1918 жылғы Кавказ майданындағы Садарбад шайқасы

Кіріспе

1918 жылғы Кавказ шайқасы, Бірінші дүниежүзілік соғыс

Рюшту Бей, Жиһни Бей

Сардарабад шайқасы (; Сердарабад Мухаребесі) – 1918 жылдың 21-29 мамыр аралығында Арменияның Сардарабад қаласы маңында, Арменияның ресми әскерлері мен жасақтары мен Шығыс Арменияға басып кірген Осман әскері арасында болған Бірінші дүниежүзілік соғыстың Кавказ шайқасы. Сардарабад Астана Ереваннан шамамен батысқа қарай орналасқандықтан, бұл шайқас Осман әскерінің Арменияның қалған бөлігін басып алуына тосқауыл қойып қана қоймай, Армения ұлтының толық құрылуына да кедерес жасады.

Шығыс Арменияға Османдықтардың басып кіруі

1917 жылғы Ресейдегі Қазан төңкерісінен кейін және Осман империясының Үшінші армиясы мен Транскавказ комиссариаты арасындағы Ерзинжан қаласындағы келісімнен соң, жаңадан құрылған армян жасақтары Кавказ майданынан, әсіресе Батыс Армения аумағынан шегініп келе жатқан ресейлік әскерлердің орнына келді. Сол кездегі әскери-саяси ахуалды пайдаланып, Осман үкіметі Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ресей армиясы басып алған территорияларды қайтадан иеленуді және содан кейін Шығыс Армения мен Оңтүстік Кавказға басып кіруді көздеді. Осман империясының одақтасы Германия үкіметі бұл шабуылға қарсылық танытып, Осман армиясына операцияда көмектесуден бас тартты. Осман армиясы Арменияны талқандап, Ресейдің Кавказ аймағы мен Баку мұнай кендерін басып алуды жоспарлады. 1918 жылдың ақпан айында Осман империясының Үшінші армиясы Батыс Арменияның елді мекендерін бірінен соң бірін басып алды. Сәуірде Трабзон бейбіт келіссөздері сәтсіз аяқталғаннан кейін, Үшінші армияның қолбасшысы Мехмед Вехиб-паша күштерін Транскавказияға қарай жылжытты. Жаңадан құрылған Транскавказ Федеративтік Республикасы басшылығының келісімшіл саясатын пайдаланып, түрік әскери бөлімдері 25 сәуірде Қарс бекінісін басып алды, осылайша Александрополь қаласына тікелей қауіп тудырды. Қарс қамалынан кейін Осман әскерлерінің бас штабы Транскавказдық билікке жаңа талаптар қойды, Ахалкалаки, Ахалцихе және Александропольді, сондай-ақ Александрополь-Жульфа темір жолын беруді талап етті. Бұл темір жолды түрік әскерлері Тәбризге жету үшін және британдықтарға қарсы соғыс аяқталғанға дейін барлық Транскавказдық темір жолдарды бақылауға алу үшін пайдалана алатын еді. Батумидегі Транскавказдық делегациясымен келіссөздердің аяқталуын күтпеген түрік әскерлері 15 мамырда Александропольді шабуылдап алып, бүкіл Шығыс Арменияны жаулап алу қаупін тудырды. Осы кезде түріктердің бақылауында армян территориясының шағын бөлігі ғана қалды, ал сол шағын аймаққа жүздеген мың армян босқындары қашып келді. Бұл да уақыт өте жаулап алынады деп күдік туды. Шығыс Арменияға ену үшін Түркияның әскери басшылығы күштерін қайта топтастырды. Қарс қаласында Якуб Шевки-паша басқаратын арнайы жасақ құрылды, оған I Кавказ армия корпусының (генерал-майор Казим Карабекир-паша басқаруымен) және Үшінші армияның 2-ші Кавказ армия корпусының (генерал-майор Якуб Шевки-паша басқаруымен) бөлімшелері кірді. Жаңадан құрылған жасақтың құрамында I Кавказ армия корпусының 36-дивизиясы (полковник Пирселимоглу Хамди Бей басқаруымен) және 9-дивизиясы (полковник Рушту Паша басқаруымен), сондай-ақ II Кавказ армия корпусының 11-дивизиясы (полковник Кавит Эрдель басқаруымен) және 5-дивизиясы (полковник Мюрсель Паша басқаруымен) армян күштеріне қарсы күресуге тиіс болды. Аталған жасақтан басқа, Шығыс Арменияға басып кіру кезіндегі ұрыс қимылдарына екінші армияның IV армия корпусының 12-дивизиясы да қатысты. Олар Сардарпат шайқасы алдында Сурмали тау жолдарына бақылау жасап, Игдир провинциясына шабуыл жасау міндетін алды. Шабуылға қарсы тұру үшін Армения корпусының қолбасшысы, Армения Қарулы Күштерінің бас қолбасшысы Товмас Назарбекиян Ереван мен Тифлис қалаларына баратын стратегиялық жолдарды қорғауға шешім қабылдады. Александропольді тастап кеткен армян әскерлерінің бір бөлігі, соның ішінде Армения корпусының 1-дивизиясының бірнеше бөлімшелері және Арменияның арнайы жасағының бірнеше бөлімдері Арарат жазығына қарай шегінді. Мұнда Мовсес Силикян басшылығымен Армения Қарулы Күштерінің Ереван жасағы құрылды, олардың міндеті – түрік шабуылын Ереванға жеткізбеу болды.

