатар, көптеген тарихшылар консенсус туралы әртүрлі түсіндірмелерді талқылады, мысалы, Еңбек тарихшысы Бен Пимлот. Ол бұл идеяны "мираж, адам жақындаған сайын жылдам жоғалатын иллюзия" деп сипаттайды. Пимлот көптеген дау-дамайды, аздаған келісімді көреді. Ол "Бутскеллизм" термині тараптардың экономикалық саясатындағы үйлесімді білдіретінін, бірақ іс жүзінде бұл мақтау емес, кінәлау термині болғанын атап өтеді. 2002 жылы Скотт Келли физикалық шектеулер, ақша-кредит саясаты және тікелей салық салу мәселелері бойынша тұрақты пікір таласы болғанын мәлімдеді. Саяси ғалымдар Деннис Кавана және Питер Моррис бұл тұжырымдаманы қорғап, экономикаға, толық жұмыспен қамтуға, кәсіподақтарға және әлеуметтік бағдарламаларға қатысты айқын, маңызды сабақтастықтар болғанын айтады. Сыртқы саясаттың негізгі мәселелері бойынша да келісім болды. Диан Блэкберн консенсустың дұрыстығы туралы басқаша пікір білдіреді. Ол консенсус деп аталатын нәрсе идеологиялық келісімнен туындамағанын, керісінше, эпистемологиялық келісімнен (егер болса) туындағанын санайды. Ол консерваторлар мен лейбористер арасындағы идеологиялық айырмашылықтарды көрсетеді; соңғысы ашық түрде тең және әділ қоғамды қаласа, ал біріншісі, мысалы, тартыншақ болды. Керісінше, ол партиялардың ортақ эпистемологиялық сенімдерін қарастыруды ұсынады – "тиісті саяси мінез-құлық туралы ұқсас идеялар", "саясаттың белгілі бір 'мақсаттарға' қызмет ете алатыны туралы түсінікке ортақ күдікпен қарады және эволюциялық өзгерістер радикалдық өзгерістерге артық деп сенді" – консенсус бар ма, жоқ па дегенге жақсы түсінік береді. Блэкберн бұл сөзді "саяси қызметтің мақсатты 'мақсаттары' туралы ортақ идеологиялық сенімдерге негізделгенінің орнына, консенсус эпистемологиялық болжамдардан және олардан туындаған саяси ұсыныстардан туындауы мүмкін" деп қорытындылайды.

There is much discussion over the extent to which there was actually a consensus, and it has also been challenged as a myth. Many political thinkers and historians have argued both for and against the concept of consensus. Paul Addison, the historian most credited with developing the thesis, has engaged in discussions on the subject with figures such as Kevin Jeffreys, who disagrees. Jeffreys says that "Much of Labour's programme after 1945, it must be remembered, was fiercely contested at the time" using the example of the Conservatives to vote against the NHS. He attributes to the War the reason for the 'shock' result of the 1945 general election. Addison addresses many of Jeffreys' claims, such as the argument that if the Conservatives could have capitalised upon the Beveridge report they would have been the ones with a powerful mandate for pursuing policy, not the Labour party. Addison also changes his stance in this article, stating how he "exaggerated the extent to which 'middle opinion' already prevailed on the front benches" and determining that, in fact he "agree(s) with much of Dr Jeffreys' analysis". There are also a number of other interpretations of the consensus which many historians have discussed such as Labour Historian Ben Pimlott. He says this idea is a "mirage, an illusion which rapidly fades the closer one gets to it." Pimlott sees much disputation and little harmony. He notes the term "Butskellism" meant harmony of economic policy between the parties, but it was in practice a term of abuse, not celebration. In 2002, Scott Kelly claimed that there was in fact a sustained argument over the use of physical controls, monetary policy and direct taxation. Political scientists Dennis Kavanagh and Peter Morris defend the concept, arguing that clear, major continuities existed regarding policies toward the economy, full employment, trade unions, and welfare programs. There was agreement as well on the major issues of foreign policy. Dean Blackburn offers a different argument about the accuracy of the consensus. He proffers that the so called consensus did not stem from ideological agreement, rather, an epistemological one (if any). He makes clear the ideological differences between the Conservatives and the Labour Party; the latter openly wanting an equal and egalitarian society, while the former was more reluctant, for example. Rather, he suggests that an examination of parties' shared epistemological beliefs – "similar ideas about appropriate political conduct", a "shared a common suspicion of the notion that politics could serve fixed 'ends', and believed that evolutionary change was preferable to radical change" – would offer a better insight into whether or not there was a consensus or not. Blackburn summarises this saying that instead of "being rooted in common ideological beliefs about the desirable 'ends' of political activity, the consensus may have stemmed from epistemological assumptions and the political propositions that followed from them".

