Кіріспе

Швейцарияның білім беру жүйесі өте әртүрлі, себебі Швейцарияның конституциясы мектеп жүйесіне қатысты өкілеттіктерді басымдықпен кантондарға жүктеді. Швейцария конституциясы негізгі қағидаларды белгілейді, атап айтқанда, бастауыш мектептің әрбір бала үшін міндетті және мемлекеттік мектептерде тегін болуын, ал конфедерация университеттерді басқаруға немесе қолдауға құқылы. Бастауыш мектепке қабылдаудың ең төменгі жасы барлық кантондарда алты жасқа жуық, бірақ Обвальден кантонында ол бес жыл үш айды құрайды. Бастауыш мектептен кейін оқушылар қабілеттеріне және болашақ мансаптық жолдарына сәйкес бөлінеді. Барлық студенттердің шамамен 25%-ы төменгі және жоғарғы сатыдағы орта мектептерге қатысады, бұл әдетте 12 жылдық оқудан кейін федералды танылған матураға немесе академиялық бакалавриатқа әкеледі, ол барлық университеттерге қабылдануға мүмкіндік береді. Қалған оқушылар кантонға байланысты екі немесе одан да көп мектеп түріне бөлінеді, олар теориялық және практикалық білім беру арасындағы теңгерімде ерекшеленеді. Барлық балалардың кемінде 9 жыл мектепке баруы міндетті. Швейцариядағы алғашқы университет 1460 жылы Базель қаласында медицина факультетімен құрылды. Бұл орын Швейцарияда химиялық және медициналық зерттеулердің ұзақ тарихына ие. Барлығы 12 университет бар, олардың 10-ы кантондар тарапынан басқарылады, ал екі федералды технология институты – Цюрихтегі ETH және Лозаннадағы EPFL – Білім, зерттеу және инновациялар жөніндегі мемлекеттік хатшылықтың бағынысында. Сонымен қатар, кәсіби білім беруді және арнайы Berufsmatura немесе Fachmatura (Fachmittelschule бітіру куәлігі) талап ететін қолданбалы ғылымдар университеттерінің (Fachhochschulen) жеті аймақтық бірлестігі бар. Швейцария жоғары білім беруде шетелдік студенттердің үлесі жоғары, соның ішінде докторантура деңгейіндегі студенттердің саны әлемдегі ең жоғары көрсеткіштердің біріне ие. Швейцария ғалымдарына көптеген Нобель сыйлықтары табыс етілді. Соңғы жылдары Владимир Прелог, Генрих Рорер, Ричард Эрнст, Эдмонд Фишер, Рольф Цинкернагель, Дидье Квелоц, Мишель Майор, Курт Вютрих және Жак Дюбоше ғылым саласындағы Нобель сыйлықтарын алды. Барлығы 113 Нобель сыйлығының иегері Швейцариямен байланысты, ал Нобель бейбітшілік сыйлығы Швейцарияда орналасқан ұйымдарға тоғыз рет берілді. Женева әлемдегі ең ірі бөлшектер физикасы зертханасы – CERN-ге қонақжайлық етеді. Басқа маңызды зерттеу орталықтары – Empa және Пол Шеррер институты, олар ETH жүйесіне жатады.