After the October Revolution of 1917 in Russia and the ceasefire signed between the Third Army of the Ottoman Empire and the Transcaucasian Commissariat in Erzincan, newly forming Armenian detachments came to replace Russian forces retreating from the Caucasian Front, particularly from the territory of Western Armenia. Taking advantage of the military political situation of the time, the Ottoman government set its mind on regaining control of territories occupied by the Russian Army during World War I and invading Eastern Armenia and the South Caucasus afterwards. The German government, the Ottoman Empire's ally, objected to this attack and refused to help the Ottoman Army in the operation. The Ottoman Army intended to crush Armenia and seize Russian Transcaucasia and the oil wells of Baku. Launching an assault in February 1918, the Third Army of the Ottoman Empire occupied Western Armenian settlements one after another. Following the failure of Trabzon peace talks in April, Third Army commander Mehmed Wehib Pasha moved his forces towards Transcaucasia. Taking advantage of the conciliatory policy of the leadership of the newly proclaimed Transcaucasian Federative Republic, the Turkish military units captured the heavily fortified Castle of Kars on 25 April, thus creating a direct threat to Alexandrapol. Following the siege of Kars, the Ottoman Forces Command put forward new conditions to the Transcaucasian authorities, demanding the surrender of Akhalkalaki, Akhaltsikhe and Alexandrapol, as well as of Alexandropol–Julfa railway, which the Turkish troops could use to reach Tabriz and get their hands on all the Transcaucasian railroads before the end of the war against the British. Unwilling to wait for the end of negotiations with the Transcaucasian delegation in Batumi, the Turkish forces took Alexandropol with a quick offensive on 15 May, creating a threat of conquest for all of Eastern Armenia. At this point, only a small area of Armenian territory remained unconquered by the Turks, and into that small area, hundreds of thousands of Armenian refugees fled. It seemed like it was only a matter of time until that too would be overrun. In order to break into Eastern Armenia, the Turkish Military Command made a regrouping of its troops. A special detachment commanded by Yakub Shevki Pasha was formed in Kars from subdivisions of I Caucasian Army Corps (under the command of Major General Kazim Karabekir Pasha) and the 2nd Caucasian Army Corps of the Third Army (under the command of Major General Yakub Shevki Pasha). Within the newly formed detachment, the 36th Division (under the command of Colonel Pirselimoğlu Hamdi Bey) and the 9th Division (under the command of Colonel Rüştü Paşa) of I Caucasian Army Corps, as well as the 11th Division (under the command of Colonel Cavit Erdel) and the 5th Division (under the command of Colonel Mürsel Pasha) of II Caucasian Army Corps were to operate against the Armenian forces. Besides the detachment in question, also participating in combat operations in the course of the invasion of Eastern Armenia was the 12th Division of the IV Army Corps of the Second Army, which supervised Surmali mountain passes on the eve of the Battle of Sardarapat and had a mission to invade Igdir Province. To be able to resist the attack, commander of the Armenian Corps, commander in chief of the Armenian Armed Forces Tovmas Nazarbekian decided to safeguard the strategic roads to Yerevan and Tiflis. A part of the Armenian troops that had left Alexandropol, including some units of the 1st Division of the Armenian Corps, as well as several units within the Special Armenian Detachment, retreated towards the Ararat Plain. Here under the general command of Movses Silikyan, the Detachment of Yerevan of the Armenian Armed Forces was created with a task to thwart the Turkish attack on Yerevan.

Ереван шайқастың қарсаңында

Түрік әскерінің басып кіруі Тифлистегі де, Еревандағы да Арменияның саяси басшылығын қиын жағдайға түсірді. 19 мамырда Сурмалиге шабуыл жасағаннан кейін түрік генералы Халил Кут (Энвер-пашаның сіңілісі) Батумиде "әрмендер жеңілді және оларға бағыну керек" деп мәлімдеді. Ал, Батуми келіссөздеріндегі армян делегациясы (Александр Хатисян, Хованнес Каязнуни) Транскавказ комиссариатының армян өкілі Хачатур Карчикянға жіберген телеграммасында "түріктерге қарсылық көрсетпеуді" ұсынды. Түрік әскерлерінің шабуылынан соң Александрополь уезінде, Арарат жазығында және Ереванда үлкен үрей орнады. 18 мамырдағы отырыста Ереван қалалық кеңесі қала әкімі Тадевос Тосянның қаланы қарсылықсыз түріктерге беру, халықты эвакуациялау және тауға көшіру туралы ұсынысын мақұлдады. Бірақ Ереванды тапсыру туралы шешімге ешқандай маңызды нәтиже болмады, себебі Тбилисидегі Армян Ұлттық Кеңесінің Атқару органы – Арнайы комитет (төрағасы Арам Манукян) мұндай қадамға қарсы шығып, шешімді күшін жойды (Ереван қаласы мен Ереван облысындағы билік Арнайы комитетке берілді). Арам Манукянның бұйрығымен және 1500-ге жуық тұрғынның көмегімен Ереванның қорғанысы, әсіресе Ераблұр аймағы нығайтылды. Кейін тараған аңыз бойынша, шіркеу қоңыраулары алты күн бойы барлық топтан – шаруалардан, ақындардан, ұсталардан, тіпті дін қызметкерлерінен армяндарды ұйымдасқан әскери жасақтар құруға шақырды. Азаматтар, оның ішінде балалар да, көмектесті, себебі "Ереван маңынан азық-түлік, жабдық, оқ-дәрі және еріктілер әкелген, өгіздер, су бұқалары мен сиырлар тарқан арбалар жолдарды толып кетті". Манукян келесі күндері Ереван мен аймақтағы жағдайды тұрақтандыруға және армяндардың пайдасына бағытты ауыстыруға зор үлес қосты. 19 мамыр таңында ол 1-дивизия командирі генерал-майор Мовсес Силикянға армян күштерінің шегінуін тоқтатып, түрік әскерлерінің Ереванға кез келген құнмен шабуыл жасауына жол бермеуді бұйырды. Осы мақсатта Манукян жақын арада ұйымдастыру жұмыстарын жүргізіп, адам күшін және оқ-дәріні жинауға уәде берді. Келесі күндері Астафян көшесінде, Англиялық саябақта, Педагогиялық семинарияның алдында және басқа да жерлерде еріктілерді әскерге қабылдау ұйымдастырылды.

