Ежи Урбан: Польшалық журналист, саясаткер және жазушының өмірі мен қызметі

Кіріспе

Польшалық журналист, саясаткер және пропагандист (1933–2022)

Ежи Урбан (туған жері: Ежи Урбах, 3 тамыз 1933 – 3 қазан 2022) – поляк журналисі, комментатор, жазушы және саясаткер, «Ней» апталық журналының негізін қалаушы және бас редакторы ретінде белгілі. 1981 жылдан 1989 жылға дейін Польша Халық Республикасының коммунистік үкіметінің баспасөз хатшысы, ал 1989 жылы Польша радио және теледидар комитетінің төрағасы болды. Өмірі бойы ол дінге қарсы тұрушы және коммунизмді жақтаушы болды, сүзгіленбеген пікірлері мен бекем саяси көзқарастары салдарынан көптеген дау-дамайлардың ортасында болды; алайда, ол өткір, зиялы және келісімсіз сатирик, жазушы және журналист болды, бұл оның өмірінің күрделі мұрасын қалдырды.

1989 жылға дейін

Урбан Лодзьде ассимиляцияланған еврей отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Ян Урбах Польша Социалистік партиясының және Польшадағы Жалпы еврейлік Еңбек Бундының белсендісі болды. 1939 жылы олар Львов қаласына (Лемберг, қазіргі Львов) көшіп барды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Польшаны неміс-совет әскері басып алғаннан кейін, кеңес шенеунігі отбасылық тегінің соңғы екі әріпін жаңылыс түсініп, "Urban" деп қате жазды. Кейіннен оның ата-анасы бастапқы жазуға қайта оралудан бас тартты, бұл 1941 жылы Германия Львовты басып алған кезде олардың өмірін сақтап қалды. Урбанның 17 бастауыш және орта мектепте оқығаны айтылады. Мектептегі соңғы емтихандарын сырттан оқушы ретінде тапсырды. Ол Варшава университетінің екі факультетінде оқыды және екеуінен де шығарылды. Журналистік мансабын "Нова Вес" журналынан бастады. 1955 жылдан 1957 жылға дейін ол Владислав Гомулканың оңалту кезеңінде басталған "Попросту" апталық газетінде журналист, тілші және комментатор болып жұмыс істеді, Гомулка коммунистік партияның жетекшісі болған кезде. Алайда, газет Гомулканың жеке бастамасымен жабылды, бұл Гомулка тұсында басталған жаңғырудың аяқталуын білдірді. Газет негізінен Урбанның өткір, келісімсіз пікір мақалаларының себебінен жабылды. Урбанның өз атымен жариялануына ресми түрде тыйым салынды. 1961 жылдан бастап ол "Политика" апталық газетінде жұмыс істеді, өзінің пікірлерін псевдонимдермен жариялай берді. Ақырында оған журналистік қызмет атқаруға толығымен тыйым салынды. Бұл тыйым Гомулка партия басшысы ретінде билігінен айырылғанға дейін жалғасты. Эдвард Гиеректің билігіне сынды көзқарасқа қарамастан, ол 1980 жылы "Солидарлық" қозғалысына қарсы болды және оның басшыларын (Лех Валенсаны қоса) жиі сынады. 1981 жылдан 1989 жылға дейін ол Министрлер Кеңесі мен коммунистік үкіметтің баспасөз хатшысы және өкілі болды. Ол апталық баспасөз конференциясын өткізу дәстүрін қалыптастырды, ол Польша теледидары арқылы көрсетіліп, оған поляк және шетелдік журналистер қатысты. "Seanse nienawiści" (нафрат сеансы); ол дін қызметкерін антикоммунистік Савонарола деп сынады. 1986 жылы Урбан АҚШ-тың "Солидарлық" қозғалысына сатқындық жасағаны туралы медиада жариялады. Ол "Вашингтон пост" газетінің тілшісімен кездесіп, оған кейіннен ЦРУ-ға жұмыс істеген поляк тыңшысы, кейіннен Ришард Куклиньский деп танылған, 1981 жылы әскери жағдайды орнату жоспарын білгенін және бұл ақпаратты АҚШ үкіметіне жеткізгенін айтты. "АҚШ әкімшілігі бұл жоспарларды әлемге жариялап, "Солидарлық" ұйымын ескерте алатын еді", - деді Урбан. - "Егер ол солай істеген болса, әскери жағдайды енгізу мүмкін болмас еді". Баспасөз конференциясында Урбан "Вашингтон өзінің одақтастарын ескертпеді. Ол әдеттегідей өз өкілімен мақтанбады" деді. Урбанның сөзіне қарағанда, Рейган әкімшілігі "өз халқына және Польшадағы достарына өтірік айтты", өйткені ол әскери жағдай туралы алдын ала білгенін жоққа шығарды.

