Кіріспе

Философиялық зерттеу саласы
ерте заманғы мағынасы

Эксперименталды философия – философиялық зерттеулердің жаңа саласы, ол философиялық сұрақтар бойынша зерттеулерді ақпараттандыру үшін, әдеттегі адамдардың интуициясын зерттейтін сауалнамалар арқылы жиналған эмпирикалық деректерді пайдаланады. Эксперименталды философтар эмпирикалық деректерді қолдануды кейде "креслодағы" философия деп аталатын, априорлық негіздемеге сүйенетін философиялық әдістемеге қарсы деп санайды. Эксперименталды философия бастапқыда қасақана әрекетке, еркін ерік пен детерминизм арасындағы болжамды қайшылыққа және тілдік анықтаманың себептік және сипаттамалық теорияларына қатысты философиялық сұрақтарға назар аударудан басталды. Алайда, эксперименталды философия жаңа зерттеу салаларын қамтитын кеңейді. Эксперименталды философияның қандай нәтижелерге қол жеткізе алатыны туралы пікірталас кең таралған. Бір талап бойынша, эксперименталды философтар жинаған эмпирикалық деректер философиялық интуицияға әкелетін негізгі психологиялық процестерді жақсырақ түсінуге мүмкіндік беру арқылы философиялық сұрақтарға жанама әсер ете алады. Басқалары эксперименталды философтар тұжырымдамалық талдаумен айналысады, бірақ бұл жобаға көмектесу үшін сандық зерттеудің қатаңдығын пайдаланады деп санайды. Соңында, эксперименталды философиядағы кейбір жұмыстар аналитикалық философияның дәстүрлі әдістері мен алғышарттарын жоққа шығару ретінде қарастырылуы мүмкін. Бірнеше философ эксперименталды философияны сынап бақты.

Тарих

Ертедегі заманауи философияда табиғи философия кейде "эксперименталды философия" деп аталғанмен, терминнің қазіргі мағынасымен байланысты сала шамамен 2000 жылы пайда болды, осы кезде бірқатар студенттер философияны психологияның тәжірибелік қатаңдығымен біріктіру идеясын сынап көрді. Қазіргі философиялық қозғалыс – эксперименталды философия 2000 жылдардың басында өркендегенімен, Хьюсон (1994) және Несс (1938) сияқты одан бұрынғы мысалдар да бар, ал философиядағы эмпирикалық әдістердің қолданылуы осы жаңа академиялық саланың пайда болуынан әлдеқайда ертерек кезеңге жатады. Қазіргі эксперименталды философтар бұл қозғалыстың көптеген ежелгі философтар қолданған әдістемеге қайта оралу екенін мәлімдейді.

Ар-ождан

Аң-сезімнің не екені және саналы ойлау үшін қандай шарттар қажет деген сұрақтар ұзақ жылдар бойы философиялық пікірталас тақырыбы болып келді. Эксперименталды философтар бұл мәселеге адамдардың сананы қалай түсінетінін жақсырақ анықтауға тырысу арқылы келді. Мысалы, Джошуа Ноуб пен Джесси Принцтің (2008) жұмысы адамдардың сананы түсінудің екі түрлі жолы болуы мүмкін екенін көрсетеді, ал Джастин Сицма мен Эдуард Мачери (2009) сана туралы халық интуициясын зерттеудің дұрыс әдістемесі туралы жазды. Брайс Хьюбнер, Майкл Бруно және Хагоп Саркисян (2010) батыстың адамдардың сананы түсінуі Шығыс Азиялықтардың сананы түсінуінен жүйелі түрде өзгеше екенін алға тартты, ал Адам Арико (2010) санаға қатысты қарапайым тұжырымдамалар кадрлық әсерлерге (мысалы, контекстік ақпараттың болуы немесе болмауы) сезімтал болатынын көрсету үшін бірнеше дәлелдер ұсынды. Бұл жұмыстың бір бөлігі Онлайн сана конференциясында таныстырылды. Басқа эксперименталды философтар сана тақырыбына күнделікті саналық күйлерді анықтауға жетекшілік ететін танымдық процестерді анықтау арқылы келді. Мысалы, Адам Арико, Брайан Фиала, Роб Голдберг және Шон Николс психикалық күйді атрибуциялаудың когнитивтік моделін (АГЕНЦИЯ моделі) ұсынады, онда бір объектінің белгілі бір қарапайым ерекшеліктерін көрсетуі (мысалы, көздер, ерекше қозғалыстар, өзара әрекеттесетін мінез-құлық) сол объектіге саналық күйлерді жатқызуға бейімділікті тудырады. Сонымен қатар, Брайс Хьюбнер психикалық күйлерді атрибуциялау екі түрлі стратегияға негізделгенін айтады: біреуі объектінің мақсатқа бағытталған мінез-құлқына сезімтал; екіншісі жеке тұлғалыққа сезімтал.