The invasion of the Turkish army put the Armenian political leadership in both Tiflis and Yerevan into a difficult situation. On 19 May, after invading Surmali, Turkish General Halil Kut (the uncle of Enver Pasha) declared in Batumi that "the Armenians have been defeated and must be obeyed." On the other hand, the Armenian delegation represented in the negotiations of Batumi (Alexander Khatisian, Hovhannes Kajaznuni) in a cable sent to Khachatur Karchikyan, the Armenian member in the Transcaucasian Commissariat, recommended "against showing resistance to Turks." Amid a widespread panic in the Aleksandropolsky Uyezd, the Ararat Plain and Yerevan following the attack of the Turkish troops, the Yerevan city council at a session on 18 May approved mayor Tadevos Tosyan's proposal to hand over the city to the Turks with no resistance, evacuate the population and lead them to the mountains. But the decision to surrender Yerevan yielded no practical results, as the Executive Body of the Armenian National Council of Tbilisi – the Special Committee – headed by Yerevan National Council chairman Aram Manukian sharply opposed such a development and overthrew the decision (supreme power in Yerevan and the province of Yerevan was given to the Special Committee). By the order of Aram Manukian and with the help of as many as 1500 residents, Yerevan's defenses, especially the area near Yerablur, were fortified. Later legend claimed that church bells pealed for six days calling on Armenians from all walks of life – peasants, poets, blacksmiths, and even the clergymen – to rally to form organized military units. Civilians, including children, aided in the effort as well, as "Carts drawn by oxen, water buffalo, and cows jammed the roads bringing food, provisions, ammunition, and volunteers from the vicinity" of Yerevan. In the days that followed, Manukian played a vital role in stabilizing the situation in Yerevan and the adjacent areas and tipping the scale in the Armenians' favor. In the morning of 19 May, he ordered the Commander of the 1st Division, Major General Movses Silikyan' to stop the retreat of Armenian forces and avert the Turkish attack on Yerevan at any cost. To this end, Manukian promised to carry out organizational work in a short period of time, collect manpower and ammunition. In the subsequent days, recruitment was organized on Astafyan Street, in the English Park, in front of the Teachers' Seminary and elsewhere for volunteers to join the army at the start of the Battle.

Түрік тарапы

Александрополь-Ереванға қарай жылжыған 36-шы түрік дивизиясының құрамына 106-шы, 107-ші және 108-ші жаяу әскер полктері, бір оқшаушылар батальоны, екі артиллерия дивизиясы кірді. Түрік әскеріне жеке атқыштар полкі мен 1500 күрд соғыскерінен тұратын тағы бір полк көмек көрсетті. Түрік күштерінің жалпы саны күрдтерді қоса алғанда 7500-ден 10 000-ға дейін сарбаз бен офицерлерді құрады. Түріктердің тартуда 40 зеңбірек болды. Полковник Кристофор Араратянның басқаруындағы бес жаяу әскер батареясы Ереван отрядының құрамына кірді, сондай-ақ Батыс Армениялық зиялылардан құралған бірнеше топтар, езид атқыштар батальоны (Усуб Бек пен Жангир Аға басшылығымен), және көптеген қарулы жасақтар да қатысты. Армян күштері 9000-нан 10 000-ға дейін сарбаз бен офицерлерден тұрды, ал олардың бір бөлігі Баш Апаран майданына жіберілгеннен кейін 6000-нан 6500-ға дейін азайды. Арменияның 28 зеңбірегі болды, бірақ олардың тек 16-20-сы ғана жауынгерлік қимылдар кезінде қолданылды.

Ұрыстан бұрын маневрлер

Александропольді басып алу алдында армян әскерлерінің міндеттерінің бірі Александропольді Ереван мен Тифлиске жалғастыратын теміржолдар мен жолдарды қорғау болды. Александропольдің құлауынан кейін бұл топтар Осман әскерлерінің алға жылжуына байланысты Хамалу Каракилисаға және Арарат жазығына шегінуге мәжбүр болды. 19 мамырда 26-шы түрік дивизиясы Ахурян өзенінің жанындағы Гарахула (Гетап) пойыз депосын басып алып, Ереванға қарай жылжи бастады. Хнус және Каракилиса жаяу әскер полктерінен құралған 2-ші арнайы бригаданың бір бөлігі, сондай-ақ 1-ші арнайы бригаданың бөлімдері (Эрзинжан жаяу әскер полкі және басқа да бөлімшелер) 16-19 мамыр аралығында Ахурян өзенінің сол жағалауындағы Ани және Арагат теміржол станцияларынан Сардарпатқа қарай біртіндеп шегінді. Шегіну кезінде, тіпті Осман әскерлерімен қақтығысқа түспей тұрып, олар 36-шы дивизияның алғы шептегі күрд атты әскерлерінің атысына түсті. Бұл бөлімшелердің Александрополь-Ереван бағыты бойынша шегінуі Ереван отряды үшін уақытты сатып алу және күштерді қайта топтастыру тұрғысынан маңызды рөл атқарды. 16-17 мамырда Сардарпатта орналасқан Ереван отрядының бір бөлігі Аракс және Карабурун станцияларына жедел түрде жіберілді, олар Арарат жазығына қарай жылжып келе жатқан Осман әскерлеріне қарсы тұруға тиіс болды, ал қалғандары Ереванға соғысқа дайындық үшін және еріктілер мен қару-жарақпен күшейту үшін жіберілді. Осы жағдайда, Армения корпусының қолбасшысы Товмас Назарбекиян мен корпустың штаб бастығы Евгений Вышинскийдің бұйрығымен армян күштері қайта топтастырылып, Осман шабуылдарын тоқтату үшін жекелеген аймақтарда, әсіресе Александрополь, Сардарпат және Каракилисада қайта ұйымдастырылды. 19 мамырда Бас штабтан алынған нұсқау бойынша генерал-майор Мовсес Силикян өзінің қолындағы күштерді Ечмиадзинде шоғырландыруға және қарсы шабуыл арқылы түріктердің Ереванға шабуылдауын болдырмауға шешім қабылдады. 20 мамырда армян алғы шебі Аракс және Карабурун станцияларын тастап, Мастара, Талин және Ашнак тауларының етегінен шегінуге мәжбүр болды, Сардарпатта бекінді. 20 мамыр күні кешке 1-ші арнайы бригаданың әскерлері – Эрзинжан полкі және Хнус полкінің жарты батальоны (Карапет Хасан Пашаян басшылығымен) Сардарпаттан тереңірек Хзнауз ауылына қарай жылжыды. Александрополь-Ереван бағытындағы түрік шабуылының нәтижесінде Сурмалиді қорғаған топтар Ереван отрядының негізгі күштерінен үзіліп қалу және Осман империясымен қоршалу қаупіне тап болды. 18 мамырда Осман әскерлері Көгбтегі армян бөліміне шабуыл жасады, ол Силикянның бұйрығымен Қарақала көпіріне қарай шегінді. 19 мамырда 4-ші түрік корпусының әскери бөлімдері Баязеттен Сурмалиге басып кірді, олар Аракс өзенінен өтіп, Ереван отрядының артқы жағына жетуді көздеді. Игдир маңындағы тау жолдарында және биік жерлерде біраз қарсылық көрсеткеннен кейін, армян бөлімдері (1-ші және 2-ші Ван полктері) 20 мамырда Игдирге шегінуге мәжбүр болды, онда олар Еревандан Маргара көпірі арқылы Аракс өзенінің сол жағалауына өту туралы бұйрық алды, содан кейін аталған көпірлерді өртеп жіберді. Сурмалиді басып алғаннан кейін Осман әскерлері Сардарпат майданынан бөлініп қалды. Армян еріктілері көпірлерді қорғауға кірісіп, түріктердің өзеннен өтіп, армянға арт жағынан шабуыл жасау әрекеттерін тоқтатты. Силикянның бұйрығымен сол аймақтарда 3-ші арнайы бригаданың бір бөлігі (полковник Тигран Багдасарян басшылығындағы 4-ші Ван полкі) оңтүстіктен артқы жақты қорғау және Османдықтардың өзеннен өтуіне жол бермеу үшін орналастырылды.

