Кіріспе
Рудольф Матедің 1962 жылғы фильмі «300 спартан» – 1962 жылы түсірілген CinemaScope форматындағы тарихи эпикалық фильм, ол Термопил шайқасын көрсетеді. Режиссері – Рудольф Мате, басты рөлдерде Ричард Иган, Ральф Ричардсон, Дэвид Фаррар, Дайан Бейкер және Барри Коу ойнаған. Грекия үкіметінің көмегімен түсірілген бұл фильм Пелопоннес аймағындағы Перахора ауылында түсірілді. 1962 жылы көрсетілгеннен кейін, кейбір сыншылар оны "суық соғысқа" қатысты пікір ретінде қарастырды.
the 1962 film
The 300 Spartans is a 1962 CinemaScope epic film depicting the Battle of Thermopylae. It was directed by Rudolph Maté and stars Richard Egan, Ralph Richardson, David Farrar, Diane Baker and Barry Coe. Produced with the cooperation of the Greek government, it was filmed in the village of Perachora in the Peloponnese. When the film was released in 1962, some critics perceived it as a commentary on the Cold War.
Сюжет
Парсы патшасы Ксеркс I Грекияның шағын қала-мемлекеттерін жеңу үшін Еуропаға зәулім әскерді бастап келеді, бұл "бір билеуші басқарған бір әлем" идеясын іске асыру үшін ғана емес, сонымен қатар он жыл бұрын Марафон шайқасында әкесі Дарий I жеңілгенінің құнын алу үшін де. Оған Халикарнас патшайымы Артемизия, Ксерксті әдемілігімен баурап алатын, және Ксеркс ескертулеріне құлақ аспаған Спартаның қуылған патшасы Демарат қосылады. Ксеркс тұтқынға алынған спартандық сарбаз Агатонды босатып, гректерге жақындап келе жатқан апаттары туралы хабарлауды бұйырады. Коринфте Афина генералы Темистокл грек қалаларының қолдауын жеңіп алады, олардың өкілдерін де, спарталық өкіл, король Леонид I-ді де Спарта басшылығымен одақтас грек әскерлерін құруға көндіреді, ал Темистоклдің өзі афиналық флотқа жетекшілік етеді, жақында екі жүз жаңа кемемен нығайтылған. Залдан тыс Леонид пен Темистокл армияның қалған бөлігі келгенше Термопилдегі тар жолды алғы шеп күштерімен нығайтуға келіседі. Персиялықтардың ілгерілеуі туралы Агатондан хабар алған Леонид Спартаға барып, әскерін жинауға тырысады. Спартада оның әріптес патшасы Леотихид II бес билік кеңесінің мүшелері – эфорлармен – ағымдағы Карнея діни егін жинау мерекесіне байланысты ұтылып жатыр. Кеңес мүшелері әскердің соғысқа аттанғанға дейін мереке аяқталғанша күту керектігін айтады, ал Леотихид сол кезде парсылар Грекияны жаулап алуы мүмкін деп қорқады. Леонид өзінің жеке күзетшілерінен – үш жүз тәжірибелі сарбаздан, эфорлар мен Герусияның шешімдерінен босатылған, Леотихид Спартада қалғанда, дереу солтүстікке қарай жорыққа шығуды шешеді. Үш жүз спарталыққа кейіннен жеті жүздей ерікті теспийліктер, Демофил басшылығымен, және басқа да бірнеше грек одақтастары қосылады. Бірнеше күнге созылған шайқастардан кейін, спарталықтардың батылдығымен гректер парсы әскерін бірнеше рет жеңгендіктен Ксеркс ашуға буырады. Леонид әйелінен эфорлардың шешімімен спарталық әскердің қалған бөлігі оған қосылудың орнына Пелопоннестегі тау жолын нығайтады және одан әрі ілгерілемейді деген хабарды алады. Гректер парсыларды үздіксіз жеңіп отырады; спарталықтар олардың "Өлімсіздерінің" (жеке күзетшілер) көп бөлігін жеңіп, екі бауырының шайқаста қаза табуынан кейін Ксеркс Сардисқа қайтуды ойлай бастайды, ол кейінірек үлкен күш жинап қайта оралуы мүмкін. Ол Артемизияның кеңесімен (оның анасы грек болғандықтан, патшаны жорықты жалғастырудан тоқтату үшін өзінің жеке мақсаты болуы мүмкін) кері шегінуге дайындалады. Бірақ Ксеркс опасыз және ашкөз Эфиалтестен хабар алады, оны спарталық қыз Эллас та қорлаған (оның спарталық сарбазы Филонмен бірге майданға барған, ол өзінің батылдығын дәлелдегісі келген), таулар арқылы жасырын ескі қой жолы парсы күштеріне гректерге арт жағынан шабуыл жасауға мүмкіндік береді. Эфиалтеске сатқындығы үшін мол сыйлық беруге уәде беріп, Ксеркс әскерін алға жылжытады. Леонид құпия жолды күзетуге жіберген фокиялық әскерлер жеңіледі. Леонид өзінің қоршауға алынғанын түсінгенде, оңтүстік қалаларды ескерту үшін грек одақтастарын жібереді. Спарталықтардың саны аз болғандықтан, олар парсылардың алғы шебіне шабуыл жасайды, онда Ксеркс жақын жерде болады. Леонид шайқаста қаза табады. Осы уақытта кетуден бас тартқан теспийліктер артқы жағын қорғап жатқанда (экраннан тыс) жойылды. Қоршауға алынған спарталықтар Ксеркстің Леонидтің денесін аман-есен беру талабын қабылдамайды. Содан кейін олардың барлығы да жойылды, қалған "Өлімсіздер" жебелерін жаңбыр сияқты төгеді. Осыдан кейін Саламис шайқасы мен Платая шайқасы парсылардың жорығын аяқтады, бірақ гректердің Термопилда Ксеркс төрешілігінен бас тартқан үш жүз спарталықтың берген уақыты болмағанда, олар ұйымдастырылып, жеңіске жете алмас еді. Фильмнің соңғы кадрларының бірі – Симонид Кеостың эпиграммасы жазылған ескерткіш тас, баяндаушы өлтірілген үш жүз спарталықтың батылдығын құрметпен еске алады: "Ей, бейтаныс, спартандықтарға олардың сөзіне бағынып осында жатқандығымызды айт". Содан соң "Бірақ бұл Грекия үшін ғана жеңіс емес, бүкіл әлемдегі бостандық сүйетін адамдарға азаттыққа бойын үйірмеуші азаматтардың қандай жетістіктерге жете алатынының керемет үлгісі болды!" деген сөздермен аяқталады.