Мәдениеттің әртүрлілігі

Ричард Нисбеттің жұмысынан кейін, батыс және шығыс азиялықтардың арасында кең ауқымды танымдық тапсырмаларда айырмашылықтар бар екені көрсетілді, Джонатан Вайнберг, Шон Николс және Стивен Стич (2001) батыс жоғары оқу орындарының студенттері мен шығыс азиялық студенттердің эпистемиялық түйсіктерін салыстырды. Студенттерге бірнеше жағдай ұсынылды, оның ішінде Геттиер жағдайлары да болды, және осы жағдайдағы адамның нақты бір фактіні білетінін немесе оған сенетінін бағалау сұралды. Олар шығыс азиялық студенттердің нақты білетінін көбірек бағалайтынын анықтады. Кейін Эдуард Машери, Рон Маллон, Николс және Стич Саул Крипкенің "Атау және қажеттілік" (1980) кітабынан алынған жағдайларды пайдаланып, есімдердің анықтамасы туралы түйсіктерге қатысты ұқсас эксперимент жүргізді. Олар да маңызды мәдени айырмашылықтарды анықтады. Авторлардың әр тобы осы мәдени айырмашылықтардың білім немесе анықтама туралы теориялар құру үшін түйсіктерді пайдаланудың философиялық жобасын күлдеткенін мәлімдеді. Алайда, кейінгі зерттеулер Weinberg et al. (2001) басқа Геттиер жағдайлары бойынша нәтижелерін қайталай алмады. Шындығында, соңғы зерттеулер кері гипотезаны қолдайды, яғни әртүрлі мәдениеттерден келген адамдар осы жағдайларда күтпегендей ұқсас түйсіктерге ие.

Детерминизм және моральдық жауапкершілік

Философиялық зерттеулердің бір саласы адамның іс-әрекеті толығымен, мысалы, Ньютон физикасының заңдарымен анықталған жағдайда, оның моральдық жауапкершілікке тартылу мүмкіндігін қарастырады. Пікір таласының бір жағы, оның қолдаушылары "үйлесімсіздік" деп аталады, егер адам басқаша істеуге мүмкіндігі болмаса, оның жаман әрекеттері үшін моральдық жауапкершілікке тартылуы мүмкін емес деп санайды. Пікір таласының екінші жағы керісінше, адамдар басқаша істеуге мүмкіндігі болмаса да, олардың жаман әрекеттері үшін моральдық жауапкершілікке тартылуы мүмкін екенін айтады. Осы көзқарас тұтынушылары көбінесе "үйлесімділік" деп аталады. Әдетте, философиямен айналыспайтын адамдар табиғи түрде үйлесімсіздікке бейім деп есептелді, яғни егер сіз басқаша істей алмасаңыз, онда сіз өз әрекетіңізге моральдық жауапкершілікте емессіз. Эксперименталды философиялық зерттеушілер бұл мәселені адамның іс-әрекеттері толығымен анықталған гипотетикалық жағдайларды ұсыну арқылы қарастырды. Содан кейін адам моральдық тұрғыдан бұрыс әрекет жасайды және оның осы әрекеті үшін моральдық жауапкершілікті көтеруі керек пе деп сұрайды. Осы әдісті пайдаланып, Nichols және Knobe (2007) "адамдардың моральдық жауапкершілік туралы сұрақтарға берген жауаптары сұрақтардың қалай қойылғанына байланысты күрт өзгеріп, әртүрлі болуы мүмкін" деген қорытындыға келді және "адамдар мәселені нақтырақ, эмоционалды түрде қарастырғанда үйлесімділік сезіміне ие болады, бірақ мәселені абстрактілірек, танымдық тұрғыдан қарастырғанда үйлесімсіздік сезіміне ие болады" деп дәлелдеді.

