Кіріспе

Традициялық Тибет аймағы Ү Цанг (དབུས་གཙང་། Wylie; dbus gtsang) – Тибет аймақтарының бірі, ал қалғандары – солтүстік-шығыстағы Амдо және шығыстағы Хам. Солтүстік-батыстағы Нгари аймағы Тибет-Ладах-Мұғұл соғысынан кейін Ү Цанг құрамына қосылды. Географиялық тұрғыдан Ү Цанг Тибет мәдени аймағының оңтүстік-орталық бөлігін, соның ішінде Брахмапутра өзенінің су жинау алабын қамтиды. Кайлаш тауының айналасындағы және одан батысқа қарай созылған аудандар Нгариге жатады, ал солтүстікке қарай – Чантанг платосының көп бөлігі. Гималай таулары Ү Цангтың оңтүстік шекарасын белгілейді. Қазіргі Тибет автономиялық аймағы шамамен Ү Цанг пен Хамның батыс бөлігіне сәйкес келеді. Ү Цанг екі бұрынғы билік орталығының бірігуі нәтижесінде құрылды: орталық Тибеттегі Ү, Гелуг дәстүрінің ерте Далай-ламалар басшылығымен, және Гьянцэден батысқа қарай созылған Цанг, Сакия дәстүрінің басшылығымен. 1642 жылы қуатты Хошут моңғол Гуши ханның, 5-ші Далай-ламаны қолдаған және Ганден Пходранг үкіметін құрған әскери жеңістері біріккен аймаққа билік консолидациясын жүзеге асырды. Одан кейін 1720 жылы Цяньлун императоры бастаған және 1911 жылғы қытай революциясына дейін жалғасқан Цин әулетінің тікелей және жанама билігі орнады. Ү Цанг – Тибет халқының мәдени орталығы, бастапқыда Ринпунгпа әулеті басқарған. Цангпа әулеті 1565-1642 жылдар аралығында Цанг аймағын биледі. Цанг патшалары, Карма Тенкёнг Ванпоның ізбасарлары (кармапа дәстүрінен) және Хошут хандары, Гуши хан (гелугпа дәстүрінен) мен Далай-ламалар арасындағы дау-жанжал Ласадағы Потала және Норбулинка сарайларынан Тибеттің басқаруымен аяқталды. Тибет буддистік ғибадатханасы – Жоханг осы жерде орналасқан. Ласа диалектісі Ү Цангта лингва франка ретінде қолданылады, ал Тибеттік эмигранттардың койне тілі де оған негізделген.

Алдыңғы және артқы Тибет

Цан, оның ең ірі қалалары Гянце және Шигаце, Панчен-ламаның дәстүрлі орны Ташильхунпо монастырында орналасқан, Цинь әулетінің карталарында "Арғы Тибет" деп белгіленген, ал Далай-ламаның Лхасадағы орны "Алғы Тибет" деп аталды. Бұл бөлініс қытайлардың жасаған жасанды құрылысы еді және Тибетте, Далай-лама Цан мен Ү-ге тиімді билік жүргізгенде, ешқандай құндылығы болмады. 18 ғасырда Юнцзэн императорының тұсында Панчен-ламаға Цанды билеуді ұсынып, Тибетті бөлуге тырысылды, бірақ бұл кең ұсыныстан бас тартылды, Панчен-лама ұсынылған аумақтың аз ғана бөлігін қабылдады. Кейін, 1906-1913 жылдары және 1950 жылы Панчен-ламаның жеке "Арғы Тибет" құруға жасаған әрекеттері Кашаг тарапынан қабылданбады.