Кіріспе

III ғасырдағы христиан поэмасы

Наассен фрагменті – бұл үзінді тек Римдік Гипполиттің III ғасырдағы «Барлық ерестіктерді жоққа шығару» (5.7.29) кітабындағы сілтемеде ғана сақталған. Гипполиттің сөзіне қарағанда, Наассендер (ивритше нахаш, жылан) – гностикалық Офит ағымының өкілдері болған. Гипполит бұл топты жаңылысқа түскен деп айыптайды және олардың жазбаларынан бір үзінді келтіреді, оны олардың әнұраны немесе псалдығы деп сипаттайды. Бұл үзінді Жаңа өсиеттің апокрифтік дәстүрінің бір бөлігі саналады. Үзінді, Гипполиттің өзге де еңбектері сияқты, Койне грек тілінде жазылған. Бірінші жолдан басқа, шығарманың поэзиялық өлшемі анапесттермен берілген, бұл Рим империясының грек тілінде сөйлейтін аймақтарындағы өлеңнің ең көп таралған түрі. Автор: Г. Р. С. Мид (аудармашы).

Талдау

Бұл құжатта ақыл мен хаос, рухани және материалдық әлемдер қарама-қарсы келеді. Олардың арасында адам жаны орналасқан, ол екі сфераға да жатады, бірақ жоғарырақ, руханиға ұмтылады. Жан өзінің күшімен жоғары сфераларға көтеріле алмайды, сондықтан көктегі бір жаратылыс (осы үзіндіде Иса Мәсіх) жоғарғы принциптің немесе Құдайдың еркімен адам әлеміне түсіп, оны құдайлық әлемнен бөлетін сфералар арқылы жол көрсету арқылы құтқарады. Гностиктерді білімге құштарлық ғана емес, құтқарылу іздеуі де қозғайды, себебі гностиктің құтқарылуы осы мәселелерге қатысты білімге (гнозиске) ие болуына байланысты. Жалпы гностицизм сияқты, офиттер де көзге көрінетін әлемнен жоғары тұрған Жоғарғы Біреудің бар екендігін үйретеді. Бұл жаратылыс таза рухани, барлық нәрсенің бастапқы негізі, ғарыштық процестің басталуы ретінде сипатталады. Оның аттары: Әлемнің Әкесі, Бірінші Адам, «Жаратылмаған», «Айтылмаған», «Жақындасуға болмайтын Құдай». Ол өзін-өзі дамытады, соның нәтижесінде барлық болмыстың бастауы болады. Бұл спонтанды эволюцияның алғашқы өнімдері әлі де рухани сфераларға жатады. Офиттік теология осы Жоғарғы Құдайды күндіз-түні көбейіп келе жатқан жеке жаратылыстарға бөлуге бейім. Наассен үзіндісінде Әкеден басқа Ұл туралы ғана айтылады, бірақ Иринейдің офиттері мен наассендері арасында төрттік кездеседі, Барбело гностиктерінде толық ондық, ал Наг-Хаммади жазбаларында жоғары жаратылыстардың санауға келмейтін көптігі туралы айтылады. Жоғарғы Біреудің эволюциялық жолы кейде ұрпақ тудыру процесі, ал кейде психологиялық процесс ретінде баяндалады. Көбінесе екі ой да біріктіріледі. Бұл мәселенің түбінде ежелгі діни мифология жатыр, бұл олардың сизигиалды көзқарастарын да түсіндіреді, себебі офиттер ежелгі мифтерді психологиялық процестер ретінде түсіндіруге тырысты. Жоғарғы жаратылысқа қарсы материялық принцип – хаос тұр. Бірақ мұнда нақты дуализм жоқ. Үзіндіде «бірінші туылғанның шығарған хаосы» деген тіркес оның жоғары жаратылыстан шыққандығын көрсетеді. Хаос тек сирек жағдайларда ғана жаман күш немесе белсенді принцип болып табылады. Кемелдікке қарсы келетін хаостың болуы емес, керісінше, жарқын элементтердің материалдық элементтермен араласуы. Бұл араласу, бір сөзбен айтқанда, үлкен апат, құтқару арқылы қалпына келтірілуі тиіс жоғалту. Бұл араласу қалай болды? Үзінді жанды, осы қосылыстың принципін, ақыл мен хаостың ортақ өнімі ретінде көрсетеді. Бұл Гипполиттің айтуынша, ператтар мен сетиандардың теориясына сәйкес келеді. Бұл секталар дуалистік схемаға ең жақын, бірақ соңғысы нақты анықталмаған. Юстин де дуализмді азайтады.