Кіріспе

Женотдел – Бүкілресейлік коммунистік партиясының (большевиктер) Орталық комитетінің әйелдер бөлімі, 1920 жылдары Ресей коммунистік партиясында әйелдер ісіне арналған бөлімша болды. Ол 1930 жылы таратылғанға дейін Ресей революциясындағы әйелдерге жаңа мүмкіндіктер ұсынды.

Тарих

Женодел 1919 жылы екі ресейлік феминист революционер, Александра Коллонтай және Инесса Армандтар құрған. Ол Кеңес Одағының барлық айманындағы әйелдердің өмір жағдайын жақсартуға, сауатсыздықпен күресуге және Кеңес Одағы Коммунистік партиясы қабылдаған жаңа неке, білім беру және еңбек заңдары туралы әйелдерді хабардар етуге бағытталған. Кеңес Орталық Азиясында Женодел мұсылман әйелдерінің өмірін сауат ашу және білім беру арқылы, сондай-ақ хиджапты шешу науқандары арқылы жақсартуға ұйытқы болды. Женодел 1920 жылғы қарашада большевиктерді Ресейде аборт жасауды заңдастыруға көндірді, бұл әлемде алғашқы рет болды. Бұл тарихта әйелдердің мемлекеттік ауруханаларда тегін аборт жасатуға құқық алған тұңғыш жағдай еді.

Ерте дамуы

1906 жылы Коллонтай әйелдерді үйде және жұмыс орнында кездесетін мәселелерді талқылау үшін Ресейдің Социал-демократиялық партиясы ішінде жеке ұйымға біріктіруге тырысты. Бұл бастама көптеген жұмыс берушілердің әйелдерді «жетілмеген» санап, оларды жұмыс орнында арзан жұмыс күші ретінде, өз қалауынша зорлық-зомбылыққа салуына байланысты қарсылыққа ұшырады. Коллонтай осы жұмысшы әйелдерді Ресейдегі феминистік дауыс беру қозғалысынан алшақтырғысы келді, себебі ол оны беткей және революцияның мәнінен мүлдем айырылған деп есептеді. Ол Санкт-Петербургтегі фабрика әйелдеріне социализм арқылы ғана және өз күйелері мен бауырларымен бірге пролетариат революциясына қосылу арқылы толық азаттыққа жете алатындарын үйретті. Сол кездегі радикалдық көзқарастарына байланысты Коллонтай қашуға мәжбүр болды, ал ол құруға тырысқан әйелдер қозғалысының бастамасы күйреп қалды. 1913 жылы большевиктер әйелдер мәселелерін егжей-тегжейлі баяндаған «Работница» журналын шығарғанда, қозғалыс қайта жанданды. Журналды Инесса Арманд және Лениннің қарындасы Анна Елизарова басқарды. Журнал редакторының барлығы патшалық Ресей билігінің сақталуына байланысты тұтқындалды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы 1915 және 1916 жылдары әйелдер жұмысшыларын және сарбаздардың әйелдерін соғысқа және азық-түлік қарақшылығына қарсы белсенді ереуілдерге шығарды. Соғыс кезіндегі ауыр тұрмыс жағдайлары мен ашаршылық әйелдер қозғалысының екінші кезеңін жалғастыруды мүмкінсіз етті. 1917 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Коллонтай, Арманд және Крупская Ресейге оралғаннан кейін, соғыс кезінде жоғалтқан қарқынын қайтару үшін қозғалысты жаңғыртуға кірісті. Олар «Работница» журналын қайта басып шығарды және оны қалалардағы жұмысшы әйелдерді және көршілес Ресей қалаларындағы тоқымашы әйелдерді ұйымдастыру және науқан жүргізу үшін пайдаланды. Коллонтай Петроградта жақсырақ еңбек жағдайлары үшін кір жуушылардың ереуілін де ұйымдастырды. Журнал әйелдерге өздерін ұйымдастыруға, білім тарату және «үгіт-насихат» жұмыстарын жүргізу үшін жиналыстар өткізуге көмектесті. Қазан революциясына дейін бұл ұйым жұмылдырудың барлық қажетті аспектілеріне ие болды. Совет Одағының ішінде әйелдер бөлімін заңдастыру ғана қалды. 1918 жылдың жазында Орталық Комитет делегаттарды сайлау үшін сайлау өткізілетін Бірінші Бүкілресейлік әйелдер съезін құруға келісті. Олар жергілікті делегаттар негізінде жеке әйелдер ұйымын құру жоспарын жасады. Бұл бағдарламаға мыналар кірді: үй шаруашылығындағы құлдықты жою, әйелдерді үй жұмысынан босату үшін үй шаруашылықтарын коммуналдық ету, проституцияны тоқтату, әйелдердің еңбегі мен аналықты қорғау және Кеңес Одағының әйелдеріне кластық сананы сіңіру. Бұл әйелдердің саяси аренаға қатысуының алғашқы қадамы болды.