Эпистемология

Эксперименталды эпистемологиядағы соңғы зерттеулер әртүрлі эпистемологиялық көзқарастардың эмпирикалық тұжырымдамаларын тексерді. Мысалы, эпистемиялық контекстуализмді зерттеу, қарапайым адамдарға білімді атрибуциялауды қамтитын виньеткалар көрсету арқылы жүргізілді. Катысушылардан содан кейін осы білім атрибуциясының мәртебесі туралы хабарлау сұралады. Зерттеулер білім атрибуциясының контекстін өзгерту арқылы контекстуализмді қарастырады (мысалы, виньеткадағы агенттің нақты біліміне ие болу қаншалықты маңызды). Бүгінгі күнге дейін жиналған деректер контекстуализмнің "біледі" терминін күнделікті қолдану туралы айтқандарын қолдамайды. Сондай-ақ, "не білетінін" және "қалай білетінін" ажырату, жалғанды айту, дұрыс емес мәлімдеме жасау және адалдықсыздық туралы қарапайым адамдардың сезімдері де зерттелді.

Қасақана әрекет

Эксперименталды философиядағы маңызды тақырып – қасақана әрекет. Джошуа Ноубтың еңбектері ерекше әсер етті. Көпте "Кноуб эффектісі" деп аталатын бұл құбылыс, агенттің қасақана әрекет жасағаны туралы біздің бағалауларымыздағы асимметриямен байланысты. Бұл эксперименталды философиядағы "алғашқы, ең маңызды және ең көп зерттелген эффекттердің бірі". Knobe (2003a) адамдардан корпорация бас директорына қоршаған ортаға жанама әсер ететін ұсыныс жасалғанын көріп тұруды сұрады. Сценарийдің бір нұсқасында қоршаған ортаға әсері теріс болады (оны "зақымдайды"), ал екінші нұсқасында қоршаған ортаға әсері оң болады (оны "көмектеседі"). Екі жағдайда да бас директор саясатты іске асыруды таңдайды және әсер орын алады (саясат қоршаған ортаға зиян келтіреді немесе көмектеседі). Дегенмен, бас директор бұл бағдарламаны тек пайда табу үшін қабылдайды; ол әрекеттің қоршаған ортаға тигізер әсері туралы ойланбайды. Сценарийлердің барлық ерекшеліктері, қоршаған ортаға жанама әсерінің оң немесе теріс болуынан басқа, өзгеріссіз сақталады. Алайда, адамдардың көпшілігі бас директордың бір жағдайда қоршаған ортаға қасақана зиян келтіргенін, ал екінші жағдайда қасақана көмектеспегенін айтады. Ноуб соңында бұл эффекттің спикерлердің қасақана әрекет туралы түсінігінің ерекшелігін көрсететінін мәлімдейді: жалпы алғанда, моральдық ұғымдар әрекеттің қасақана жасалғанын бағалауымызға әсер етеді. Алайда, оның нақты көзқарастары одан әрі зерттеулер нәтижесінде өзгерді.