Urban was born into an assimilated Jewish family in Łódź. His father, Jan Urbach, was an activist of Polish Socialist Party and the General Jewish Labour Bund in Poland. In 1939, they relocated to the city of Lwów (Lemberg, now Lviv). Following the outbreak of the Second World War and the German–Soviet occupation of Poland, a Soviet official mistook the last two letters of the family surname and incorrectly transcribed it as "Urban". His parents later refrained from returning to the original spelling, a move which possibly saved their lives when Germany seized Lwów in 1941. Urban reportedly attended 17 different primary and high schools. He completed his senior high school exams as an external student. He studied in two faculties of the University of Warsaw and was expelled from both. He started his journalistic career with the journal Nowa Wieś. From 1955 to 1957, he was a journalist reporter and commentator for the weekly Po prostu, which started during the rehabilitation of Władysław Gomułka, who became communist party leader. However, the newspaper was closed by the personal initiative of Gomułka, which symbolised the end of the thaw which started under Gomułka. The newspaper was closed mainly because of the biting, uncompromising opinion articles by Urban. Urban himself was officially banned from publishing under his own name. From 1961, he worked for the weekly Polityka, continuing his opinion pieces under pseudonyms. He was eventually totally forbidden from carrying out any journalistic activities. This ban continued until Gomułka lost power as party leader. Despite his critical attitude towards Edward Gierek's rule, he was an opponent of the Solidarity movement in 1980 and often criticized its leaders (including Lech Wałęsa). From 1981 to 1989, he was the Press Secretary and spokesman for the Council of Ministers and the Communist government. He created the tradition of weekly press conferences, transmitted by Polish television and attended by both Polish and foreign journalists. "Seanse nienawiści" (hate session); he criticized the priest as an anti communist Savonarola. In 1986 Urban masterminded a media story that the United States had betrayed the Solidarity movement. He met with a Washington Post reporter and told him that a Polish spy for the CIA, who was later identified as Ryszard Kukliński, was aware of the plan to install martial law in 1981 and had passed that information on to the United States government. "The US administration could have publicly revealed these plans to the world and warned Solidarity," Urban said, "Had it done so, the implementation of martial law would have been impossible." At press conference Urban alleged that "Washington did not warn its allies. It did not boast of its agent as it customarily does." According to Urban, the Reagan administration had "lied to its own people and to its friends in Poland," when it denied having prior knowledge of martial law.

1989 жылдан кейін

1989 жылы жартылай еркін сайлау кезінде Урбан тәуелсіз кандидат ретінде сайлауға түсті (ол ешқашан Польша Біріккен жұмысшылар партиясының мүшесі болған емес). Ол үлкен есеуге ұшырады және содан бері саясатқа белсенді түрде қатысудан бас тартты. 1990 жылы ол Nie газетін құрды, ол антиклерикалды таблоид және саяси сатиралық газет сияқты, көбінесе дөрекі тіл қолданады. Одан кейін ол газеттің бас редакторы қызметін атқарды.