On the eve of the occupation of Alexandropol, one of the tasks of the Armenian troops was the defense of railways and roads connecting Alexandropol to Yerevan and Tiflis. Following the fall of Alexandropol, those groups had to retire to Hamalu Karakilisa and the Ararat Plain due to progressing Ottoman forces. On 19 May, the 26th Turkish Division took the Gharaghula (Getap) train depot near the Akhuryan River and started to advance towards Yerevan. Some subdivisions from the 2nd Special Brigade composed of the infantry regiments of Khnus and Karakilisa, as well as a part of the 1st Special Brigade (the Infantry regiment of Erzincan and other units) gradually withdrew from Ani and Aragats railway stations on the left bank of Akhuryan River towards Sardarapat from 16 to 19 May. During the retreat, even before clashing with the main Ottoman forces, they would come under fire from the vanguard Kurdish cavalry of the 36th Division. The retreat of those subdivisions via the Alexandropol Yerevan route played an essential role for the Yerevan detachment in terms of buying time and regrouping forces. On 16–17 May, some of the squads of the Yerevan detachment based in Sardarapat were urgently sent to Araks and Karaburun stations to resist the Ottoman advancing towards the Ararat Plain, while some others were sent to Yerevan to get ready for the battle and receive enhancement by volunteers and armaments. Under these circumstances, by the order of Armenian Corps commander Tovmas Nazarbekian and Chief of Staff of the Corps Evgeny Vyshinsky, the Armenian forces were regrouped and rearranged in order to stop Ottoman attacks in separate areas, particularly in Alexandropol Sardarapat and Karakilisa. According to an instruction received from the General Staff on 19 May, Major General Movses Silikyan decided to concentrate the troops he had at his disposal in Etchmiadzin and avert the Turks' attack on Yerevan through a counter attack. On 20 May, the Armenian vanguard was forced to abandon Araks and Karaburun stations, retire from the foothills of Mastara, Talin and Ashnak, basing themselves in Sardarapat. In the evening of 20 May, the retreating troops of the 1st Special Brigade – the Erzinjan Regiment and half a battalion from the Khnus Regiment (under the command of Karapet Hassan Pashaian) – moved deeper from Sardarapat to the village of Khznauz. As a result of the Turkish invasion in Alexandropol Yerevan direction, the groups defending Surmali were in danger of being cut off from the main forces of the Yerevan detachment and surrounded by the Ottomans. On 18 May, Ottoman forces attacked the Armenian unit in Koghb, which, by Silikyan's order, withdrew towards the Karakala bridge. On 19 May, the military units of the 4th Turkish Corps invaded Surmali from Bayazet, seeking to cross the Araks River and reach the rear of the Yerevan detachment. After showing some resistance in mountain passes and high grounds near Igdir, the Armenian units (1st and 2nd Regiments of Van) had to retreat to Igdir on 20 May, where they received an order from Yerevan to cross to the left bank of Araks across the bridge of Margara, burning down the aforementioned bridges afterwards. After capturing Surmali, the Ottoman forces were thus cut off from the Sardarapat theater. The Armenian volunteers arranged the defense of the bridges, thwarting any attempt by the Turks to cross the river and attack the Armenians from the rear. By the order of Silikyan, some of the 3rd Special Brigade subdivisions (4th regiment of Van, under the command of Colonel Tigran Baghdasaryan) were stationed in those areas to defend the rear from the south and prevent the Ottomans from crossing the river.