Эксперименталды сот ісі

Эксперименталды заңтану – тәжірибелік философия мен құқықтанудағы жаңадан пайда болудағы тақырып, ол заңдық құбылыстардың мәнін заңдық ұғымдарды психологиялық тұрғыдан зерттеу арқылы қарастырады. Бұл сала дәстүрлі аналитикалық құқық философиясынан өзгешелігі – жалпы интуицияны жүйелі түрде түсіндіруге ұмтылысы. Сонымен қатар, құқықтық психологиядағы зерттеулерден айырмашылығы, эксперименталды заңтану өз нәтижелерінің философиялық салдарларын, әсіресе заң мазмұны моральдық көзқарасқа байланысты мәселе ме, қалай және қандай жағынан байланысты деген сұрақтарға ерекше мән береді. Эксперименталды заңтану бойынша зерттеулер философтардың халық арасындағы құқықтық ұғымдардың мазмұнына сілтеме жасауын эмпирикалық жолмен тексеру қажеттігін көрсетеді, осылайша халық қолданатын ұғымнан өзгеше ұғымға сүйенудің жоғары [философиялық] құны дұрыс бағаланады. Кейбір құқық теориясының мамандары X Jur-дың пайда болуын құптаса, ал басқалары оның үлесіне қатысты күмән білдіреді.

Философиялық келіспеушілікті болжау

Зерттеулер кейбір негізгі философиялық түйсіктер жеке тұлғаның тұрақты ерекшеліктерімен байланысты екенін көрсетеді. Нақты шектеулер болғанымен, философиялық түйсіктер мен пікір келіспеушіліктерді мұраға берілетін "Үлкен Бес" тұлғалық қасиеттері мен олардың аспектілері арқылы болжауға болады. Экстраверттер, әсіресе "жылылық" көрсеткіші жоғары болса, келісімділікке көбірек бейім. Экстраверттер Кнобтың жанама салдар жағдайларында үлкен қиылыстар мен әртүрлі сенім үлгілерін көрсетеді. Невротизм манипуляциялық стильдегі еркін ерік туралы аргументтерге сезімталдықпен байланысты. Эмоционалдық тұрақтылық басқаларға қасиеттерді тағайындауға кімнің бейім екенін болжайды. Тәжірибеге ашықтық объективті емес моральдық түйсіктерді болжайды. Тұлға мен философиялық түйсік арасындағы байланыс танымдық қабілеттерге, оқуға, білімге және тәжірибеге тәуелсіз. және испан тілінде. "Үлкен Бес" тұлғалық қасиеттері жоғары мұрагерлікке ие болғандықтан, кейбіреулер қазіргі философиялық даулардың көпшілігі ұрпақтар бойы сақталатынын айтады. Бұл кейбір тарихи философиялық дауларды таза рационалды, дәстүрлі философиялық әдістермен шешу мүмкін емес екенін және эмпирикалық деректер мен тәжірибелік философияны қажет ететінін білдіруі мүмкін. Қосымша зерттеулер философиялық бейімділіктің әртүрлілігінің бір бөлігін ойлау стильдерінің (мысалы, екі процестік теориядан интуитивті немесе рефлексивті ойлау) айырмашылықтарымен, тіпті философтар арасында да түсіндірілетінін көрсетеді. Мысалы, рефлексиялық тесттерде қате түйсіктерді қабылдау Құдайға сенуді болжайды және ғылыми теориялардың рас екеніне сенбеу, ал рефлексиялық тесттердегі дұрыс жауаптар зиянды азайту (утилитаризмге сәйкес) немесе зиян келтіруден аулақ болу (деонтологияға сәйкес) шешімдерін болжайды. Бұл деректер ойлау әдеттерінің философиялық ойлаумен байланысты болуы мүмкін екенін көрсетеді. Алайда, ойлау әдеттері мен философиялық ойлау арасындағы себеп-салдар байланысын анықтау қиын болды.

