Бела Хамвас: Венгр ойшылының өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Венгр ойшылы Бела Хамвас (23 наурыз 1897 – 7 қараша 1968) – венгр жазушысы, философы және қоғамдық сыншы. Ол Рене Генонның дәстүрлі мектебін Венгрияға алғаш енгізген ойшыл болды.

Өмірбаян

Бела Хамвас 1897 жылдың 23 наурызында Венгрия Корольдігінің Сарос округіндегі Эпержес қаласында (қазіргі Прешов, Словакия) дүниеге келген. Оның әкесі Йозеф Хамвас – лютерандық пастор, неміс және венгр тілдерінің мұғалімі, журналист және жазушы болған. 1898 жылы отбасы Поцониге (Братислава) көшіп барды, 1915 жылы Хамвас негізгі білімін аяқтады. Мектепті бітірген соң, сыныптастары сияқты, ол да ерікті түрде әскери қызметке кіріп, Украина майданына жіберілді. Ауыр жарақаттанғандықтан шоктан кейін Будапештке емделуге жіберілді, бірақ жазылғаннан кейін Италияның батысындағы майданға шақырылды. Ол майданға жетпеді, себебі пойыз оққа түсіп, жараланған Хамвас демобилизацияланды. 1919 жылы оның әкесі Чехословакияның жаңа мемлекетіне адалдық серт беруден бас тартты, соның салдарынан отбасы Братиславадан қуылды. Олар Будапештке көшіп, онда Хамвас Петер Пазманий атындағы католик университетінде оқыды. Бітірген соң «Будапешт Хирлап» және «Созат» газеттерінде журналист болып жұмыс істеді. Хамвас бұл жұмысты беткеұстама және маңызсыз деп есептеді, бірақ отбасын асырау керек болды (әкесі 1924 жылдан бастап зейнетақы алғанмен). Үш жылдан кейін Будапешттің бас кітапханасында жақсы жұмыс тапқандықтан, жұмыстан кетті. 1927 жылы аға кітапханашы болып тағайындалды. Осы уақытқа дейін ол 25 түрлі журналға мақалалар, рецензиялар мен эсселер жазып жүрді. 1929 жылы Илона Андьялға үйленді, бірақ 1936 жылы ажырасып, 1937 жылы Каталина Кемениге үйленді. Ол оныңмен бірге «Сигет» әдеби үйірмесін құрды, кейіннен оның құрамына Антал Серб, Кароли Кереньи, Ласло Немет және композитор Антал Молнар сияқты белгілі тұлғалар кірді. Кітапханадағы 20 жылға жуық жұмысы Екінші дүниежүзілік соғыспен аяқталды. Хамвас үш рет әскери қызметке шақырылды. Майдан басында ол Лао-цзы және Гераклиттің шығармаларын аударумен қатар әдеби жұмысын жалғастырды. Оның алғашқы эсселер жинағы 1943 жылы жарық көрді. Олар Будапешттің қамалға алынуынан аман қалды. Пәтері бомбадан зардап шегіп, кітапханасы мен қолжазбалары жойылды. Кеңес әскерлерінің қамалға алуы мен биліктің үнемі мазақтауына қарамастан, 1945-1947 жылдары оның ең жемісті жылдары болды. 1948 жылы кеңес үкіметі оны «б» тізіміне (жариялауға тыйым салынғандар тізімі) енгізіп, кітапхана жұмысынан зейнетке шығарды. Тыйым салынғанға дейін 250-ден астам шығарма жариялағанмен, Хамвастың көптеген еңбектері кейін жасырын түрде жазылды. Ол Сентендредегі туысының бағында шаруашылық жұмысын істеуге рұқсат алып, 1948-1951 жылдары ондағы өсімдіктерге күтім жасады, сол уақытта ол өзінің маңызды эсселерінің бірі – «Карнавалды» аяқтады. 1951-1964 жылдары Тисапалконя, Инота және Бокодтағы электр станцияларында ауыр жағдайда жұмыс істеді. Бос уақытында санскрит, иврит және грек тілдерінен аударма жасады, кабала, дзен және суфизм туралы жазды. 1959-1966 жылдары оның соңғы маңызды еңбегі – «Патмос» шығармасын аяқтады. 67 жасында ол, соңғы рет, зейнетақы алды. Бела Хамвас 1968 жылы қан құйылудан туған инсульттан қайтыс болды. Ол Сентендреде жерленген. 1990 жылы ол өлімінен кейін Кошут сыйлығымен марапатталды.

Béla Hamvas was born on 23 March 1897 in Eperjes, Sáros County, Kingdom of Hungary (present day Prešov, Slovakia). His father, József Hamvas was a Lutheran pastor, teacher of German and Hungarian, journalist and writer. The family moved to Pozsony (Bratislava) in 1898, where Hamvas completed his basic studies in 1915. After graduation, like his classmates, he entered voluntary military service and was sent to the front in Ukraine. He was sent back to Budapest for hospital treatment due to severe traumatic shock, but just after recovery, he was drafted to the front line in western Italy. He never reached the battlefield, as his train was hit by a shell, and the wounded Hamvas was discharged. In 1919 his father refused an oath of allegiance to the new nation of Czechoslovakia, whereupon his family was expelled from Bratislava. They moved to Budapest, where Hamvas attended Péter Pázmány Catholic University. After graduation he became a journalist at the newspapers Budapesti Hírlap and Szózat. Hamvas considered this job shallow and menial, but he had to support his family (although his father received a pension from 1924). Three years later he quit, as he had found a better job in the main library of Budapest. He was appointed as a senior librarian in 1927. By this time he was writing articles, reviews and essays for 25 different journals. He married Ilona Angyal in 1929, but divorced in 1936 to marry Katalin Kemény in 1937. She was his partner in founding the Sziget circle, a literary group which later gained prominent members like Antal Szerb, Károly Kerényi, László Németh, and the composer Antal Molnár. Nearly 20 years of library work was ended by World War II. Hamvas was drafted for military service three times. He continued his literary work while on the front lines translating Laozi and Heraclitus among others. His first essay collection was published in 1943. The couple survived the siege of Budapest. Their apartment was hit by bombing, destroying his library and manuscripts. Despite the Soviet siege and repeated harassment by the authorities, 1945 to 1947 were his most fruitful years. In 1948 he was placed on the b list (banned from publishing) by the Soviet installed socialist government, and was forced into retirement from his library job. Although he had published more than 250 works before his ban, most of Hamvas's body of work was written anonymously later on. He got a licence to farm in the garden of his brother in law in Szentendre, and tended plants there between 1948 and 1951, during which time he also completed Karnevál, one of his major essays. Between 1951 and 1964 he was employed as an unskilled worker in power plants in Tiszapalkonya, Inota and Bokod, under harsh conditions. Whenever he had spare time he translated from Sanskrit, Hebrew and Greek, and wrote about the Cabala, Zen, and Sufism. Between 1959 and 1966 he completed Patmosz, his last major work. Aged 67, he finally received a pension. Béla Hamvas died of a hemorrhagic stroke in 1968. He is buried in Szentendre. In 1990 he posthumously received the Kossuth Prize.