Кіріспе

Гуманистік әлеуметтану – негізінен Чикаго университетінің поляк философы, кейін социолог болған Флориан Знянецкийдің еңбектерінен туындаған әлеуметтану саласы. Бұл зерттеу әдістемесі өзі зерттейтін нысандарын және студенттерін, яғни адамдарды, құндылықтар мен құндылықтар жүйелерінің жиынтығы ретінде қарастырады. Кейбір жағдайларда бұл термин антипозитивизм сияқты басқа да әлеуметтанулық салалармен байланысты. Гуманистік әлеуметтану "Принципті адам мен пайдакүнем адам арасындағы қатынас қандай?" сияқты сұрақтарға жарық түсіруге ұмтылады.

Шығу тегі

Гуманистік социология – антипозитивизмден туындаған социологияның бір саласы. Ол Флориан Витольд Знянецки мен В.И. Томас еңбектерінен бастау алды, олар «Еуропа мен Америкадағы поляк шаруасы» атты кітаптың авторлары болды. Томас көпұлтты туғандығының арқасында поляк тілін жақсы білді. Ол өмір тарихы әдістемесін жасады, онда мәліметтер хаттар және басқа материалдардан, мысалы, Знянецки директор болған поляк эмигранттарын қорғау қауымдастығының мүрағаттарынан алынады. Знянецки идеализм мен натурализмге қарсы шыққан философ болды, оның орнына «гуманистік коэффициент» немесе гуманистік принцип деп аталатын әлеуметтік зерттеулердің әдістемесін ұсынды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Знянецки Томасқа Чикагоға қосылды. Өкінішке орай, Томас саяси қиындықтарға тап болып, академиялық мансабын аяқтады. Бірақ ол Жаңа әлеуметтік зерттеулер мектебінде маңызды еңбектер жасады және Гарольд Ласки сияқты басқа да көрнекті ғалымдармен бірге жұмыс істеді. Осының салдарынан, гуманистік социологияның қалыптасуындағы оның рөлі көбінесе бағаланбайды. Знянецки танымал академиялық мансабын жалғастырды, Польшаның әлеуметтану институтын құрған Познань университетінің социология кафедрасын басқарды. Знянецкиге орай, Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда ол Колумбия университетінде қонақ профессор болып жұмыс істеді. Осылайша ол өз отанының трагедиялық тарихынан аман қалды. Ол Иллинойс университетінде профессор болып қызмет етті және 1958 жылы қайтыс болғанға дейін сол жерде жұмыс істеді. Оның ісі дарынды шәкірті Станислав Оссовскиге көшті, ол 1951 жылы сталиндік билік таратып жібергеннен кейін Польша әлеуметтану институтын қайта жаңғыртты (Польша әлеуметтану қауымдастығы ретінде). Оссовски Знянецкинің «ғылымның идеологиялық бақылауына» қарсы күресін жалғастырды.

Аналитикалық индукция принципі

Аналитикалық индукция – теориялар мен ұғымдар зерттеу жүргізу нәтижесінде өзгеретін, индуктивті әлеуметтік зерттеу әдісі (Ғылыми әдіс қараңыз). Аналитикалық индукцияның философиялық негіздері Аристотельге және оның индукция туралы ұғымына қатысты. Аналитикалық индукцияны феноменологиялық процесс ретінде қарастыруға болады, яғни құбылыстар осы процесспен ажыратылмайды және оны процесссіз түсіну мүмкін емес. Сократ әдісіне немесе Карл Поппердің фальсификациясына ұқсас, зерттеуші өзінің теориясын жоққа шығаруға тырысады, осы арқылы жағымсыз деректерді табу мүмкіндігін арттырады. Аналитикалық индукция – Знянецкидің индукция мәселесіне берген жауабы еді. Знянецки аналитикалық индукцияны жалқыға жатпайтын және нақты нәтижелерге қол жеткізе алатын әлеуметтік зерттеулер жүргізудің жаңа тәсілі деп есептеді.