Негізгі

Міндетті мектеп жүйесі әдетте бастауыш білім беруді (неміс тілінде Primarschule, француз тілінде école primaire, итальян тілінде scuola primaria / elementare және романш тілінде scola primara) және I сатыдағы орта білім беруді (неміс тілінде Sekundarschule немесе Sekundarstufe I, француз тілінде secondaire I және итальян тілінде scuola secondaria / media және романш тілінде scola secundar) қамтиды. Осыған дейін балалар балабақшаға барады, көптеген кантондарда бір немесе екі жыл қатысу міндетті. Тичино кантонында үш жастағы балалар үшін қосымша, үшінші жылдық курс ұсынылады. Кейбір неміс тіліндегі кантондарда балабақша мен бірінші бір немесе екі жылдық білім беру Grundstufe немесе Basisstufe ретінде біріктірілуі мүмкін, онда олар барлығы бір сыныпта оқытылады. Француз тіліндегі кантондарда балабақша бірыңғай төрт жылдық циклге біріктіріледі: primaire 1 немесе cycle 1, одан кейін төрт жылдық primaire 2 немесе cycle 2, осымен бастауыш мектеп аяқталады. Бастауыш мектепке қабылдаудың ең төменгі жасы барлық кантондарда алты жасқа жуық, бірақ Обвальден кантонында бес жыл үш ай. Тюргау және Нидвальден кантондары ерекше жағдайларда бес жастағы балаларды бастауыш мектепке қабылдауға рұқсат береді. Бастауыш мектеп мектептің немесе кантонның талаптарына сәйкес төртінші, бесінші немесе алтыншы сыныпқа дейін жалғасады. Кез келген бала қаласа мектепке бара алады, бірақ оқушылар француз, неміс немесе итальян тілдерін меңгергендігіне қарай бөлек сыныптарға бөлінеді. Шамамен 11–12 жасқа келгенде, бала Швейцарияның қай кантонында оқыса, орта мектепке бөлу үшін іріктеу емтиханы өткізілуі мүмкін. Кейбір кантондарда бастауыш мектептің соңғы жылының екінші семестрінде емтихан жүргізіледі, ал кейбір кантондарда екінші семестрде емтиханмен қатар бірінші және екінші семестрде үздіксіз бағалау жүргізіледі. Кейбір жағдайларда баланың ата-анасы немесе заңды өкілінен баланың өзін-өзі бағалаумен бірге олардың ұсыныстарын сұралады (төмендегі C көрсеткішіне қараңыз). Ата-ананың ұсынысы мен баланың өзін-өзі бағалауы оқушыны бағалаудың үшінші көрсеткіші (C көрсеткіші) деп аталады, ал біріншісі – мұғалімнің бағалауы (A көрсеткіші), екіншісі – бірінші семестрде өткізілген тесттердің нәтижелері (B көрсеткіші). Төртінші критерий – бастауыш мектептің соңғы жылының екінші семестрінің ортасында өтетін қорытынды емтихан (әдетте Пасха демалысынан бұрын).

Екіншілік

Бастауыш мектептің соңында (немесе орта мектептің басында) оқушылар қабілеттері мен болашақ мамандықтарына сәйкес бірнеше (әдетте үш) бағытқа 2–3 жылға (Sekundarschule) бөлінеді: жоғары орта білім беруге дайындық бағыты, жалпы білім беру бағыты немесе базалық бағыт (неміс тілінде Realschule, ал француз тілінде Classe d'exigence de base деп аталады). Академиялық карьераға ұмтылатын оқушылар Mittelschule (сондай-ақ Gymnasium немесе Kantonsschule, кантондық мемлекеттік мектеп) оқуға түсіп, жоғары білім алуға дайындалады және Matura (әдетте 12 немесе 13 жылдық оқудан кейін, 18 немесе 19 жасқа келгенде алынады) емтиханын тапсырады. Мамандық иегері болуды көздейтін оқушылар 3–4 жылдық қосымша оқудан кейін федералды заңмен реттелетін және жеке кәсіпорындардың білім беру жұмыс орындары мен мемлекеттік мектептердің оқу бағдарламасын толықтыратын кәсіби білім беруге түседі. Осы "дуальді жүйе", яғни теориялық және практикалық білім беруді бөлу, жоғары білім беру жүйесінде де жалғасады. Теориялық білім беру Matura-ға және университеттерге тегін түсуге мүмкіндік береді, ал кәсіби білім беруді сәтті аяқтағандар практикалық білім берудің үшінші деңгейіне – жоғары кәсіптік мектепке (Höhere Fachschule, Швейцария) қабылданады. Егер кәсіби білім берумен қатар Berufsmaturitätsschule бітірілсе, Fachhochschule-ге түсуге де болады. Жақында ғана енгізілген үшінші бағыт – Fachmittelschule, оны сәтті бітіргеннен кейін Fachmatura алып, Fachhochschule-ге тікелей түсуге болады. Кейбір кантондарда Fachmatura иегерлері қосымша бір жыл оқығаннан кейін университеттерге де түсуге құқылы. PISA бағалауының ғылыми сауаттылық бойынша 15 жастағы швейцариялық оқушылар 57 елдің ішінде 16-орынды алып, орташа есеппен 57 ұпай жинады. Орта білім берудің төменгі сатысында әртүрлі оқыту мен мектеп үлгілері болуы мүмкін. Кейбір кантондар нақты үлгіні белгілейді, ал басқалары муниципалитеттерге қай үлгіні таңдауға шешім қабылдау құқығын береді.

