Кіріспе
Х-хромосомалық иктиоз (қысқартылған XLI) – стероид сульфатаза (STS) ферментінің тұқым қуалайтын жетіспеушілігінен туындайтын, 2000-6000 еркек баланың біреуіне кездесетін тері ауруы. XLI құрғақ, қабыршақты терімен көрінеді және STS геніндегі жойылулар немесе мутацияларға байланысты пайда болады. XLI үлкен жойылулардың салдарынан туындайтын жақын орналасқан гендер синдромының аясында да дамуы мүмкін. Бұл термин ежелгі грекше "ichthys" сөзінен шыққан, ол "балық" дегенді білдіреді.
Белгілері мен симптомдары
XLI-ның негізгі белгілеріне, әсіресе мойын, дене және төменгі аяқтардың терісінің қабыршақтануы жатады. Кернеу беттері көбінесе ең ауыр зақымдалған аймақтар болып табылады. 4 мм-ден астам диаметрі бар қабыршақтар теріге жабысып, қою қоңыр немесе сұр түсті болуы мүмкін. Симптомдар жазда басылуы мүмкін. XLI бар еркектердің 10-нан 1-іне дейін жүрекшелік фибрилляциясы немесе жүрекшелік дірілдеуі дамуы мүмкін. XLI-мен ауырған адамдардағы жүрек ырғағының бұзылыстары көбінесе асқазан-ішек жолының ауруларымен бірге жүреді және стероид сульфатаза жетіспеушілігінен туындайды. XLI кезіндегі жүрек аритмиясы қарын аралық немесе қуыс аралық перделердің дұрыс дамымауымен байланысты болуы мүмкін. Мүйіз қабығының мөлдірлігі болуы мүмкін, бірақ көруге әсер етпейді. Кейбір жағдайларда крипторхизм кездеседі. XLI-дегі көңіл-күйдің өзгеруіне көбінесе тері жағдайына байланысты стигма немесе зорлық-зомбылық және теріні емдеудегі қиындықтар ықпал етеді. XLI-мен байланысты есте сақтау қабілетінің шамалы нашарлауы көңіл-күйге байланыссыз сияқты көрінеді. XLI-мен ауырған еркектерде және әйел тасымалдаушыларда қан ұюының бұзылыстары жиірек кездесуі мүмкін. XLI бар адамдарда интеллектуалды жетілмеушілік болуы мүмкін, бірақ бұл STS-тен басқа жақын орналасқан гендерді (мысалы, VCX) қамтитын жойылған бөліктерге байланысты деп саналады. XLI-мен байланысты тері және медициналық жағдайлар негізінен базалық мембрананың бұзылған функциясына және жасушадан тыс матрицамен бұрыс өзара әрекеттесуіне байланысты болуы мүмкін. Адам тері жасушаларының культурасындағы STS генінің экспрессиясын төмендету тері функциясымен, ми және жүрек дамуымен және қан ұюымен байланысты жолдарға әсер етеді, бұл тері жағдайы мен ADHD/аутизм, жүрек аритмиясы және XLI-дегі гемостаз бұзылуының жоғарылау қаупін түсіндіру үшін маңызды болуы мүмкін.
Әйел тасымалдаушылар көбінесе осы проблемалардың ешқайсысын бастан өткермейді, бірақ босану кезінде қиындықтарға тап болуы мүмкін, себебі плацентадағы STS қалыпты босану процесінде маңызды рөл атқарады. Әйел тасымалдаушылар босанудан кейін психикалық денсаулық проблемаларын дамыту қаупіне сәл көбірек ұшырауы мүмкін. Осы себептерге байланысты тасымалдаушылар акушеріне жағдай туралы хабарлауын қамтамасыз етуі керек.
Генетика
STS гені X хромосомасында Xp22.3 локусында орналасқан. Осылайша, синдром X-ке байланысты жағдай, және ол ерлер мен әйелдерге әртүрлі әсер етеді. Хромосомалардың 23-ші жұбы әдетте «жыныс хромосомалары» деп аталады. Әйелдерде екі X хромосомасы, ал ерлерде бір X және бір Y хромосомасы болады. Сондықтан, қалыпты жағдайда еркектер STS генінің бір данасын, ал әйелдер екі данасын алып жүреді. Бұл ген X-инактивациясынан толыққанды құтыла алмайды және әйелдер әдетте ерлерге қарағанда STS ферментінің жоғары деңгейін білдіреді. XLI STS генінің жаңа жойылуы немесе мутациялары арқылы пайда болуы мүмкін, бірақ көбінесе тасымалдаушы анадан мұраға қалады. Ер адамда STS генінің гемизиготалық жойылуы немесе мутациясы ферменттік белсенділіктің толық жоқтығына әкеледі, ал мутация немесе жойылуды тасымалдаған әйел гетерозигота болып табылады және STS генінің қалыпты данасын сақтайды. STS жойылуы немесе мутациясы бар әйелдер ферменттік белсенділігі төмен болса да, STS ферментін өндіреді. STS эстрон сульфаты және дегидроэпиандростерон сульфаты (DHEAS) сияқты сульфатталған стероидтардың сульфатталмаған стероидтарға – эстрадиол және андростендиолға гидролизіне катализаторлық әсер етеді. Жұмылдырылған кезде фермент плаценталық эстроген өндірісіне қатысады. Фермент сондай-ақ бүйрек үсті безінде стероидтар өндіруге, сондай-ақ басқа тіндерде сульфатталған стероидтардың өзгеруіне қатысады. Теріде ферменттің ерекше маңызды ролі бар сияқты. Фермент тапшылығы иктиозға тән құрғақ және қабыршақты теріге алып келеді. Жақындағы зерттеулер XLI-де байқалатын тері аномалиялары сыртқы эпидермисте холестерин сульфатының жиналуына байланысты болуы мүмкін екенін көрсетеді, бұл бұзылған кедергілік функциясына және корнеоциттердің тоқтауына әкеледі.
Диагностика
ХЛИ клиникалық көріністерге сүйеніп күдік тудыруы мүмкін, бірақ симптомдардың пайда болу уақыты әртүрлі болуы мүмкін – туғаннан кейін бірнеше сағаттан бастап, жеңіл жағдайларда бір жылға дейін созылуы мүмкін. Диагнозды әдетте дерматолог қояды, ол сондай-ақ емдеу жоспарын әзірлейді (төменде қараңыз). STS ферментінің жетіспеушілігі клиникалық практикада қолжетімді биохимиялық анализ арқылы расталады. Осы тест арқылы ауру ұлдары бар аналарда тасымалдаушылықты анықтауға болады (генетикалық ақпаратқа төменде қараңыз). ДНК-ның жойылуы немесе мутацияларын анықтауға бағытталған молекулалық тестілеу де ұсынылады, және бұл басқа медициналық проблемалары бар адамдарды бағалауда ерекше пайдалы болуы мүмкін (төменде қараңыз). Пренатальдық диагностика биохимиялық немесе молекулалық тесттердің көмегімен жүзеге асырылуы мүмкін. Дегенмен, көбінесе қауіпсіз деп есептелетін генетикалық жағдайлар үшін пренатальдық диагностиканы қолдану қатысты этикалық мәселелерді тудырады және жан-жақты генетикалық кеңес беруді қажет етеді.
Тарих
1960 жылдары рецессивті Х-хромосомасына байланысты ихтиоз басқа ихтиоз түрлерінен клиникалық тұрғыдан ажыратылды.