Арменияның қарсы шабуылдары

21 мамырда 108-ші түрік жаяу әскер полкі, оның құрамында атты және жаяу әскер бөлімшелері, Аракс теміржол станциясына жақын аумақтан шабуылға көшті. Сардарпат отряды қорғаныс артиллериялық операцияларын жүргізе отырып, шегіне бастады және Құрақанлы, Кёрпалу, Зейва Хай бастапқы позицияларына қайтырды. Түрік әскері Киорпалуға (Эчмиадзиннен 7 км батысқа қарай) жақындады. Теміржол бойымен ілгерілеген 21 мамырда Зихни бейдің отряды 600 жаяу әскер және 250 атты әскерден тұратын армян жасағын талқандады, содан кейін Сардарабадты (қазіргі Армавир қаласының аумағында) сол күні кешке, сондай-ақ станциядан 2 км оңтүстікке орналасқан сол аттас ауылды, әрі Гечрлу ауылын басып алды. Шабуылды жалғастыра отырып, түрік күштері Верин Колибеклу елді мекенін (қазіргі Акналич ауылының аумағында) жаулап, Ереваннан 20 км қашықтықтағы Гамишлу теміржол депосына (қазіргі Зартонк ауылының аумағында) жетті. Бірақ Арташар ауылында орналасқан капитан Хорен Игитханянның артиллериялық батареясы Осман әскерін тоқтата алды. Ереван отряды қолбасшысының орынбасары, Сардарпат майданының қолбасшысы полковник Даниил Бек Пирумян армян күштерінің шешуші қарсы шабуылына жетекшілік ету үшін келді. 22 мамырдың таңында армян тарапы Құрақанлы, Кёрпалу, Зейва Хай, Гурдугули ауылдарының бойындағы бүкіл майдан бойынша шабуылға көшті. Шабуылды орталықта 5-ші және 6-шы полктер жүзеге асырды, олар артиллерия мен пулеметтердің қолдауымен Гамишлу депосының жанында түрік әскерлерінің алғы шебін талқандауға жетті. Атап айтқанда, Х. Игитханян, В. Саккилари, Николай Клич және С. Атанесян басқаруындағы артиллериялық батареялар, сондай-ақ майданға жақын төбелерге орналасқан басқа әскери бөлімшелердің пулемет бөлімшелері Османдық артиллериясының отын басып, жаяу әскер мен атты әскер қатарына шығын келтірді, бұл армян жаяу әскері мен жасақтарына толық күшпен қарсы шабуылға түсуге мүмкіндік берді. Перекрестовтың ерікті полкі, Игдир, Зейтун және Хнус отрядтары, 1-ші арнайы атты полк Османдықтарға бүйірден және арттан шабуыл жасады. Түрік күштері қарсылық көрсетуге тырысты, кейде штыкпен шайқас болды, бірақ ауыр шығынға ұшырағаннан кейін қашуға мәжбүр болды. 23 мамырда Сардарпат майданының басты бағытында жауынгерлік операциялар жүргізілмеді, тек Игдирден келген бір әскери бөлім Джафарабат маңында жаумен шайқасты. Жеңіске жеткеннен кейін Игдир отряды Даниил Бек Пирумян басқаруындағы Сардарпат отрядына қосылды, ал Зейтунның 2-ші арнайы полкінің бөлімшелеріне Аракс өзеніндегі көпірлерді қорғау міндеті жүктелді. Түріктердің өзеннен өтуге жасаған бірнеше әрекеті 5-ші Армян полкінен қатал қарсылыққа ұшырады. Майданның басқа бөліктерінде екі тарап негізгі жаудың позицияларын барлаумен және шайқасқа әскерлерді дайындаумен айналысты. 22 және 23 мамырда епископ Гарегин Ховсепян және архиепископ Завен бастаған дін қызметкерлерінің тобы сарбаздарды қолдау үшін майданға келді. 22 мамырдағы шешуші шайқас алдында епископ Карекин 5-ші полк сарбаздарымен кездесіп, оларға сөз сөйледі.

On 21 May, the 108th Turkish Infantry Regiment, including cavalry and infantry subdivisions, went on with their offensive from an area adjacent to Araks railway station. The Sardarapat detachment, conducting defensive artillery operations, started to retreat and withdrew to the Kurakanlu Kyorpalu Zeyva Hayi initial positions. The Turks came close to Kyorpalu (7 km west of Etchmiadzin). Advancing along the railroad, on 21 May, the detachment of Zihni Bey overtook an Armenian unit composed of 600 infantry and 250 cavalry, and then took Sardarabad. (now in the territory of the city of Armavir) that evening and the village of the same name 2 km south of the station, as well as the village of Gechrlu. Keeping up with their attack, the Turkish forces took the Verin Kolibeklu settlement (now in the territory of the village of Aknalich) and proceeded to Ghamishlu train depot (now in the territory of the village of Zartonk), 20 km far from Yerevan. But Captain Khoren Igitkhanyan's artillery battery stationed in the village of Artashar managed to pin the Ottomans to the spot. Deputy commander of the Yerevan detachment, commander of the forces of the Sardarapat Front Colonel Daniel Bek Pirumyan came to lead the crucial counter attack of the Armenian forces. In the early hours of 22 May, the Armenian side launched an offensive along the entire front line of the villages of Kurakanlu Kyorpalu Zeyva Hayi Ghurdughuli. The attack was carried out by the 5th and 6th Regiments in the center, which managed to destroy the vanguard Turkish troops with support from artillery and machine guns near the Ghamishlu depot. In particular, military batteries under the command of Kh. Igitkhanyan, V. Sakkilari, Nikolay Klich and S. Atanesyan, positioned on the hills close to the battleground, as well as machine gun subdivisions of other military units, managed to suppress the Ottoman artillery fire and inflict casualties on their infantry and cavalry ranks, which enabled the Armenian infantry and militia to launch a counter offensive in full force. Perekrestov's volunteer regiment, the squads of Igdir, Zeytun and Khnus, 1st Special Cavalry Regiment struck the Ottomans from the sides and the rear. The Turkish forces attempted to resist, which at some points involved bayonet fighting, but were forced to flee after suffering major losses. On 23 May, no combat operations were carried along the main front of Sardarapat, with only one military unit from Igdir clashing with the enemy near Dzhafarabat. After winning the battle, the Igdir detachment joined the Sardarapat detachment under Daniel Bek Pirumyan's command, while the subdivisions of the 2nd Special Regiment of Zeytun were entrusted with the defense of the bridges on Araks River. Repeated Turkish attempts to cross the river were met with fierce resistance by the 5th Armenian Regiment. On the other parts of the front, the two sides were chiefly engaged in exploration of enemy positions and arraying of troops for the battle. On 22 and 23 May, a group of clergy representatives led by Bishop Garegin Hovsepyan and Archbishop Zaven visited the front to encourage the soldiers. Ahead of the crucial battle of 22 May, Bishop Karekin met the soldiers of the 5th Regiment and addressed them.