Иоанн-Паул II-ге қарсы жасалған қылмыс бойынша сот ісі

2002 жылы Урбанға Ватикан мемлекетінің басшысы Иоанн Павел II-ге қарсы қылмыс жасады деп айып тағылды, себебі «Nie» басылымында «Obwoźne sado maso» (Үйден-үйге садо-мазохизм) мақаласы жарияланды; мақала Папаның Польшаға сапар жасауы алдында жарық көрді. Урбан қолданған сөздердің ішінде «sędziwy bożek» (ежелгі құдай), «gasnący starzec» («өліп бара жатқан қарт») және «Breżniew Watykanu» (Ватиканның Брежневі) болды. «PiS» саяси партиясының Жастар форумы мен Медиа этика кеңесі оны сотқа берді. Сотта Медиа этика кеңесінің төрағасы Магдалена Бажер куәгер ретінде Урбанның «мемлекет басшысы болған адамның қайғысын қатыгездікпен мазақтағанын» айтты. Сот ісі прецеденттік болып есептелді. Урбан өзін кінәлі деп танымады. Сот барысында ол: «Папаға дінсіздің көзімен қарау, сондай-ақ ізбасарлардың ләззатына ұқсас заңды», – деді. Урбанды Венадағы Халықаралық баспасөз институты қорғады, ол Урбанға қарсы сот ісінің цензура екеніне алаңдаушылық білдірді, сондай-ақ «Репортерлер шекарасыз» ұйымы: «Біз Иоанн Павел II-ді сынау Польшада тыйым салынған нәрсе екенін жақсы білеміз, бірақ бұл билік органдарының Еуропадағы баспасөз бостандығына қатысты заңдық принциптерді қорғауына кедергі келтірмеуі керек (әсіресе Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияның 10-бабы, сөз бостандығына қатысты)». Ал шіркеу құқығының маманы, дін қызметкері профессор Флориан Лемпа Урбанның әрекеті қылмыстың анықтамасына сай келмейтінін мәлімдеді, себебі мемлекет басшысы тек Польша аумағында болғанда ғана қорғалады, ал мақала Папа Польшаға келгенге дейін жарияланды. Сонымен қатар, Урбанның «өз пікіріне құқығы бар» және «сатираға жол беріледі». Ол мақаланың жеке өзіне емес, Пападан пайда табуға тырысатын адамдарға бағытталғанын айтты. Прокурор үш жылға шартты түрде он айға бас бостандығынан айыру және 20 мың злотый (шамамен 5000 евро) айыппұл салуды сұрады. 2005 жылдың 5 қаңтарында сот Урбанды кінәлі деп танып, 20 000 злотый айыппұл салды. Сот: «Жерзи Урбан Папа Польшаға келген кезде Иоанн Павел II туралы мақала жариялап, қасақана жанжал тудырды», – деп шешім шығарды. Соттың пікірінше, бұл жариялау Урбанның әдейі, тактикалық әрекеті және есептелген провокациясы болды, әйтпесе ол мұндай күшті (халықтық) реакция мен ашуға себеп болмас еді. Сот рұқсат етілген сынның жағымды болуы міндетті емес, бірақ оның қорлаушы болмауы керек екенін атап өтті. Сот шешімінен кейін Урбан үкімнің «әділеттіліктің діниленуі» екенін айтты. Ол шағымдану процесінен көп үміт күтпесе де, қажет болса Еуропалық адам құқықтары сотына жүгінетінін мәлімдеді.

In 2002, Urban was charged with offence against the head of the Vatican state, Pope John Paul II, due to the publication in Nie of the article "Obwoźne sado maso" (House to house sado masochism); the article was published prior to a pilgrimage to Poland by the Pope. Among allegedly offensive terms used by Urban were "sędziwy bożek" (old worship idol), "gasnący starzec" ("fading old man") and "Breżniew Watykanu" (Brezhnev of the Vatican). The Youth Forum of the political party PiS and the Media Ethics Council took him to court. In court, Magdalena Bajer, the leader of the Media Ethics Council, testified as a witness that Urban "brutally mocked the suffering of a man who was a head of state". The court case was considered a precedent. Urban pleaded not guilty. During the case he declared: "Looking at the papal cult with the eye of an atheist is just as legal as the ecstasy of devotees." Urban was defended by the International Press Institute in Vienna, expressing its concern that the court case against Urban was a form of censorship, as well as by Reporters Without Borders, who stated: "We are perfectly aware that criticising John Paul II is an absolute taboo in Poland, but this should not prevent the authorities from defending legal principles related to freedom of the press in Europe (especially Article 10 of the European Convention on Human Rights, relating to freedom of speech)". In turn, a specialist in church law, priest Prof. Florian Lempa stated that Urban's action did not satisfy the definition of the crime, since a head of state is only protected when he is present on Polish territory, and the article was published before the Pope arrived in Poland. Moreover, Urban "had the right to his point of view", and "satire is admissible". He added that the article was aimed at people who try to profit from the Pope, rather than at him personally. The prosecutor asked for a sentence of ten months' imprisonment suspended over three years and a fine of 20 thousand zlotys (about €5,000). On 5 January 2005, the court convicted Urban and fined him 20,000 zlotys. The court argued, "Jerzy Urban intentionally caused a scandal by publishing an article about John Paul II at the moment when the Pope came to Poland". According to the court, the publication was a deliberate, tactical move as well as a measured provocation by Urban, since otherwise it would not have caused such a violent (popular) reaction and outrage. The court stressed that permitted criticism does not have to be pleasant, but it cannot be insulting. After the court verdict, Urban stated that the sentence revealed the "clericalisation of justice". He added that he did not expect much from going through the appeals process, but he would go to the European Court of Human Rights if necessary.

Өлім

Ержі Урбан 2022 жылғы 3 қазанда 89 жасында Констанцин-Ежурна қаласында қайтыс болды. 2022 жылғы 11 қазанда Варшавадағы Повазский әскери бейіште жерленді. Өлгеніне қарамастан, ол "Nie" журналының бас редакторы қызметін атқаруда.