Ерте буддалық мәтіндер жинағы: Агамalar мен Никаялар

Кіріспе

Ерте Буддистік мәтіндер жинағы, Пали Каноны терминінің басқа қолданылулары

Буддизмде агам (санскрит және пали тілдерінде, тибет тілінде ལུང་ (Wylie: lung) – «қасиетті еңбек» немесе «жазба») – ерте Буддистік мәтіндер жинағы. Бес агам бірге ерте Буддистік мектептердің Суттапитакасын құрайды, олардың әр агамының әртүрлі нұсқалары болған. Пали Канонында, Тхеравадада никая термині қолданылады. Бұл жинақта агам деген сөз кездеспейді.

Мағынасы

Буддизмде агам термині алғашқы буддалық мектептердің негізінен қытай тілінде аудармамен сақталған дәрістер жинағын (санскрит: sūtra; пали: sutta) білдіреді. Бұл дәрістердің көп бөлігі пракрит/санскрит тілінде сақталған, сондай-ақ аз мөлшерде Гандхари және тибет тілінде де кездеседі. Бұл сутралар Пали канонындағы Сутта Питаканың алғашқы төрт Никаясына (және бесіншісінің бір бөлігіне) сәйкес келеді, олар кейде агам деп те аталады. Осы тұрғыдан алғанда, агам – никаяның бір мағынасының синонимі. Агам (мұнда: Солтүстік жинақ) және никая (мұнда: Оңтүстік жинақ) екі жинақтың мазмұны белгілі бір дәрежеде өзгеше. Ангуттара никаясы мен Самиутта никаясының үлкен бөліктері агамда кездеспейді, ал бірнеше сутра/сутталар мазмұны жағынан айырмашылыққа ие. Кейде агам сөзі нақтылы жазбаны емес, жазбалар класын білдіреді. Бұл жағдайда оның мағынасы Сутта Питаканы да қамти алады, ол Тхеравада дәстүрінде Гаутама Будданың ілімдерінің ең көне және тарихи тұрғыдан ең нақты бейнесі саналады, Виная Питакамен бірге. 4-ғасырдағы Махаяна абхидхарма еңбегі «Абхидхармасамуккая» да Асанга пракрит/санскрит агамдарын қамтитын жинақты Шравакапиттака деп атайды және оны шравакалар мен пратиекабуддалармен байланыстырады. Асанга Махаяна сутраларын Бодхисаттвапиттакаға жатқызады, ол бодхисаттваларға арналған ілімдер жинағы ретінде белгіленеді. Ерте мектептердің ішінде кем дегенде Сарвастивада, Касьяпия, Махасангхика және Дхармагуптака бес пракрит/санскрит агамның төртеуінің әртүрлі нұсқаларына ие болғандығы анықталды. Қазіргі ғалымдар агамдарды Пали канонындағы никаялармен салыстырып, мүмкін болатын өзгерістер мен түбірлі фразаларды анықтауға тырысады. Кейде олардың арасындағы айырмашылықтар екі нұсқаның біріндегі суттаны қабылданған мағынасына альтернативті түсіндіруді ұсыну үшін қолданылады.

In Buddhism, the term āgama is used to refer to a collection of discourses (Sanskrit: sūtra; Pali: sutta) of the early Buddhist schools, which were preserved primarily in Chinese translation, with substantial material also surviving in Prakrit/Sanskrit and lesser but still significant amounts surviving in Gāndhārī and in Tibetan translation. These sutras correspond to the first four Nikāyas (and parts of the fifth) of the Sutta Pitaka of the Pali Canon, which are also occasionally called āgamas. In this sense, āgama is a synonym for one of the meanings of nikāya. The content of both collections, the āgama (here: Northern Collection), and the nikāya (here: Southern Collection), are dissimilar to an extent. Large parts of the Anguttara nikāya and Samyutta nikāya do not occur in the āgama, and several sutras/suttas are dissimilar in content. Sometimes the word āgama is used to refer not to a specific scripture, but to a class of scripture. In this case, its meaning can also encompass the Sutta pitaka, which the Theravada tradition holds to be the oldest and most historically accurate representation of the teachings of Gautama Buddha, together with the Vinaya pitaka. In the 4th century Mahāyāna abhidharma work Abhidharmasamuccaya, Āsaṅga refers to the collection which contains the Prakrit/Sanskrit āgamas as the Śrāvakapiṭaka, and associates it with the śrāvakas and pratyekabuddhas. Āsaṅga classifies the Mahāyāna sūtras as belonging to the Bodhisattvapiṭaka, which is designated as the collection of teachings for bodhisattvas. It is clear that, among the early schools, at a minimum the Sarvāstivāda, Kāśyapīya, Mahāsāṃghika, and Dharmaguptaka had recensions of four of the five Prakrit/Sanskrit āgamas that differed. The āgamas have been compared to the Pali Canon's nikāyas by contemporary scholars in an attempt to identify possible changes and root phrasings. Sometimes also the differences between them are used to suggest an alternative meaning to the accepted meaning of a sutta in either of the two recensions.