Құрылымдық және функционалдық

Социологиялық ойдың екі бәсекелес мектебі – структурализм мен функционализм арасындағы тартыс дауры жүріп жатыр. Бұл тартыс гуманистік социологияның еуропалық философиялық тамырынан келіп туды: Гюссерлдің рефлексия арқылы тәжірибе мәнін анықтауға жасаған әрекеті, Хайдеггердің болмыстық феноменологиясына қарама-қарсы. Әр мектеп өзінің заңды теориясын дәлелдесе де, зерттеу нәтижелерін түсіндіру және қорытынды жасау кезінде әрқайсысы мүлдем басқаша көзқарастарға ұшыратады. Тартыстың бастауы қатысты тұжырымдамалық объектілердің маңыздылығына байланысты. Зерттеуші құрылымдық объектілерді және олардың жүйемен байланысын басымдыққа қоя ма, әлде объектінің атқаратын қызметін басымдыққа қоя ма? Әр мектепте кездесетін мәселелер тоқталған, өзгермейтін талдауға алып келеді.

Құрылымдық

Знаниецкийдің моделі Макс Вебер мен Эмиль Дюркгеймнен тәуелсіз дамытылды. Клод Леви-Стросс ұсынған агенттік тұжырымдамасы структурализмнің және Пьер Бурдье сияқты әлеуметтанушылардың кейінгі еңбектерінің негізі болды. Гуманистік социологиямен әсерленген структуралистер деректерді қарама-қарсы бағалаулар, контрасттар және қатынастар тұрғысынан түсіндіреді. Деректерді түсіндіру контекстке байланысты болуы керек. Структурализм үлкен әлеуметтік жүйеге қатысты реалистік талдау жасауға мүмкіндік береді (құрылымдар ұйымдастырылған шындықты көрсетеді). Үлкен әлеуметтік жүйені түсіну арқылы сіз постмодернизмнен ерекшеленесіз, ол қоғамды құрылымның болмауы немесе фрагментация арқылы сипаттауға ұмтылады.

Функционализм

Функционалистер әлеуметтік әлемді объективті түрде түсінуге тырысады. Олар әлеуметтік ғылымдарға позитивистік көзқараспен қарайды, сауалнамалар мен сұхбаттасулар сияқты әдістер арқылы объективті нәтижелер алуға болатынына сенеді. Олар зиялылардың кез келген бағалауға бейімділігін ескермейді, өз нәтижелерінің құндылықтан мүлдем бос екеніне сенімді. Функционализм Макс Вебер мен Эмиль Дюркгеймнің еңбектерінен өркендеді. Функционализм 1930 жылдан 1960 жылға дейінгі кезеңде АҚШ-та кең таралды. Гуманистік социология функционализмнің төмендеуіне ықпал етті. Бұл адам тәжірибесінің субъективті сипатына қайта оралуымен дамыған кейінгі модельдердің пайда болуында көрінеді, мысалы, семантиканың субъективті негізін баса көрсететін постмодернистік ойлаудың артуы. Гуманистік социология зерттеу практикасында ойлау еркіндігінің қажеттігін жақтауда да функционализмнен өзгешеленеді. Функционалистер реалистік немесе құрылымдық талдау тұжырымын қабылдамайды, оның орнына әлеуметтік жүйеден тыс, сыртқы растау арқылы байқалатын түсіндірмелерді іздейді.

Құрылымдық функционализм

Кейбір функционалистер өздерін құрылымдық функционализмнің жақтаушылары деп есептейді. Құрылымдық функционализм қоғамды ортақ нормалар мен құндылықтар жиынтығы ретінде қарастыруда гуманистік социологияға жақын. Құрылымдық функционализм функционализмнен туындады, әлеуметтік топтардың бірінің екіншісінен басымдығын түсіндіруге бағытталған, бұл қақтығыс теориясы деп аталады. Қақтығыс теориясы функционализмге қарсы келеді. Құрылымдық функционализм көбінесе Талкотт Парсонстың еңбектерімен байланысты. Гуманистік социология да құрылымдық функционализмнің төмендеуіне ықпал етті. Гуманистік модельде эволюциялық тұрғыдан әлеуметтік іс-қимылдардан туындаған құндылықтардың динамикалық жүйелері бар.