Ұрыстың алғашқы күндері

22 мамыр күнгі шайқастардан кейін генерал-майор Мовсес Силикян өзінің қарамағындағы жасақтардың бір бөлігін – 6-шы полк, 2-ші кавалериялық полк, Партизан кавалериялық полкі және басқа да бөлімшелерді – Ереванға бет алған түрік әскерлерінің ілгерілеуін тоқтату үшін Баш Апараң майданына жөнелтті. Мовсес Силикян Погос Бек Пирумян басқаруындағы 5-ші Армениялық полкінің бөлімдеріне, резервтік партизандық отрядқа және арнайы кавалериялық полкке Осман әскерінің шабуылын тексеруді тапсырды. Сардарпат шайқасы аяқталғанға дейін және маусым айының басында Дилижанға аттанғанға дейін Гамарлуды күзеткен 4-ші Ван полкі Ереван отрядының тылын Шарурдан қорғады, сондай-ақ түріктердің Аракс өзенінен өту әрекетін жоққа шығарды.

Қосымша ұрыстар

24 мамырда түрік тарапы шабуылға көшті, бірақ армян артиллериясының отынан ауыр қатыгездіктерге ұшырап, кері шегінді. Екі тараптың бастапқы орналасуы өзгеріссіз қалды. Жеңілістер мен ауыр шығындарды жасыру үшін түрік басшылығы Ахурян өзенінде түрік эшелонының батып кеткені туралы жалған оқиға ойлап шығарып, оны баспасөз арқылы таратты. Генерал-майор Мовс Силикянның бұйрығымен армян күштері қайта топтастырылды. Нәтижесінде, негізгі армян шабуыл күштері – 5-ші жаяу әскер полкінің роталары, сондай-ақ 1-ші арнайы кавалерия полкінің бір кавалериялық ротасы, Ереван отрядының күзет бөлімі – Сардарпат-Аракс теміржол станциясы бағытында орналасты. Сол қанатта Партизан жаяу әскер полкі, 1-ші арнайы кавалерия полкінің қалған бөлімшелері, 2-ші батареяның төрт зеңбірегі Сардарпат және Молла Баязет ауылдарына жіберілді. Игдир отряды (1-ші және 2-ші Ван полктері) Киярмарх ауылында бекінді, ал 2-ші кавалерия полкі (Зейтун), Каракилиса полкі, сондай-ақ бірнеше еріктілер тобы Аракс өзеніне жіберілді. Оң қанатты жылдам әскери маневрлерге арналған күштер қорғады, оның ішінде Хзнауздағы Эрзинкан полкі мен Хнус отрядынан жарты рота, сондай-ақ Коштағы Маку батальоны мен Каракилиса полкінен бір рота. Сол күні таңертең 5-ші полктің 1-ші батальоны штаб-капитан Вардан Джагинянның жеке бұйрығымен Цимни Гир (440) биіктігіне сәтсіз шабуыл жасады және ауыр шығындарға ұшырап, Джагинянның өзі де шегінуге мәжбүр болды. Фронттың екінші бөлігінде ешқандай әрекеттер болған жоқ, тек полковник А. Перекрестовтың партизандық пулемет полкі ғана Аракс станциясының жанында түрік әскерлеріне шабуыл жасады. 27 мамыр таңында Хзнауз отряды маневрлерді бастады және түрік авангард күштерінің сол қанатын айналып өтті. Сонымен қатар, Хзнауздың оң жағында орналасқан Кош отряды Неркин Калакут ауылының жанында түріктердің қарсылығын жеңе алмады және тоқтауға мәжбүр болды, Эрзинкан полкінің командирі К. Хасан Пашаян көмекке екі рота жіберді. Сол күні сағат 9-да Сардарпаттың негізгі майданындағы армян артиллерия бөлімдері жарты сағат бойы қарсыластың позицияларына күшті соққылар берді, соғыс майданының басқа бөлігіндегі артиллерия мен пулемет бөлімшелерінің отын басып тастады. Одан кейін орталық отрядтар қарсыластың позицияларына шабуыл жасады, шешуші соққы үшін арттан шабуыл күтті. Сол себепті полковник Даниил Бек Пирумян әскери киімін кері киіп, қызыл астарды көрсетіп, әскерін шайқасқа бастап шықты. Түске қарай түрік әскерлерінің сол қанатын айналып өткеннен кейін Хзнауз отряды оңтүстікке қарай бұрылып, 440 және 449 төбелердің артқы жағына жетті. Осы керемет тактикалық маневрден кейін Сардарпаттың орталық майданының негізгі күштері шабуыл жасап, Эрзинкан полкінің қолдауымен сағат 14:00-де жақын маңдағы биік жерлерді басып алды. Түрік тобы сәтті қоршауға алынды, бірақ негізгі бөлігі бас-аяғымен қашып кетті, өйткені капитан Хасан Пашаянның Эрзинка полкімен бірге отряды олардың артқы жағында әрекет етіп жатты. Бірнеше сәттен кейін түрік әскері қашып кетті, олар барлық мүліктерін, оның ішінде оқ-дәрілерін, жабдықтарын, жараланғандарын және өлгендерін тастап кетті. Шайқас жеңілді. Армения құтқарылды. – Александр Чнеур.