"Oh stranger, tell the Spartans that we lie here obedient to their word." Then ends with " But it was more than a victory for Greece, it was a stirring example to free people throughout the world of what a few brave men can accomplish once they refuse to submit to tyranny!"
Өндіріс
Фильмнің жұмыс атауы "Спартаның арыстаны" болды. (Лутраки мен Коринф каналының солтүстігінде, Перахора ауылының батысында; Афинаның солтүстік-батысында орналасқан), Афинаның оңтүстігіндегі әлдеқайда кіші Вулиагмени көлімен шатастырмау керек. Солтүстік Коринф орны Термопилалар мен оның айналасындағы аймақтардың орнына қолданылды, себебі Термопиладағы нақты орнында түсіру мүмкін болмады. 2500 жылдық жағалаудың шегінуінен кейін, б.з.д. 480 жылы болған нағыз шайқас өткен тар жол Мали шығанағына қарайтын кең жағалау жазығына айналды, 20 ғасырдың ортасына қарай жағалауға шамамен 3,5 километрлік құрғақ жер қосылды. Грекия Қорғаныс министрлігі алдын ала келісілген төлем үшін Грекия армиясының 5000 әскери қызметкерін ұсынды. Бірақ бюджеттік шектеулер осы санды екі батальонға (шамамен 1100 адам) дейін азайтты. Парсы әскерінің Грекияға енуінің ең ірі көріністерінде осы сарбаздардың көп бөлігі, сондай-ақ бірнеше жүздей көмекші актерлар, жылқылар, мал, өгіздермен жүктелген арбалар мен күймелер пайдаланылды. Шайқастың жалпы көріністері үшін бір батальон гректерді (шамамен 450 солдат) және парсыларды (шамамен 650 солдат) сомдау үшін сақталды. Жақын планға түсірілгенде, әскери мамандықтары бар көмекші актерлар әр күндік түсіру жоспарына сәйкес кіші топтарға бөлінді. Оператор Джеффри Унсворт лагунаның жанындағы жағалау жазығындағы ағаш тоғайларын пайдаланып, парсы тарапындағы әскерлердің жеткіліксіз санын жасырды. Бастапқыда итальяндық «қылыш пен сандал» фильмі ретінде жоспарланған бұл туындыға грек үкіметінің көмегі арқасында продюсерлер өндірісті 500 000 фунт стерлингке (1962 жылы 500 000,0 қазіргі шақта шамамен <есептелген сомаға> тең) немесе шамамен 1 350 000 АҚШ долларына (1962 жылы 1 350 000,0 қазіргі шақта шамамен <есептелген сомаға> тең) аяқтады, бұл сол кездегі итальяндық «пеплум» фильмдерінен екі есе қымбат еді. «300 спартан» Ричард Иганның 20th Century Fox компаниясымен жасасқан 7 жылдық келісімшартының соңғы фильмі болды. Бұл сонымен қатар актерлік мансабын аяқтаған Дэвид Фаррардың соңғы фильміндегі рөлі болды.
Шығару
1970 жылы фильмнің суық соғысқа қатысты мәселелеріне қарамастан, ол орыс тіліне дубляждалып, Кеңес Одағында көрсетілді. Фильм өте танымал болды, оны жалпы саны 27,1 миллион адам көрді.
Қабылдау
"Нью-Йорк таймс" газетіндегі заманауи рецензиясында сыншы А. Х. Вайлер былай деп жазды: "Грекия және басқа да шетелдік аймақтардағы нақты оқиғалар орын алған жерде, керемет түспен түсірілген '300 спартандық' фильмінде бұл тарихи оқиға стандартты мелодрамаға айналып кеткен. 'Twentieth Century Fox' компаниясы, продюсер ретінде, осы ынталы күш-жігерімен шығысқа еске салатын вестерн фильмін жасады, ол өте мәнерсіз, стильдік диалогтармен және біздің тарихымызға жасалған киноэкспедицияларында жақында кең таралған нағыз, жарқын әрекеттердің жетіспеушілігімен мазасыздық тудырады. Көрермен қазір парсылар мен гректердің бір-бірін қалай қырып салғанын көре алады, бірақ одан басқа бұл беткей нәрсе, б.з.д. 480 жылы жазылған ауа райы туралы хабарламадан да естен шығарылуы мүмкін".
Мұра
Фрэнк Миллердің 1998 жылғы «300» графикалық романы да Термопиль шайқасын бейнелейді. Миллер бала кезінде «300 спартандығын» көргенін және «ол менің шығармашылық өмірімнің бағытын өзгертіп жіберді» дегенін айтты. 2006 жылы оның кітабы Зак Снайдер режиссерлік еткен, сол аттас сәтті фильмге бейімделді.