Кіріспе

Экономикадағы бәсекелестік моделі

Экономикада орналасу моделі немесе кеңістіктік модель – тұтынушылардың тауарлардың нақты брендтеріне және олардың орналасқан жеріне деген қалауын көрсететін кез келген монополиялық бәсекелестік моделі. Орналасу модельдерінің мысалдарына Хотеллингтің орналасу моделі, Салоптың шеңбер моделі және гибридтік нұсқалар жатады.

Дәстүрлі және орналасу модельдері

Дәстүрлі экономикалық модельдерде тұтынушылар өнімнің сипаттамалық кеңістігінің шектеулері ескере отырып, белгілі бір таңдау жасайды. Тұтынушылар ортақ сипаттамалары бар белгілі бір брендтерді жақын қолданушылар ретінде қарастырады және осы өнімдерді ерекше сипаттамалары арқылы ажыратады. Мысалы, жаңғақ қосылған және қосылмаған көптеген шоколад брендтері бар. Осылайша, жаңғақ қосылған шоколад – өнімнің сипаттамалық кеңістігінің шектеуі болып табылады. Екінші жағынан, орналасу модельдерінде тұтынушылар белгілі бір брендтің сипаттамаларынан алатын пайдалылықты және оның географиялық орналасуын бағалайды; осы екі фактор кеңейтілген "өнімнің сипаттамалық кеңістігін" құрайды. Тұтынушылар енді өнімнен алатын ләззаттан географиялық жақындық үшін немесе керісінше, қанағаттан бас тартуға дайын. Мысалы, тұтынушылар кеңістіктегі өз орналасқан жерінен алыс орналасқан өнімдер үшін (мысалы, тасымалдау құны, уақыт және т.б.) және сондай-ақ өзінің қалаулы сипаттамаларынан ауытқушы өнімдер үшін жоғары төлем жасауға дайын. Кәсіпорындар тұтынушылардың жақын жердегі немесе қалаулы өнімдерге деген сұранысын қанағаттандырғанда нарықтағы өз күштерін арттырады.

Hotelling-тің орналасу моделі

1929 жылы Хотеллинг фирмалардың орналасуы мен баға саясаты арасындағы байланысты көрсететін орналасу моделін жасады. Ол бұл идеяны белгілі бір ұзындықтағы түзу сызық арқылы бейнеледі. Барлық тұтынушылардың (орналасудан басқа) бірдей екенін және тұтынушылардың түзу сызық бойымен тең үлесте таралып орналасқанын ескере отырып, фирмалар да, тұтынушылар да сұраныстың өзгеруіне және экономикалық жағдайға бейімделеді. Хотеллингтің орналасу моделінде фирмалар өнімнің сипаттамаларын өзгерте алмайды; фирмалар тек географиялық орналасу бойынша ғана бәсекелеседі және өнімдеріне баға белгілейді. Сондықтан, бұл модельдің дәстүрлі қолданылуы өнімдерді толыққанды алмастырушы деп қабылдайтын немесе қазіргі заманғы орналасу модельдерінің негізі ретінде пайдаланатын тұтынушылар үшін қолайлы.

Қорытындылар

Хотеллингтің орналасу моделіндегі түзу шындығында белгілі бір ұзындығы бар көше деп есептейік. Барлық тұтынушылар бірдей, бірақ олар екі тең квадрантқа – және – біркелкі таралып орналасқан, олардың арасы нүктесімен бөлінеді. Тұтынушылар фирмаға жету үшін көлік/уақыт шығындарына кезігеді, сондай-ақ фирмаларға қатысты ешқандай артықшылықтары жоқ. Осы сценарийде x және y фирмалары бар; әрқайсысы көшенің әртүрлі басында орналасқан, орны өзгермейді және бірдей өнімді сатады.

Жоғары деңгейдегі талдау

Hotelling моделінің болжамдарын ескере отырып, егер өнімнің бағасы мен тасымалдау құны бәсекелес фирмадан төмен болса, тұтынушылар кез келген фирманы таңдайды. Мысалы, егер екі фирма да өнімді бірдей бағамен сатса, тұтынушылар квадранттарда орналасқан және оларға ең жақын фирманы таңдайды. Тұтынушы төлейтін баға , мұнда – өнімнің бағасы, тасымалдау құнын қоса алғанда. Егер x фирмасы үшін y фирмасынан жоғары болса, тұтынушылар y фирмасына өнім сатып алу үшін барады; бұл шаманы азайтады. Тек екі фирманың арасындағы орталық нүктеде тұратын тұтынушылар ғана екі өнім орнына қатысты бейтарап болады.