On 24 May, the Turkish side launched an offensive but was thrown back sustaining heavy losses from Armenian artillery fire. The initial positions of both sides remained unchanged. In order to conceal defeats and major losses, the Turkish command staff made up a fake story about the sinking of Turkish echelon in the Akhuryan River and disseminated it through the press. By the order of Major General Movses Silikyan, a regrouping of the Armenian forces was carried out. As a result, the main Armenian strike forces – the companies of the 5th Rifle Regiment, as well as one cavalry company from the 1st Special Cavalry Regiment, the Patrol Department of the Yerevan detachment – were stationed in the direction of Sardarapat Araks railway station. In the left wing, the Partisan Infantry Regiment, the remaining subdivisions of the 1st Special Cavalry Regiment, four cannons from the 2nd Battery were dispatched to the villages of Sardarapat and Molla Bayazet. The detachment of Igdir (1st and 2nd Regiments of Van) based themselves in the village of Kyarimarkh, while the 2nd Cavalry Regiment (Zeytun), the Regiment of Karakilisa, as well as several volunteer groups were sent to the Araks River. The right wing, meanwhile, was protected by forces designed for quick military manoeuvres, including the Regiment of Erzincan in Khznauz and half a company from the Squad of Khnus, as well as the Battalion of Maku in Kosh and one company from the Regiment of Karakilisa. Later in the morning of that same day, the 1st Battalion of the 5th Regiment, by the arbitrary order of Stabs kapitan Vardan Jaghinyan, launched an unsuccessful offensive on the Cimni Gir (440) high ground and was forced to retreat to its initial positions, suffering major losses, including Jaghinyan himself. No actions were taken on the other part of the front, with only Colonel A. Perekrestov's Partisan Machine Gun Regiment striking the Turkish troops near Araks station. At dawn of 27 May, the Khznauz detachment initiated manoeuvres and successfully bypassed the left wing of the Turkish vanguard forces. At the same time, the detachment of Kosh to the right of that of Khznauz was unable to overcome the resistance of Turks near the village of Nerkin Kalakut and had to stop, with Erzincan Regiment Commander K. Hassan Pashaian sending two companies for help. At 9 a. m. on the same day, the Armenian artillery units in the main front of Sardarapat carried out powerful strikes on the rival's positions for half an hour, suppressing fire from artillery and machine gun subdivisions from the other part of the battleground. The central detachments then launched an offensive on the enemy positions, waiting for an attack from the rear for a decisive blow. To encourage his soldiers, Colonel Daniel Bek Pirumyan wore his military uniform inside out to reveal the red lining and led his army into battle. After bypassing the left wing of the Turkish troops at noon, the detachment of Khznauz turned sharply to the south, reaching the rear of the 440 and 449 hills. Following this brilliant tactical maneuver, the main forces of the central front of Sardarapat attacked and, with support from the Erzincan Regiment, managed to capture the high grounds nearby at 2:00 pm.<blockquote>Our entrenched lines got up and with shouts of "hurrah" pursued them. A group of Turks was successfully surrounded, but the main part fled, running head over heels, because the detachment of Captain Hassan Pashaian with the Erzincan regiment, already operated in their rear. A few moments later the Turks started to flee abandoning everything including their munitions, supplies, their wounded and dead. The battle was won. Armenia was saved. – Alexander Chneour

27 мамырдағы шешуші шайқастарда түрік әскері толық жеңілді, үрейленіп, Қарабурун станциясы – Қарабурун тауының бағытына шашырап кетті. Жеңіске жеткеннен кейін шаршаған Сардарпат отрядына тоқтауға және Мастара депосының биіктігінде бекінуге бұйрық берілді. Сол күні 100 адамнан тұратын күрд отряды Маргара маңындағы Аракс өзенін кесіп өтуге тырысқанда кері қайтарылды. 27-28 мамыр түнінде армян күштері алға жылжып, Қарабурун станциясына, Кармасар тауының бағытына жетті. Қарабурун Ашнактағы қысқаша шайқастан кейін армян шабуылдарына қарсы тұра алмаған түрік әскері 28 мамырда Арагат станциясы – Қырмызлу Верін Аджжакала бағытына шегінді, онда олар тағы да солтүстікке қарай ығыстырылды. Сол күнгі ұрыстардың нәтижесінде армян тарапы Қарабурун мен Арагат станцияларын, сондай-ақ Неркин Талин, Верин Талин және Мастараны басып алды, ал армян барлау бөлімшелері Ани станциясына жетіп, Ани мен Агин станцияларына түрік әскерлерінің жол тартпағанын анықтады. Бірақ келесі күні, 29 мамырда, түрік күштері едәуір күшейді, бұл оларға Арагат станциясына қарсы шабуыл жасауға мүмкіндік берді. Түрік бөлімдерінің қысымына және олардың қоршауының қатеріне тап болған армян авангард күштері шегініп, Қарабурун станциясында бекінді. Шайқас майданының оң жағында армян әскері Ширванджуг ауылының жанында ауыр шайқастар жүргізді. Армян артиллерия бөлімінің командирі, полковник Христофор Араратянның сөзіне сәйкес, Ереван отряды келісімге қол қойылған кезде қолайлы жағдайда болғанымен, олар шабуылды тоқтатуға мәжбүр болды, өйткені Ереван солтүстік-шығыстан жау шабуылына ашық болар еді. Кейбір сарапшылардың пікірінше, Сардарпат шайқасындағы шабуылдардың тоқтатылуына армян әскери қоймаларының бос болуы, сондай-ақ түрік әскерлерінің жаңадан күш алғаннан кейін қарсы шабуыл жасауының қатері де әсер еткен. Батумидегі бітімге қол қойылғаннан кейін Сардарпат майданының кейбір бөлімдерінде қақтығыстар жалғасты, бірақ маңызды өзгерістер болған жоқ. 14 маусымда Батум шарттарына қол қойылғаннан кейін барлық армян бөлімдері келісімде белгіленген шекараға дейін орналасқан жерлерінен шықты. Сардарпат шайқасында түрік әскерінің жоғалғандары 3500 адамды құрады. Ұлттық кеңес мүшелері бұл бұйрықты шығарғаны үшін көп сынға ұшырады, бірақ бұл шешім оқ-дәрі қоры таусылғандықтан және түрік командирлеріне жаңадан күш түскендіктен қабылданды. Шындығында, бұл жеңіс жаңадан тәуелсіз Арменияның құрылуына негіз салды. Сардабад, Баш Абаран және Каракилисадағы түріктердің жеңілісі армян ұлтының жойылуын болдырмады, ал осындағы жеңістер Армян Ұлттық Кеңесіне 30 мамырда (28 мамырға дейін ретроспективті) Бірінші Армения Республикасының тәуелсіздігін жариялауға мүмкіндік берді. Армения Батум шарттарында (1918 жылғы 4 маусым) келген шарттар тым қатал болғанымен, кішкентай республика Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында 1918 жылдың соңында түріктер аймақтан шығуға мәжбүр болғанға дейін тұра алды.