Әртүрлі агамдар

Қазіргі уақытта агамдардың төрт жинағы сақталған, ал біреуі туралы бізге тек сілтемелер мен үзінділер ғана белгілі (Кшудракагама). Осы төрт жинақтың толық нұсқасы тек қытай тілінде (агам: 阿含經) сақталған, бірақ соңғы кезде олардың барлығынан шағын бөліктері санскрит тілінде табылды, ал бес агамның төртеуінің үзінділері тибет тілінде сақталған. Бес Агам:

Дирға Ағама

Дирга Агам ("Ұзын сөздер", Чанг Аханжинг 長阿含經 Тайшо 1) және оның бір бөліктері тибет тіліне аудармада жетіп келген.

Мадхьяма Ағама

Мадхьяма Агам ("Орташа ұзындықтағы үйретістер") Тхеравада мектебінің Самиутта Никаясына сәйкес келеді. Сарвастивада (說一切有部) мектебінің толық Самиукта Агамның қытай тіліне аудармасын Гунабхадра (求那跋陀羅) Сун мемлекетінде (宋) 435-443 жылдары жасаған. Сарвастивада Самиукта Агаманың үзінділері санскрит және тибет тілдерінде де сақталған. 2014 жылы Ван Цзяньвэй мен Цзинь Хуэй жазған "Самиуктагаманың толық жинағы және түсіндірмесі" (雜阿含經校釋, қытайша нұсқасы) Қытайда жарияланды. Касьяпийя (飲光部) мектебінің Самиукта Агаманың ("別譯雜阿含經 Taishō 100") толық емес қытай тіліне аудармасы да белгісіз аудармашы тарапынан шамамен Үш Цин (三秦) кезеңінде, 352-431 жылдары жасалған. А.К. Уордердің сөзіне göre, Экоттара Агам монахтар үшін 250 Пратимокса ережесін келтіреді, бұл тек Дхармагуптака Винаямен ғана сәйкес келеді, ол да қытай буддистік канонында орналасқан. Ол сондай-ақ, кейбір доктриналар Махасангхика мектебінің қағидаларына қайшы келетінін, ал олар қазіргі Дхармагуптака көзқарастарымен сәйкес екенін айтады. Осылайша, ол Экоттара Агамның Дхармагуптака мектебіне тиесілі екенін қорытындылайды. Қытай буддистік канонындағы санскриттік Сутра Питаканың төрт Агамның ішінде, бұл Тхеравада нұсқасынан ең көп ерекшеленеді. Экоттара Агамда "Төрт дұрыс жол" сияқты стандартты үйретістердің әртүрлі нұсқалары бар.

Кшудрака Агам немесе Кшудрака Питака

Кшудрака Агама ("Кіші жинақ") Худдака Никаяға сәйкес келеді және кейбір мектептерде кездесетін. Дхармагуптака мектебінде әсіресе Кшудрака Агама болған. Дхармагуптака Винаясының қытай тіліне аудармасы, Дхармагуптака нұсқасының Кшудрака Агама мазмұнының тізімін ұсынады, ал Гандхари тіліндегі фрагменттер табылғандай. Бұл Агамадан алынған мәліметтер тибет және қытай тілдеріндегі аудармаларда сақталған – соңғысында он төрт мәтін. Кейбір мектептер, әсіресе Сарвастивада, тек төрт Агаманы мойындады – оларда "Кшудрака" болған, бірақ оны "Агама" деп санамады. Басқалары – тіпті Дхармагуптака мектебі де, кейбір заманауи ғалымдардың пікірінше – оны "Кшудрака Питака" деп атауды жөн көрді. Пали тіліндегі аналогы сияқты, Кшудрака Агама да әртүрлі мәліметтер жинағы болған сияқты және көптеген ерте мектептерде толыққанды қалыптаспаған болуы мүмкін.

Қосымша материалдар

Сонымен қатар, негізгі жинақтардан тыс, агам стиліндегі көптеген мәтіндер бар. Олар түрлі көздерде кездеседі:
Қытай канонындағы жартылай агам жинақтары және жеке сутралар. Тибет канонындағы сутралардың шағын топтары немесе жеке сутралар. Санскрит, гандхари және басқа ежелгі үнді тілдеріндегі ежелгі қолжазбалардан қалпына келтірілген сутралар. Махаяна сутраларында, Абхидхарма мәтіндерінде, кейінгі түсіндірмелерде және т.б. сақталған агам сутраларынан үзінділер мен цитаталар. Жартас жазбаларында сақталған жеке сөздер мен тіркестер. Мысалы, Лумбинидегі Ашока бағанасында «iha budhe jāte» деп жазылған, бұл Махапаринирвана сутрасынан алынған цитата.