Символикалық өзара іс-қимыл

Көптегендер символдық интеракционизм Томас пен Знянецкидің еңбектерінен тікелей туындады деп санайды. Бірақ символдық интеракционизм құрылымдық функционализмнен өркендеді. Символдық интеракционизм қоғамды жеке адамдардың өзара әрекеттесуінен құралған деп қарастырады. Сондықтан назар жеке тұлғаларға, олардың күнделікті қызметтеріндегі ұйымдасқандық пен үлгілерге аударылады. Ол, мысалы, жеке тұлғаның кімдігі сияқты мәселелерді шешуге ұмтылады. Символдық интеракционизмдегі әлеуметтік құрылымды жеткіліксіз талдау сияқты кемшіліктер әлеуметтік ғылымдардағы даму бағытын өзгертіп, жаңа салалардың пайда болуына әкелді. Знянецки мен Томас дамытқан гуманистік үлгіге ең көп ден қойған әлеуметтану мектебі этнометодологияның қалыптасуына ықпал етті. Ал екінші бағыт постструктурализм арқылы постмодернизмге жеткізді.

Этнометодология

Пьер Бурдьедің этнометодологиясы және әлеуметтік антропологиясы Знянецкийдің бастапқы еңбектері мен оның мәдениетті құндылықтар жүйесі ретіндегі моделінің ең толық бейнесі болып табылады. Гуманистік социология, белгілі бір мағынада, құрылым мен функция арасындағы тартысты басып өтіп, мәдениеттің құндылықтарға негізделген әлеміне назар аударды. Гуманистік социолог ретінде жұмыс істейтін зерттеуші құндылықтарды ғылыми тұрғыдан объективтеуге ұмтылады. Құрылым немесе функция туралы мәселелерге тым көп ден қоймай, гуманистік коэффициент аясында аналитикалық индукцияны қолдану арқылы әлеуметтік әлемнің объективті реті табылады. Бұл әлеуметтік әлемнің ерекшелігі социологиялық көздерден туындайды деген факті ғылыми тұжырымды жоққа шығармайды. Гуманистік социолог адамзат тәжірибесін әлеуметтік іс-қимылдың кеңістігі ретінде моделеуге тырысады. Гуманистік социолог осы кеңістік үшін символдық өрнектермен бейнеленген аксиологиялық құрылымдардан екі еселік құрылымды шығарады. Гуманистік социолог Знянецкий көрсеткен жолмен жүреді және натуралистік көзқарасты қабылдамайды.

Постмодернизм

Постмодернизм, субъективтілікке баса назар аударғандықтан, ешқандай құндылықтар жиынтығы екіншісінен жақсырақ емес дегенді білдіреді (Бұл кейбіреулер моральдық релятивизм деп сынға алады). Алайда, құндылық жүйелерін ғылыми тұрғыдан талдау постмодернизммен үндеседі. Глобализацияны талдау – постмодернизм аясындағы талдаудың бір мысалы. Тәжірибенің субъективті сипатына назар аударатын гуманистік социолог постмодернисттік ойшыл бола алады. Бірақ гуманистік социологтың негізгі құндылықтары мен сенімдері бар, олардың арқасында құндылыққа оң немесе теріс баға беруге болады, мысалы, "адамның ішкі қадір-қасиетіне" басымдық беру. Гуманистік зерттеулер мен гуманистік әлеуметтік жұмыс практикасындағыдай, құндылық шығармашылық пен құрылысшыл әлеуметтік белсенділікке жетелесе, оң болып есептеледі. Сондықтан постмодернизмді гуманистік социологиямен теңестіру дұрыс емес, ол ең алдымен адам әлемін толыққанды бейнелеуге ұмтылады.