During the decisive battles on 27 May, the Turks were completely defeated, forced to retire to Karaburun Station Mount Karaburun line in a panic. Exhausted after winning the battle, the Sardarapat detachment was ordered to stop and base themselves on the heights of Mastara depot. During that day, a 100 member Kurdish unit was thrown back while attempting to cross the Araks River near Margara. On the night of 27–28 May, the Armenian forces moved forward and reached the Karaburun station Mount Karmrasar line. Unable to resist the Armenian side's attacks after a brief engagement in Karaburun Ashnak, the Turks began to withdraw towards the Aragats station Kirmizlu Verin Agdzhakala on 28 May, where they were once again thrown back to the north. As a result of that day's fighting, the Armenian side seized Karaburun and Aragats stations, as well as Nerkin Talin, Verin Talin and Mastara, while Armenian intelligence units reached Ani station and found out that there were no Turkish troops on their way to Ani and Aghin stations. The next day on 29 May, however, the Turkish forces were significantly reinforced, which enabled them to initiate a counter offensive on Aragats station. Heavily pressed by the Turkish units and under threat of encirclement by them, the vanguard Armenian forces retreated and based themselves at the Karaburun station. In the right wing of the battleground, meanwhile, the Armenians fought heavy battles near the village of Shirvandzhug. According to the commander of the Armenian artillery unit, Colonel Christophor Araratyan, although the Yerevan detachment was in a favorable situation when the ceasefire was being signed, they were forced to stop the assault because Yerevan would have been open to an enemy attack from the northeast. According to some analyses, the cessation of attacks in the Battle of Sardarapat was also influenced by the fact that the Armenian military warehouses were almost empty, as well as by the danger of Turkish troops launching another counter attack after receiving fresh supplies. Once the truce was established in Batumi, clashes continued in some sections of the Sardarapat Front but no significant changes were made. Following the signing of the Treaty of Batum on 14 June, all the Armenian units withdrew from their posts to the borderline prescribed by the agreement. In the Battle of Sardarapat, Turkish casualties amounted to 3,500, Though members of the National Council were widely criticized for issuing this order at the time, this decision was carried out because the ammunition stores had been all but been depleted and Ottoman commanders had received fresh reinforcements. In fact, this triumph laid the foundation for the establishment of a newly independent Armenia. The Ottoman defeats at Sardarabad, Bash Abaran, and Karakilisa staved off the annihilation of the Armenian nation, and the victories here were instrumental in allowing the Armenian National Council to declare the independence of the First Republic of Armenia on 30 May (retroactive to 28 May). Though the terms that Armenia agreed to in the Treaty of Batum (4 June 1918) were excessively harsh, the little republic was able to hold out until the Ottomans were forced to withdraw from the region with the end of World War I in late 1918.

Мұра

Сардарабад шайқасы армян тарихи естелігінде ерекше орын алады және көбінесе 451 жылғы Аварайр шайқасымен салыстырылады. Бірінші Республика басшылары жиі осы шайқастың атын атап, халқына соғысқа қатысқандардың үлгісімен өмір сүруге шақырды. Бұл шайқас Жозеф Сталин қайтыс болғаннан кейін ғана совет тарихнамасында кеңінен талқыланды. 1960 жылдардың ортасында бірқатар совет тарихшылары оның, сондай-ақ Баш Абаран және Каракилиса шайқастарының маңыздылығын атап көрсетті. Мысалы, совет әскери тарихшысы Евгений Ф. Лудшувет, осы шайқастардың "армян Дашнак күштерімен" жүргізілгенін, түріктердің Бакуға шабуылын баяулатқанын және қалаға жасалған қысымды азайтуға көмектескенін баса көрсетті. "Сардапаты" атты туындысы халыққа танымал әнге айналған Хованнес Шираз және Паруир Севак сияқты көрнекті совет армян әдебиетшілері армян жауынгерлерін жырлаған әндер мен өлеңдер жазды. Совет Одағының маршалы, сонымен қатар шайқасқа қатысқан Иван Баграмян оның маңыздылығын былай сипаттады:

1965 жылы армян геноцидінің елу жылдығы тойланғаннан кейін совет билігі шайқас болған жерге жақын жерде армян жеңісіне арналған ескерткіш және саябақ салуға келісім берді. Сәулетші Рафаэль Исраелианға ескерткіштің жобасын жасау тапсырылды, ол 1968 жылы аяқталды. Сардарабад, Баш Абаран және Каракилиса шайқастары армян тарихнамасында "Мамырдың батырлық шайқастары" (Մայիսյան հերոսամարտեր Mayisyan herosamarter) деп біріктіріледі. Әр жылдың 28 мамырында Армения Президенті ескерткіштер кешеніне барады. Осы күні көптеген мәдени және әскери шаралар мен шерулер өтеді.