Бірлестік бұзылуы

1970 жылдары экономикалық паралич кезінде нарыққа бағдарланған консерваторлар күшейді. Олар Фридрих Хайектың «Құлдыққа апаратын жол» (1944) еңбегін қайтадан тауып, Чикаго экономика мектебінің жетекшісі Милтон Фридманды шақырып алды, себебі монетаризм кейнсиандыққа қарсы күреске кірісті. Кейт Джозеф Тэтчердің кеңесшісі ретінде маңызды рөл атқарды. 1970 жылдардағы экономикалық дағдарыстар үшін кейнсиандық өздігінен шешім бола алмады. Марк Кесселман және авторлар тобы былай деп мәлімдейді:

1972 жылы қазынашыл Энтони Барбер салықты қысқарту бюджетін ұсынды. Ұзаққа соқпаған «Барбер гүлі» кейін стагфляциямен және фунт стерлингтің құнсыздануымен аяқталды. 1973 жылғы мұнай дағдарысы сияқты жаһандық оқиғалар соғыстан кейінгі келісімге қысым жасады, бұл қысымды жоғары инфляция, үш күндік жұмыс аптасы және өнеркәсіптік наразылықтар (әсіресе көмір өндіру өнеркәсібінің құлдырауы) күшейтті. 1976 жылдың басында инфляция мен қос дефициттің нашарлауы күтілімі фунт стерлингтік дағдарысқа әкелді. Қазан айына қарай фунт долларға шаққанда шамамен 25%-ға құлдырады. Осы кезде Англия банкі валютаны қолдауға тырысып, шетелдік резервтерін толықтай жұмсады, нәтижесінде Каллаган үкіметі Халықаралық валюта қорынан 2,3 миллиард фунт стерлинг көлемінде несие сұрауға мәжбүр болды, бұл сол кездегі ХВҚ-ның ең ірі несиесі еді. Жауабында ХВҚ шығындарды қысқартуды және ақша айналымын шектеуді талап етті. Бұл Ұлыбританияда кейнсиандық экономиканың тоқтатылуына әкелді. Каллаган дағдарыстың ең қызу шағында Еңбек партиясының конференциясында сөйлеген сөзінде осы хабарды былай бекітті:

Соғыстан кейінгі келісімнің күрт құлдырауына себеп болатын нәрселердің бірі – мемлекеттік жүктеме туралы теория, ал оны Ұлыбританияда саяси ғалым Энтони Кинг ең көп зерттеді. Ол оқиғалардың тізбегін былай қорытындылады: «Алғашқыда адам баласы әлемді реттеу үшін Құдайға жүгінді. Содан кейін ол нарыққа қарады. Енді ол үкіметке үміт артады». Консенсус жылдары үкіметке талаптардың артуына байланысты, мүмкін болатын нәрсе мен талаптар арасындағы тепе-теңдік бұзылған деп есептеледі. Бұл процеске циклдік сипаттама беріледі: «көп талаптар – мемлекеттік араласудың артуы, ал ол одан да көп үміттерді тудырады». Осы консенсусқа деген күмән жаңа оңшылдық пен Маргарет Тэтчердің пайда болуына ықпал етті деп саналады. Тэтчер соғыстан кейінгі келісімнің басқа да элементтерін өзгертіп, 1980 жылғы Тұрғын үй заңы арқылы тұрғындарға өз пәтерлерін сатып алуға мүмкіндік берді. Тэтчер соғыстан кейінгі келісімнің негізгі элементтерін сақтап қалды, мысалы, мемлекеттік денсаулық сақтау жүйесін. Ол 1982 жылы британдықтарға Ұлттық денсаулық сақтау қызметінің «біздің қолымызда қауіпсіз» екенін уәделеді. Экономистер Стивен Бродбери мен Николас Крафтс бәсекеге қарсы шаралардың, соғыстан кейінгі келісімде бекітілгенін, экономиканың тиімді жұмыс істеуіне және ресурстарды ең пайдалы салаларға қайта бөлуге кедергі келтіргенін айтады. Дэвид Хиггинс статистикалық деректер Бродбери мен Крафтстың пікірін қолдайды дейді. Оңшылдар бұл келісімді Ұлыбританияның экономикалық құлдырауының себебі деп қарады. Жаңа оңшылдыққа сенушілер өз идеологияларын 1970 жылдардағы Ұлыбританияның экономикалық қиындықтарын шешу жолы ретінде қарастырды. Консервативтік партия 1978-1979 жылдардағы «Наразылық қысы» салдарынан 1979 жылғы жалпы сайлауда жеңіске жеткен соң, жаңа оңшылдық идеяларын жүзеге асырып, соғыстан кейінгі келісімге нүкте қойды.

Жаңа Зеландия

Ұлыбританиядан тыс жерлерде "соғыстан кейінгі консенсус" термині Жаңа Зеландия саяси тарихының 1930 жылдардағы алғашқы Жаңа Зеландия Еңбек партиясы үкіметінен бастап, 1984 жылы түбегейлі өзгерген Еңбек партиясының сайлануына дейінгі кезеңін сипаттау үшін қолданылады. Бұл жылдардың көп бөлігінде Жаңа Зеландия Ұлттық партиясы билікте болды. Ұлыбританиядағыдай, бұл кезең қоғамның әртүрлі топтары арасындағы "тарихи келісімге" негізделді: үкімет барлық жұмысшыларға құқықтарды, денсаулық сақтауды және жұмысқа орналасу кепілдігін ұсынып, ал оның орнына кәсіподақтар мен жұмыс берушілердің ынтымақтастығын күткен. Осы кезеңдегі үкіметтердің басты идеологиялық ұстанымдары – кейнсиандық экономикалық саясат, белсенді араласу, экономикалық реттеу және жан-жақты әлеуметтік қамтамасыз ету жүйесі болды.

Бастылық

Роллингс, Нил. «Кешірімді Бутскелл мырза: Шизофрения салдарынан қираған қысқа өмір?» ХХ ғасыр британ тарихы 5#2 (1994): 183–205. Роллингс, Нил. «Бутскеллизм, соғыстан кейінгі келісім және басқарылатын экономика». Харриет Джонс және Майкл Кандиа бас редакторы болған «Келісім мифы: 1945–64 жылдар британ тарихына жаңа көзқарастар» кітабынан (1996) 97–119 беттердегі үзінді.