Кіріспе

Псевдоқұрып кету (немесе филетикалық құрып кету) – түрдің барлық өкілдерінің жойылуымен, бірақ оның ұрпақ түрінің өкілдері тірі қалғанда болатын құбылыс. Псевдоқұрып кету термині түрдің жаңа нысанға эволюциялануын, нәтижесінде аталық нысанның жоғалуын білдіреді. Псевдоқұрып кету ата-баба мен ұрпақ арасындағы қарым-қатынасты сақтап қалады, тіпті ата-баба түрі болмаса да. Классикалық мысал – құстар емес динозаврлар. Мезозой дәуірінде құстар емес динозаврлар жойылып кеткенімен, олардың ұрпақтары – құстар бүгінге дейін тірі. Динозаврларға ұқсас құстардың көптеген басқа да тұқымдары да жойылып кетті, бірақ құстар әлемде дамуын жалғастырып келеді, сондықтан олардың ата-бабалары тек псевдоқұрып кеткен деп есептеледі.

Шолу

Таксономиялық тұрғыдан алғанда, псевдоқұрып кету – «эволюциялық желіде бір таксонның келесісінің пайда болуымен жоғалуы». Псевдоқұрып кету түрінің кездейсоқ болуы мүмкін, бұл тек түрдің ата-бабалық нысынынан ұрпақ нысынына қарай дамуымен байланысты атаудың өзгеруінен туындайды. Таксономиялық псевдоқұрып кету таксономистер біріктіретін таксондардың жоғалуымен байланысты. Олар тек топталғандықтан, олардың жойылуы желі арқылы көрінбейді; сондықтан эволюциялық псевдоқұрып кетуден айырмашылығы, таксономиялық псевдоқұрып кету ұрпақ түрлерінің эволюциясын өзгертпейді. Эволюциялық тұрғыдан алғанда, псевдоқұрып кету жаңа түрдің пайда болуы нәтижесінде бір түрдің жойылуын білдіреді. Бастапқы түр анагенез немесе кладогенез арқылы ұрпақ түрлеріне айналғанда, ататек түрлер жойылуы мүмкін. Эволюция процесінде таксон жоғалуы мүмкін; мұндай жағдайда псевдоқұрып кету эволюциялық оқиға деп есептеледі. Барлық түрлердің бұрынғы түрдің ата-бабасы болуы керек болғандықтан, эволюцияның көп бөлігі псевдоқұрып кету арқылы жүзеге асады деп саналады. Дегенмен, генетикалық ақпарат сақталмаса, нақты қалдық түрдің псевдоқұрып кеткенін дәлелдеу қиын. Мысалы, кейде жойылған Hyracotherium (көне жылқыға ұқсас жануар, көбінесе эохипп деп аталады) жойылған емес, псевдоқұрып кеткен деп айтылады, өйткені жылқының бірнеше түрі, оның ішінде зебра мен есек, бүгінгі күні де бар. Алайда, қазіргі жылқылардың Hyracotherium тұқымдасының мүшелерінен шыққандығы, әлде олар ортақ ата-бабаны бөлісе ме, белгісіз. Псевдоқұрып кетудің бір ұсынылған механизмі – эндокриндік бұзылу (гормон деңгейінің өзгеруі). Сонымен қатар, негізгі жыныстық қатынас (халықтың еркек және әйел арасындағы қатынасы) еркекке қарай бұрылғанда, псевдоқұрып кету деңгейі артады. Халық санының дисперсиясы уақыт өте келе артатындықтан, псевдоқұрып кету ықтималдығы қолданылатын уақыт горизонтының ұзақтығымен бірге артады. Сүтқоректілер жүйесіндегі және палеобиолог Дэвид Арчибальд үш түрлі ерте Пуэркан сүтқоректілерінің желісінде тіркелген құрып кетулердің 25%-ы псевдоқұрып кетулер деп бағалайды. Псевдотерминация – псевдоқұрып кетудің ең жоғары дәрежесі, онда желі жаңа түр ретінде жалғасады; мұндай жағдайларда филогенияны анықтау қиын. Өлу немесе аймақтық жоғалу псевдоқұрып кетудің бір кезеңі болуы мүмкін, онда прогрессивті диахрондық ареалдың тарылуы соңғы пананы жоюға немесе осы уақытша тарлықтан халықтың өсуіне әкеледі. Псевдоқұрып кету – филетикалық эволюциялық модельде, онда түрлену баяу, біркелкі және біртіндеп жүреді, жиірек болатын оқиға. Осы модель бойынша түрленудің көп бөлігі анагенез арқылы жүреді, нәтижесінде көптеген түрлер псевдоқұрып кетуден өтеді. Алайда, тепе-теңдік моделі кеңінен қабылданды, онда көптеген түрлер ұзақ уақыт бойында стазисте қалады, эволюциялық өзгерістердің өте аз жағдайларында. Бұл кладогенез арқылы түрленудің және нақты құрып кетудің көбеюіне, ал псевдоқұрып кетудің азаюына әкеледі. Тепе-теңдік моделі бойынша барлық түрлер дерлік нақты құрып кетуден өтеді. Өмір ағашындағы түрлердің тағы бір түсінігі – композиттік түрлер тұжырымы. Ол бір түрді ағаштың барлық интернодтарын алып жатқандай қарастырады, олардың барлығы бірдей (морфологиялық, экологиялық және т.б.) сипаттамалардың комбинациясына ие. Мұнда түр бір сипатты игеруден басталады және оның ұрпағында басқа өзгеріс бекітілгенде аяқталады. Бір желінің жаңа сипатты бекітуі нәтижесінде кейін басқа түрге айналуының бұл процесі анагенез деп аталады. Бұл жағдайда түр анықтама бойынша аяқталады, бірақ ол шынымен жойылған емес (әрине, ол басқа сипаттамалар жиынтығымен бір ұрпақ түр түрінде аман қалды), сондықтан оны псевдоқұрып кету деп те қарастыруға болады. Екінші жағынан, композиттік түрлер тұжырымында, егер екі пайда болған желінің біреуі ғана жаңа сипатқа ие болса, желінің бөлінуі жалғасады, бұл оқиға кейде «көкшелеу» арқылы түрлену деп аталады. Жаңа сипаты бар желі жаңа түрге айналады, бірақ екінші желі, ортақ ата-бабаға ұқсас желі, ортақ ата-баба болып саналады. Мысалы, кең таралған көбею тобы өзгеріссіз қалып, кішкентай оқшауланған популяцияны «бөліп шығарады», ол басқаларымен енді араласа алмайтындай өзгерістерді жинақтайды.