Қорытындылар

Хотеллингтің орналасу моделіндегі сызық шындығында белгілі бір ұзындығы бар көше деп есептейік. Барлық тұтынушылар бірдей, бірақ олар төрт квадрантқа – , , және – тең үлесте орналасқан; көшенің екі шетінің арасындағы орта нүктесі – нүктесі болып табылады. Тұтынушылар фирмаға жету үшін бірдей көлік/уақыт шығындарына кезігеді, және фирмалардың ешқайсысына қалау көрсетпейді. Бұл жағдайда x және y фирмалары бар; олардың әрқайсысы көшенің әртүрлі шетінде орналасқан, қосымша шығынсыз орнын өзгерте алады және бірдей өнімді сатады.

Талдау

Бұл мысалда, x және y фирмалары тұтынушылар қорын ұлғайту арқылы өз пайдасын барынша арттырады. Компания x, компания y-дің клиенттерін алу үшін компания y-ге қарай сәл жылжиды. Оған жауап ретінде y фирмасы x фирмасына қарай сәл жылжып, өзінің жоғалтқандарын қалпына келтіреді және бәсекелес компаниядан қорды ұлғайтады. Бұл цикл екі фирма да бір нүктеге жеткенше қайталанады, яғни көшенің ортасы, онда әр фирманың клиенттері саны бірдей болады. Бұл нәтиже Готеллинг заңы деп аталады, бірақ 1979 жылы д'Аспремонт, Дж. Яскольд Габзевич және Дж. Ф. Тиссе оны күшін жойды. Бұл ретте бағаны жылдам (қысқа мерзімде) және орналасуды баяу (ұзақ мерзімде) түзету, екі кезеңдік ойын ретінде модеделденеді, онда бірінші кезеңде фирмалар кезегімен орналасады, ал екінші кезеңде бір-бірінің жаңа орналасуын байқағаннан кейін, бір мезгілде бағаны таңдайды. d'Aspremont және авторлар (1979) фирмалар бір-біріне жеткілікті жақын болғанда (бірақ бір орында орналаспағанда) екінші кезеңдегі субойын үшін (таза стратегияларда) Нэш тепе-теңдігінде баға жұбының болмайтынын дәлелдейді (өйткені бәсекелес фирманың бағасын төмендетіп, бүкіл нарықты иеленуге ынталы болуға мүмкіндік бар). Мысалы, фирмалар көшенің ортасынан бірдей қашықтықта орналасқанда, көше ұзындығының 1/4 немесе орталықтан 1/4-тен жақын жерлерде тепе-теңдік баға жұбы болмайды. Курно тепе-теңдігінің болмауы ойынның аяқталуына кедерес жасайды, сондықтан ол қайталанбайды. Осылайша, екі фирманың орталық нүктеде тепе-теңдікке ие болғанымен, фирмалардың осы жерде шоғырлануына ешқандай тенденция жоқ. Егер тек x фирмасы шығынсыз көшірілсе, ал y фирмасы өз орнында қалса, x фирмасы y фирмасының тұтынушылар қоры максималды болатын жаққа жылжиды. Нәтижесінде x фирмасының пайдасы айтарлықтай артады, ал y фирмасының пайдасы айтарлықтай төмендейді.

Салоп шеңберінің моделі

Хотеллингтің орналасу моделінің ең танымал түрлерінің бірі – Салоптың шеңбер моделі. Бұрынғы кеңістіктік бейнелеулерге ұқсас, бұл модель тұтынушылардың географиялық орналасуға қатыстығымен анықталатын талғамдарын зерттейді. Алайда, Салоп екі маңызды факторды енгізеді: 1) фирмалар соңы жоқ шеңбер бойында орналасады, және 2) тұтынушыға екінші, әртүрлі тауарды таңдау мүмкіндігі беріледі.

Қорытындылар

Тұтынушылар шеңбер бойында бір-бірінен тең қашықтықта орналасқан деп есептейік. Модель бір уақыт кезеңінде жүзеге асырылады, оның ішінде тек бір өнім сатып алынады. Тұтынушы А өнімінің (ерекшеленген өнім) немесе В өнімінің (сыртқы тауар; ерекшеленбеген өнім) нұсқаларын сатып алуға мүмкіндік алады. Сонымен қатар, шеңбер бойында екі фирма орналасқан. Әр фирма А өнімінің бір нұсқасын ұсынады, ал сыртқы фирма В тауарын ұсынады.