Сындар

2006 жылы J. Дэвид Веллеман Left2Right блогында эксперименталды философияны сынап, Брайан Лейтер блогында оның жақтастарынан жауап алды. Антти Кауппинен (2007) интуициялардың халықтық ұғымдардың мазмұнын көрсетпейтінін, егер олар идеалды жағдайларда ой-өрісін дамытатын және өз ұғымдарының семантикасын, прагматикалық емес, көрсететін білікті ұғым қолданушылардың интуициялары болмаса, дәлелдеді. Эксперименталды философтар осы мәселелерді мойындайды және олардың сын екенін қабылдайды. Тимоти Уильямсон (2008) философиялық дәлелдерді интуициядан құралған деп қарастыруға болмайды деп сараптап көрсетті. Басқа эксперименталды философтар эксперименталды философияның көбінесе эксперименталды әлеуметтік ғылымның негізгі талаптарына сай келмейтінін атап өтті. Көптеген эксперименттерде әйелдердің қатысуы жеткіліксіз. Эксперименттік деректерді талдау жиі статистиканы дұрыс қолданбау және деректерді іздеуге ден қою арқылы жүзеге асырылады. Сондай-ақ, эксперименталды философия зерттеулеріне қатысушылардың көпшілігі абстрактілі және күрделі материалдарды түсіне бермейтіні, ал зерттеулердің өте аз бөлігі түсіну деңгейін тексеру туралы мәлімет беретіні айтылды. Холцман көптеген эксперименталды философтар дәлелдерді жасыруға кінәлі деп санайды. Бірақ, барлық адамның интуициясын «халықтық» деп біріктіру арқылы, сыншылар феминистік тұрғыдан қарағандағы маңызды мәселелерді назардан тыс қалдыруы мүмкін. Эксперименталды философиядағы кейбір зерттеулердің сендірмейтін болуына себеп, олар сауалнамаларға алынған орташа жауаптарды қарастырады, ал эксперименталды философияның көптеген зерттеулерінде маңызды келіспеушіліктер болған. Жеке ерекшеліктерді ескермеу халықтық интуициялар немесе ұғымдардың бұрмаланған көрінісіне әкелуі мүмкін. Бұл күнделікті интуициялар немесе ұғымдар туралы қате пікірлер тудыруы мүмкін, тіпті эксперименталды философияның мақсатына қайшы келуі мүмкін – мысалы, орташа адам еркек те емес, әйел де емес, еркек пен әйелдің аралық нәрсе деген ойды қалыптастыру (мысалы, орташа адамда бір жұмыртқа және бір ұрық бар). Бұл сын тек эксперименталды философияға ғана емес, психология және химия сияқты басқа ғылымдарға да қатысты, бірақ эксперименталды философтардың оны тануға қабілеті жетілмеуі мүмкін.

Қайта жаңғырту мүмкіндігі проблемасы

2012 жылы жарияланған және кейіннен сарапталған бірқатар зерттеулерде Хамид Сейедасаямдост эксперименталды философиядағы ең әйгілі нәтижелердің кейбіреулерін қайта жаңғырту мүмкін емес екенін көрсетті. Бұл жұмыс эксперименталды философиядағы қайта жаңғырту мәселесіне ерекше назар аударуға себеп болды. Бірнеше философ тәуелсіз қайталау зерттеулерін жүргізді және бүгінгі күнге дейін барлығы Сейедасаямдостың нәтижелерін растады. Осы талқылауда философиялық интуицияның тұрақсыздығы мен өзгеруге бейімділігі, детерминизм және моральдық жауапкершілік, мәдени әртүрлілік, гендерлік және әлеуметтік-экономикалық айырмашылықтар сияқты салалар қарастырылды. Көптеген зерттеулер эпистемологияға да бағытталды, өйткені Стивен Стич өзі мен әріптестерінің зерттеулері философияда ұзақ жылдар бойы қолданылып келген әдістерді тастау қажеттігін көрсеткенін айтты, олардың нәтижелеріне сүйене отырып, "олардың зерттеулерінің жарыққа шығуы философияның 2400 жылдық Платон әдісіне құмарлығы үлкен қателік болғанын көрсетеді" деген қорытындыға келді. Сейедасаямдостың еңбектері жарияланғаннан кейін Стич және оның әріптестері осы мәселе бойынша зерттеу бағытын өзгертті. Эксперименталды философиядағы осы проблемалардың себебі толыққанды анықталған жоқ, бірақ эксперименталды психологиямен салыстыру ұсынылды. Соңғы зерттеулердің бірінде команда эксперименталды философиядағы әртүрлі маңызды зерттеулерді қайталауға тырысты және олардың шамамен 70% қайта жаңғыртылды. Сейедасаямдостың бастапқы зерттеуімен арадағы қарама-қайшылықтың себептері әлі белгісіз.