+ 2015 жылғы матураны аяқтау көрсеткіштері кантон және жыныс бойынша

Кантон | Жыныс | Матураны аяқтағандардың жалпы үлесі (%) | Gymnasium матурасы (%) | Кәсіби матура (%) | Fachmatura (%)
---|---|---|---|---|---
Швейцария | Барлығы | 37.5% | 20.1% | 14.7% | 2.7%
| Әйелдер | 42.1% | 23.7% | 14.0% | 4.5%
| Ерлер | 33.1% | 16.7% | 15.4% | 1.0%
Цюрих | Барлығы | 36.3% | 19.7% | 15.8% | 0.8%
| Әйелдер | 39.7% | 23.4% | 15.0% | 1.3%
| Ерлер | 33.1% | 16.2% | 16.6% | 0.4%
Берн | Барлығы | 35.4% | 17.9% | 16.3% | 1.2%
| Әйелдер | 40.2% | 22.6% | 15.6% | 2.1%
| Ерлер | 30.7% | 13.5% | 17.0% | 0.3%
Люцерн | Барлығы | 31.1% | 18.6% | 11.0% | 1.5%
| Әйелдер | 35.4% | 21.7% | 11.0% | 2.7%
| Ерлер | 26.9% | 15.5% | 11.0% | 0.4%
Ури | Барлығы | 29.7% | 14.7% | 13.1% | 1.9%
| Әйелдер | 30.1% | 12.7% | 13.3% | 4.1%
| Ерлер | 30.0% | 17.0% | 13.0% | -
Швиц | Барлығы | 32.9% | 17.9% | 13.6% | 1.5%
| Әйелдер | 36.0% | 21.0% | 12.2% | 2.8%
| Ерлер | 29.8% | 14.8% | 14.8% | 0.2%
Обвальден | Барлығы | 33.8% | 18.2% | 15.1% | 0.4%
| Әйелдер | 40.7% | 22.0% | 17.8% | 0.8%
| Ерлер | 27.3% | 14.4% | 12.9% | -
Нидвальден | Барлығы | 31.3% | 16.1% | 14.3% | 0.9%
| Әйелдер | 35.3% | 22.4% | 11.1% | 1.8%
| Ерлер | 28.1% | 11.0% | 17.1% | -
Гларус | Барлығы | 27.0% | 11.7% | 13.7% | 1.6%
| Әйелдер | 31.4% | 15.4% | 13.3% | 2.7%
| Ерлер | 22.8% | 8.2% | 14.2% | 0.4%
Цуг | Барлығы | 42.2% | 21.4% | 17.9% | 2.9%
| Әйелдер | 45.9% | 23.4% | 18.4% | 4.2%
| Ерлер | 38.8% | 19.6% | 17.4% | 1.8%
Фрибург | Барлығы | 45.4% | 22.6% | 17.2% | 5.5%
| Әйелдер | 50.4% | 26.9% | 14.5% | 9.0%
| Ерлер | 40.4% | 18.7% | 19.7% | 2.1%
Золотурн | Барлығы | 30.7% | 14.7% | 12.3% | 3.8%
| Әйелдер | 34.3% | 15.7% | 12.3% | 6.4%
| Ерлер | 27.2% | 13.7% | 12.3% | 1.3%
Базель-Штат | Барлығы | 48.4% | 32.1% | 10.6% | 5.6%
| Әйелдер | 54.3% | 37.2% | 9.8% | 7.3%
| Ерлер | 42.4% | 27.1% | 11.5% | 3.9%
Базель-Ландшафт | Барлығы | 46.3% | 23.1% | 17.4% | 5.8%
| Әйелдер | 53.0% | 27.7% | 15.4% | 9.8%
| Ерлер | 39.8% | 18.6% | 19.3% | 1.9%
Шаффхаузен | Барлығы | 34.4% | 15.4% | 16.1% | 2.9%
| Әйелдер | 40.0% | 19.9% | 15.5% | 4.6%
| Ерлер | 29.0% | 11.1% | 16.7% | 1.1%
Аппенцелль-Ауссерроден | Барлығы | 32.4% | 17.5% | 13.4% | 1.5%
| Әйелдер | 34.4% | 18.4% | 13.3% | 2.7%
| Ерлер | 30.8% | 16.7% | 13.6% | 0.5%
Аппенцелль-Иннерроден | Барлығы | 30.0% | 14.4% | 14.6% | 0.9%
| Әйелдер | 34.8% | 19.2% | 14.7% | 0.9%
| Ерлер | 26.0% | 10.4% | 14.6% | 1.0%
Санкт-Галлен | Барлығы | 30.5% | 14.0% | 14.6% | 1.8%
| Әйелдер | 34.0% | 16.3% | 14.1% | 3.6%
| Ерлер | 27.2% | 11.9% | 15.1% | 0.2%
Граубюнден | Барлығы | 37.8% | 18.6% | 17.0% | 2.2%
| Әйелдер | 41.7% | 20.9% | 16.9% | 3.9%
| Ерлер | 34.1% | 16.5% | 17.1% | 0.6%
Аргау | Барлығы | 34.2% | 15.8% | 15.7% | 2.8%
| Әйелдер | 38.9% | 19.7% | 14.4% | 4.8%
| Ерлер | 30.0% | 12.3% | 16.9% | 0.8%
Тургау | Барлығы | 29.8% | 13.2% | 14.7% | 1.9%
| Әйелдер | 34.9% | 16.9% | 14.3% | 3.7%
| Ерлер | 25.1% | 9.7% | 15.1% | 0.3%
Тичино | Барлығы | 50.5% | 27.5% | 20.8% | 2.1%
| Әйелдер | 55.6% | 31.1% | 21.2% | 3.2%
| Ерлер | 45.6% | 24.1% | 20.4% | 1.1%
Во | Барлығы | 36.8% | 24.2% | 9.8% | 2.7%
| Әйелдер | 41.3% | 27.3% | 9.4% | 4.6%
| Ерлер | 32.4% | 21.2% | 10.2% | 1.0%
Вале | Барлығы | 37.1% | 16.1% | 14.8% | 6.2%
| Әйелдер | 42.8% | 18.8% | 13.9% | 10.1%
| Ерлер | 31.4% | 13.6% | 15.7% | 2.1%
Невшатель | Барлығы | 46.3% | 24.4% | 19.5% | 2.4%
| Әйелдер | 52.8% | 29.0% | 20.2% | 3.6%
| Ерлер | 40.2% | 20.1% | 18.7% | 1.4%
Женева | Барлығы | 45.8% | 28.9% | 10.6% | 6.4%
| Әйелдер | 50.6% | 33.1% | 8.6% | 8.9%
| Ерлер | 41.2% | 24.9% | 12.5% | 3.9%
Юра | Барлығы | 39.3% | 22.2% | 13.8% | 3.3%
| Әйелдер | 50.9% | 29.0% | 16.5% | 5.4%
| Ерлер | 29.8% | 16.8% | 11.6% | 1.4%