Эволюция

1920 жылдардың басында Жаңа экономикалық саясаттың (НЭП) құрылуы партияның назарын индустрияландыруға және Кеңес Одағына адал, жоғары білікті жұмысшыларды даярлауға бұрды. Ерлер басшылығы үй шаруасының өнеркәсіпке пайдасы жоқ деп есептегендіктен, әйелдер мәселелері екінші планға түсірілді. Азамат соғысы салдарынан елде жаппай ашаршылық пен кедейлік, сондай-ақ әйелдер арасында кең таралған жұмыссыздық туып, партия әлеуметтік шығындарды күрт қысқартты. "Женодел" бөлімі әйелдердің нақты мәселелерімен айналысудан партияның саясатын ілгерілетуге қолданылатын құралға айнала бастады.

Идеология

Революцияға дейін большевиктер жеке әйелдер ұйымын құрудың феминистік идеяларды таратуға және жеткіліксіз ресурстар жұмсауға алып келетініне сенді. Бұл, бірнеше ескі большевик әйелдерінің Женотдел құрылысына келіспеуіне себеп болды, себебі олар мұның пролетариат революциясының біртұтастығына кедергі келтіретінін ойлады. Алайда, бұл әйелдер орталықтандырылмаған, кішкентай ауқымдағы бағдарламалардың коммунистік мемлекет құруға көмектесетініне сенді. Женотдел әйелдерді үй шаруасы мен өнеркәсіптік еңбектің қос ауыртпалығынан босату үшін балалар бақшаларын, асханаларды және кір жуатын орындарды ашуды жоспарлады. Халықты қайта тәрбиелеу үшін Женотделдегі әйелдер өз жағдайларын өзгерткен жағдайда ғана бұл мүмкін болатынына сенді. Капиталистік мемлекетті және пролетариатты пайдалануды жою үшін Женотдел әйелдердің еркектермен тең болуының маңызды екенін түсінді. Кеңес Одағының жұмысшы табының санасын қалыптастыру және әлемдік әлеуметтік революцияға жету арманы үшін, олар осы "артта қалған" әйелдерді босатып, оларды белсенді саяси қатысушыларға айналдыру қажеттігіне сенеді. 1926 жылға дейін Женотдел үшін орамалды шешу маңызды емес еді, тіпті бұл Орталық Азия әйелдерінің экономикалық және саяси тәуелсіздігіне қол жеткізу үшін атқарып жатқан маңызды жұмыстан алаңдату деп саналды. Орталық Азияның көптеген әйелдері орамалын шешкен жоқ. Егер шешсе, онда бұл үйден алыс жердегі үлкен демонстрацияларда болды, ал үйге қайтқанда қайта киеді. Олар бұл әйелдердің өмір сүру жағдайларын өзгерту арқылы, Совет революциясының алдын алған әлеуметтік және мәдени тәртіпті түбегейлі өзгерте алады деп сенді. Содан кейін бұл әйелдер Совет Одағының орамалсыз бейнесі ретінде кең таралды, социалистік мемлекеттің уәдесін көрсету үшін пайдаланылды. Женотделдің бұрынғы қызметкерлері Женотделдің таратылуын ең жақсы қолдады. Жергілікті партия мүшелері әйелдердің әлеуметтік қызметтермен байланысты салаларға жауапкершілік тартуы керек деп ойлай бастады. Бірнеше әйелдер оның орнына жалпы партиялық жұмыстарға қатысқысы келді және бұл үйдегі еңбектің бөлінуімен бірдей екенін сезінді. 1928 жылы өткен VIII кәсіподақ съезі әйелдер Женотдел қызметкерлерін кәсіподақтардың жұмысына ауыстыруды бекітті. Жұмыс орындарындағы кемсітушілікке қарсы күресуге және оны қолдауға әйелдер енді жоқ, өйткені тез индустрияланудың нәтижесінде жүздеген мың әйел жұмыс күшіне еніп жатыр. 1930 жылы Сталин билікті орнатып жатқанда Женотделді жапты, ол Совет Одағындағы әйелдер мәселесі жеке меншікті жою және өндіріс құралдарын ұлттандыру арқылы "шешілгеніне" сенді. Женотдел таратылғаннан кейін, қарсы күрескен гендерлік әлеуметтік ережелердің көпшілігі қайта оралды.