Бөлек модель

Оқушылар үлгерім деңгейлеріне сәйкес, жеке мектеп түрлеріне бөлінеді. Құрылым оқушылардың тең мүмкіндіктері принципіне негізделген. Әдетте, әр мектеп түрінің өзіне лайықталған оқу бағдарламалары, оқу материалдары, мұғалімдері және кейбір жағдайларда, пәндері болады. Жалпы алғанда, 2-3 мектеп түрі бар (кейбір кантондарда 4), олардың атаулары әртүрлі болуы мүмкін. Екі мектеп түрінен тұратын құрылымда, базалық деңгейдегі (ең аз талаптармен) және жоғары деңгейдегі үлгерімге негізделген топтар арасында айырмашылық жасалады. Үш мектеп түрінен тұратын құрылымда базалық деңгейдегі үлгерімге негізделген топ, орта деңгейдегі үлгерімге негізделген топ және жоғары деңгейдегі үлгерімге негізделген топ болады. Жоғары деңгейдегі топтың талаптары ең жоғары, және осы мектеп түрі әдетте оқушыларды "матура" мектептеріне ауысуға дайындайды.

Кооперативтік модель

Кооперативтік модель әр түрлі үлгерім талаптарына негізделген негізгі сыныптармен жұмыс істейді. Әрбір оқушы үлгеріміне қарай негізгі сыныпқа тағайындалады. Оқушылар белгілі бір пәндерді деңгейлік топтарда оқиды (мұнда негізгі сыныптар араласады). Швейцарияда 103 халықаралық мектеп бар екені мәлімделді. ISC "халықаралық мектепті" былай анықтайды: "ISC халықаралық мектепке, егер мектеп мектепке дейінгі, бастауыш немесе орта білім беру деңгейіндегі оқушылардың кез келген тобына ағылшын тілінде, толығымен немесе ішінара, ағылшын тілінде сөйлейтін елдерден тыс жерде оқу бағдарламасын ұсынса, немесе егер ағылшын тілі ресми тілдердің бірі болып табылатын елдегі мектеп, елдің ұлттық оқу бағдарламасынан өзге ағылшын тіліндегі оқу бағдарламасын ұсынса және халықаралық бағытталған болса, кіргізеді". Халықаралық бакалавриат 1968 жылы Швейцарияда құрылған, ал Швейцариядағы 50 мектеп IB бағдарламаларының бірін немесе бірнешесін (бастауыш, орта буын, дипломдық және кәсіби бағдарламалар) ұсынады.